मुख्य सामग्रीपर जाउ · Skip to main content
VIDEHA ISSN 2229-547X  ·  First Maithili Fortnightly eJournal  ·  Since 2000  ·  www.videha.co.in
विदेह — प्रथम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका
Twitter / X Facebook Archive
विदेह प्रथम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका

विदेह प्रथम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका

विदेह नूतन अंक
विदेह ई पत्रिकाक नव अंक देखबाक लेल पृष्ठ सभकेँ रिफ्रेश कए देखू: [Windows / Linux: Ctrl + F5 / Ctrl + Shift + R  ·  macOS: Command (Cmd) + Option + E + F5 / hold Shift + Click the Refresh button]

परमेश्वर कापडि़- लिला लेखन- करु बिगहा दुइ खेत/ सामा लेल’ हो अवतार
१
करु बिगहा दुइ खेत




शिव भङिञा घरबाली गौरी दाइके बड दुख । ईहे दुख नइ जे छलिऐ रजाबेटी, भेलिऐ भिखिया बौह । बड दुख । बड–बड दुख । दुखोमे दुख पेट दुख । खाली खायके दुख । से दुख अप्पन पेटक दुख नइ, चिलका दुखे दुख । ल’ द’ क’ दुइए कोर बालक— एक कारतिक दोसर गनपैत ।
से, ओइ दुनूके भुखल पेट देखि गौराके देह झामर, करेज हहरै–झहरै । हक्कन कनैत गौरी, शिवके बड निहोरा मिनती करैक । तहूपर न घमै पघलै त’ बड बौसै । घर परिवारके दुनिञादारी देखा’ बेलुरा ढहलेलके चित्त भैरक’ मन’बैन—
—नित दिन गौरी शिवके मनाबथि ! करु विगहा दुइ खेत
हे शिव, करु बिगहा दुइ खेत । गे माइ, करु बिगहा दुइ खेत ।
बाप जिनगीमे, कुल–खन्दानमे शिव नै खेती गिरहस्ती दखने, सुनने रहै । आ’ से कएने रह’के त’’बाते जाय दिअ’ बडी दूर । आ जे खेती कएने, कर’के रकमे नै जनन नैै रहतै, तेकरा से कर’मे अबूह, परमसिनेह त’ लगबे, करतै ।
तहिदुआर शिव भङिञा गौरीक बातके, खेती करबाक खोंचकारके, टारि बारिक’, ठामे मठेर देथिन ।
आ’ एमहर घरमेहरी गौरी हकबाइ ल’ ल’’क’ बूढ़के नकमानि कएने, छिमानि छोड़एन,े रहनि
करु बिगहा दुइ खेत ।
हे बौरहबा, करु बिगहा दुइ खत ।
आब ई एकदिनके खेरहा बखेरा रहैन नै । से, एकरा टारथु त’’ कत्ते टारथु । अपने टरथु, त’ कहियाधरि, कते दिन ? हुनका दुन्नूके ई रमा–कठौला रहनि सबदिनमा नकमाइन कएने—
—हे दानी, करु बिगहा दुइ खेत ।
आहि रे बा । ओइ दिन बाते दोसरे भ’ गेलै । ऐंट ठैठक’, जोशा सुढिया शिव कह’ लगलखिन— हं, खती करब, त’ करब । ऐ बातपर, करबे करब ।
मरदके इखबला बिख–बात कहूं सहल जाउक ? मनमे उपकल जे करब, त’ कइएक’ छोड़ब ।
आ जोशा, सुढिया, सुरफुराक बमबोला चलला जोत खेत ।
चलला त’ । आब पड़लैन समसिया । हुनका हर ने फार रहनि । बैल ने हरलदहा रहनि । से हे, ओइ तिरभुबन नाथके एक नै,े अनेक उपाय रहनि ।
हर बैल नै रहनि, त’ असर पसरपर अनका आनस’, पमोजि गोरधरियाक’ क’, सपठैती भंजती क’ क’, हर–बैल बौरहबा नै लएलनि । त’ स ओ कएलनि त’ की कएलनि—
सोझे हांकिक’ अनलनि, बसहाके ! बहटाक’ लएलनि बाघके ! सहटल बहटल बसहा आ बाघ जे केहुना आएल, त’ भोला डांटि डपैटक कहलनि— हे हम तोरा दुनूके ह’र जोतबौ ।
बाघ आ बसहा त’ लजा बिधुआ गेल— दू केहन बात बजैछथिन, बताह जिका । ई सुनिक’ ओसब मठेर देलकनि । आत’स’ टरिक’ दोसर दिस डेग हनि देलक ।
आत’ रहै भूूत–परेतसब ई कातुक दखत। । से ऐ अजगुत अनटाटल बातपर हैंसक, शिवके लुलुआ लेलकैन ।
ई सब बात लगलनि शिबके कट–कटाक’, कौट । कौट बातस’ हुनका पित्त देहमे लागि गेलनि । से, हनिक’ दुनू जनारोके डेङा देलखिन । एक्के मारिमे छटपटा खसल बसहा । लोहछा पिटपिटाक’, दोदारि देलखिन बाघोके । मारि चोटे, ओहो ऐंच गैंचक’, कहलमे आबि गेल, बेचरा बाघ ।
डरे, सब सकदम । कलबल सब चुपचाप बौक बिलाइ भ’ जाइत गेल ।
चहता, त’ की नै करता । हाय रे हारल ! लिलबा बौह–जुुतिया प–र–भु !
—तिरसुल तोरिक’ फार बनालनि, भङघोटनाके हरिस ।
जटा तोरि हरलधहा बनौलनि । बसुधाके बनौलनि चास ।
एकदिस जोतलनि बसहा बरदके दोसरमे जोतलनि बाघ
पुरुब पच्छिम आंतर बन्हलनि, खतके कएलनि चास ।
आ से देखि गौराके मने उनटि गेलनि । धरतीपर डेगे ने पडनि । हुलसलि उताहुल भेल, ऐ अंगने ओइ अंगने, लाढो गौरा टाल परोसके दाइमाइ लग बडाइ छिलकबथि— हे ऐ, फलनी चिलनी ! ईसब देखलखिनग’ गनपैत बापके किरखी किरदानी ! ओहो आब गिरहस्ती कैलखिनह’ । आब हमरो ललाछुच्छी नै लागल रहतनि । हुनको भिखमंगिया पद छुटि जएतनि । आब हमरो केउ नै कहथिन— घरमे किछु न देखछी हे । कोठी भरी भम्ह पडल अछि । घरमे मुसरी डन्ड खिंचैए ऐ !
फलनी माइ, चिलनी गामबाली गौराके हुलास देखिक’ टुकुर–टुकुर देखथिन बकरबकर सुन थिन, बातके भरना उतारा किछु नै देथिन । मुर्ररी भतखाखरी मतारिके हिनकर ई फुसि बडाइ नै अरघलनि । लुलुअबिते दोहसा देलकनि—
— हंहं बुझली बुझली । जाउ जाउ घर जाउ । बेसी बडाइ नै छिलकाउ ।
कहियोके नै से ओइ दिन भतखोखरी मताइरके बात, गौराके गौराके कौट लागि गेलनि । तैयो लदकले कहलखिन— ऐ पडोसनी दियादनी ! हिन केना कहैछथिन । ओ दस पांच बिगहा आइए खेती कएलखिनह’’। ल द क हमरा चाइरे परानीके पेट खरचा । हम त मुठी खांड भिखमंगनिए भिच्छास’ केहुना जोगातागााक’,खाटिबचाक, दिबस गुजर करैत आएल छिऐ । खेतीक एते अलेल उपजा त हमरा घरेबहरे ठेलल छिटाएल रहतै ।
—कहलक जे । बडेके बडाइ घ’र चुबैए गे दाइ । घर नै दुआरि, चनबारमे केबाड नै करु ।
ऐ अहां त अनपतिआंन होइछी । हम त’ देखबे कैलिएनहँ, गनपैत बाउके हर जोतैत । खेतके चासिक समार तेखार करैत अपन चशमस देखलिऐनहं ।
—हँ त’ ई कहू त’ बिछन बालि कथी देलिऐनहँ बोअ’’ला’ ? अपना त अइ नै आ माङ अइलिऐअ बिआ आ बैठल छिलकबैछिऐ बडाइ ।
हं, जथार्थ बात रहै सेहे । अपना त’ घरमे किउछ कथू रहनि नै । तैं हरबाह हर हिनका कहने रहनि किनको घरस किउछ बिआबालि माङिक’’आन’ ।
—जाउ जाउ, हे अहां घर जाउ । अनकर दखाउंस नै करु । मङनिञा भङिञा भाङ बोएलनिह आ आक धथुरके खेती कएलनि ऐछ ।
लपकले गौराजे खेतपर गेला त’ देखलनि—
एकदिस भोला भाङ बोएलनि, दोसर दिस बोएल आक धथुर ।
ईसब सोगसन्ताप देखि गौरा मथाहाथ ध’ हारि, झमाक लुद द’ बैसलीह—
—बसलि गौरा मनहि विचारथि ! केहन भोलाके गियान, गे माइ !

२
सामा लेल’ हो अवतार



— अएलै कातिक मास हो भैया ! सामा लेल’ अवतार !
कुहुकिक’ चिहुकि उठलै लाढो जनारो छौडि़या । छमरछैंयां कुदकैंया करैत, उछलैत कुदैत, दौगलै । ऐ अङने ओइ
अङने लपकले झपकले लहालोट होइत, सब सखीसबके घरेघर जा’ जा’ क’ कहि अएलै, सङोरिया बान्हि सामा बनब’ ला’ मटिकोरबामेस’ गाबिस माटि कोरि आन’ ला’ ।
आब ला’, पुछैछी जे केना गेलै ? हमरा कह’ कहैछी जे कहू केना अएलै ? मर, कुत्ता गोरे गेलै । विलाइ गोरे अएलै । तब कहबै जे लढ़की छहेलबी सोझ बटिए गेलै ? जहिना गेलै छमकी तहिना कलबल घुरि लौटलै ? त’ हम कहब नै ! से, ई कैला नै कहब तेकरो बात जानि बूझि लू । ओकरा सामा बनब’ जहैट लागल रहै । मनमे आनन्दके हिलकोर रहै । ऐस’ चुस्ती–फूर्ति बढ़ने, मनमे उमंग उत्साहके बिडऱ्ो बिहाडि़ रहने, ओकरा गोरमे पांखि लागि गेल रहै । से, परी जिका उ उड़ल उधिआइत चलै ।
ऐ अङने ओइ अङने, सखी अङने, बहिनपा घरे लपकले जाइक आ सङी घरेस’ दलकले कहिक’ घूरि अबै । ऐ गली द’क’ एक अङनामे हुल्लसनी ढुकै आ ओइ चोरगल्ली द’क’ बुल्ल द’ बहार भ’ दोसर अङनामाहे फेरु बुल्ल द’ निकलै । उ हुलबुलही कोन घरके कोन दोगल्ली आ कोन चोरगल्ली नै देखने गमो रहै । आ कहूं ओतने ? उ केकर टूटल टाटीक बिह आ भसकलहा सुटकल्ली ओकरा नै देखल रहै ? सब रेहल–खेहल, सबदिनमा धांङल–धुङल धुरप्पट उठाएल रहै । से, लपकले ऐ सखी अङना जाइक आ एक्के छड़पानमे धबाक द’ ओइ बहिनपाके अङनाके पुङि जाइक—
— चलू, हे सखी ! चल, गे बहिना ! सामा बनब ला’, मटिकोरबामेस’ माटि कोरि आन’ ला’ !
अंटगर गिरहतबा घरके, नौए–कौंएके एकलौती बेटी छै, जनारो । ककुलते आवेशे ओकर बबा रहै जोतखी पंडितस’ ना गुनाक’ धरएन रहैे । पतरा उचारिक’, दिन–पल, लगन विचारिक’, गरह–लछत्तर गुनिक’, टिपैनमे ओकर ना’ धरएने रहै, जगदम्विका ! बड़ लछनमानि, गुनबन्ती भगमनिञा ई होएत जैजमान ! से, करम भाग देखक’ ई बात कहने रहै जोतखीजी ।
आब ला’ पुढित–बभना त’ अपन पोथी–पतरा समेटिक’ कएलक जतरा । सिदहाबारीके मोटरी बान्हिक’, दान–दैछना गतैनक’, आनन्द रहू ! आनन्द रहू !, नीके–सुखे रहू ! सबके भगवान अन–धन, औरदा आरोग्य दिअए ! से, असीरबाद द’–द’ क’, भेला बिदा, अपन घरक’ ।
आ’ब ला’ । तब, एकरा घर’लोकके परल फसाद, भेलै अपतकाल । त’, से कथीके ? नाह कह’के ! जगदम्बिका नाम केकरो कहले नै होइक ।
अखैनते त’ पुढित नीके सुखे रह’के असीरबाद देने रहै, त’ ई भदबा कथीके ? त’ से नै बूझलिऐ ? आंखि देला, कान देला, नाक देला चपटा । हाय हो सिरी सपता । दरदुनिञामे, सासत्तर–पुरानमे, देबी–देबतामेस’ जे नत्ते नीक सगुनिञा ना रहै, से पुरहित आनि, सुमैरक’ ना त’ राखि देने रहै आ आब ओकरा कहल नै होइक त’ उ की करौक ? बानरके कहूं सोभौ केराके भार !
आब ला’, ओकरासुनके जनदम्विका ना केकरो कहले नै होइक । करोटि उपाय कएकै, कतबो कोनो धरखन करै, केहुना करै,ं छौडि़याके उ नाह ओकरासुनके कहएबे नै करै ।
ऐ सुभ नीको बात ला’, आब ओकरा बबेके सबलोक उल्लू बानर बनाक’, उलहनिञा उपरागी लुलुथूथू कएने रहै— मर, ई कोन ना’ जे केकरो कहले नै होत्तै ?
— अच्छा हो छोड़, मार गोली । जाएदे ओइ पुरहितबा बातके धोवियाही खत्तामे । बूझन’ जे गुनल–चुलल, बेद–पतरा उचारल नाह, पंडितबाके दान दैछना सङे गेलौ, बूरलौ । बबा अपन ककुलती दुलरिया पोतीके ना रखलकै— जनारसी ! रहै त’ पुरहिते सनके । तैयो ई सुगुम सुविस्ता ना सबके कहाइक । जनरसी । हाक पारै, नाह ध’ क’ गद्दह करै— जनारसी ! गे, जनारसी ! गे, जनारो छे गै !
ओकर सखी बहिनपा ओकरा कहै, जनारो । हे, जनारो फूल ! जनारो सखी । छोटकीया छौंडि़यासब ओकरा, जनारो दिदी ।
हं, कहबै त’ ओकर नाह आइतोरी कहियो केउ नै टेंढ उबानि लगएने रहै आ नै केउ नाहे, विछने विगारने रहै ।
राड़चांढ जिमदरबाके खेतमे एकदिन ओकर गाइ मुह देबे कएलकै कि ओकर धरबेधाकर बहिया चाकर सिरिपतिया मनेजरा, तरक्का गाइरेमुहे हहकारलकै झझकारलकै— हे गै, रमबरनाबेटी नाढो ! कलबल अपन गाम–माल हटा, रोम । नै त’ हे ई सौसे पैना–लाठी, नीचा उपरी द’क’ पेश देबौ ।
गाइरे मुहे अपन ना सुइनक’ ओइ दिन उ बड कानल रहै ।
—अएलै कातिक मास हो भैया ! सामा लेल हो अवतार !
छनेमे छनाक भेले । कनिके कालमे बहुतेगोटेके कहि अएलै । सब सखिसब संगोरिया बान्हिे लपकले झटकारने चललै मटिकोरबामे माटि कोर’ । खुरपी लेलकै हाथक’, छिटा धएलकै माथप’ । लवकल झटकारने चललै— स’–अ’–अ–ब’ ब–हि–नो । मटि–कोरबा केर’ हे–ए–अ’ ओ–अ–र !
—से, अएलै कातिक मास हो भैया । सामा लेल हो अवतार !
कोन नै कोन देश माटिके लोक दहा धसाक’ आएल रहै । माङि चाङिक’ कमाए आएल रहै । सामा दिया ओकरा बुझले सुनले नै रहै । से, छगुनाएले पूछि बैहसले—आगे माइ ! कह गे दाइ, सामा दुरगा छै की ?
उ भगतिन, कलपिक’ दसो नह जोडि़क’, सातो बहिनी दुर्गााके गोर लागिक’, कहलकै— नै, रे नै ! ई से नै लागी ।
— की गै की । कैन तों हमरा कहत’, ई सामा किसुन भगमान है की ?
लगले लुलुआक’, ओकर मुंह दुसि देलकै— आ दुर्र्र अभेलबा, पदन ढनका— रे, नइ रे नै । ई किसुन गोंसाइ नै लागी !
जानि सुमइरक’, जनतब लागी सोहर्दे मुहे पुछलकै— कहू, यौे पंडित ! समझाब’ हो पुरहित ! सामा कोनो भगमान छै कीः?
पेटमधबा पुरहित, पतरा देखि जैजमैनकापर जतराकएने जाइत रहैथ । से, ओ तहनमे कहलखिन— नै यौ जैजमान, नइ ! ई बेद–पुरानके नै, लोकपुरानके कथा–कहिनीमेके लगइत अइछ !
बौआएल–ढहनाएल, दहा–भसाक’ आएल ढहलेलबाके मगजमे ई बात ढुकबे नै करै— जा रे जा ! आहि रे बा ! तब, उ अवतार केना क’ लेलकै ?
खेत–पथारस’ घुमि टहलिक’ लौटल पुरना बुढबा कहैछै आ गेन्हरीयो बुढिया ओइ बुढबाके बातके हंमे हं, हुंहकारी भरैछै— भने क’ लेलकै ! अपन गां–समाजमे, ऐ मिथिलाम, ई सामा छै भाइ–बहिनके बैरसाइन पवनी ! ऐ सनातनी लोकोत्सव खेलोत्सवमे सब बहिनो छै सामा ! सब भाइ भेल साम्ब !
चिकनाबाली चिकनमुंही चिकनाक’ कहै छै । कहै छै की, समागीत गाइबेक’ सुना बुझा दैछै—
—हमरोके साम्ब भैया, घोड़ा चढ़ल आबे हे !
— बिरदा बोनमे आइग लागे, ओहे मुझाबे हे !
अहूपर ओकरा अकचकाएल विधुआएल, बक, बकलेल जिका ठाढ़ देखि, चरचर भरभर बजैत, चिकनाबाली हमरा त’ ऐस’ बेसी नै बुझक’ अबै ह’ब’ ।
भलमन रमजतना गुआर ओकरा बोधि, परबोधि कहैछै— पढुआ बिदुआन लोकसब बजैछै, सास्त्तर पुरान कहांदुन लिखलछै जे साम्ब छिऐ भाइ ! आ श्यामा लागी बहिनी ! ई दुनू छिऐ भाइबहिनी ! किसुनिञा भगमानके ननकिरबा–ननकिरबी ।
—कृष्णकथा, सुखसागरमे ई कथा–पुरान आएल है ?
— जाउ–जाउ, बरे बातके मेहिअएने पेघरएने छी ! रे, ई लोकमानसके, लोकनाट्य, ई सामा खेल छै । माइटेके समा, चकेबा बोन–तितिर, सतभैया, सप्तरिसी, चुगलासब बनाक’, अओरो बहुते किछुसबस’ रचि–रचिक’, डाला सजाक’, डालामे जगमग जोति, दीप जराक’, संझरतियामे सामा खेल खेलै छै । मिथिलाक लोकमानस, सामा–चकेबाके, लोक रीति–नीति, नैष्ठिक भाव–भास’, अपने धरमकथा गढि़–मढि़क’, लोकगीत–नादमे सजा–बसा, सदानैतस’ सामा खेलैत आएल हइ ।
बेद–पुरान जे जेना कहैत, बखानैत हुखए, मिथिलामे तीन भाइ–बहिनके पूजा पबनी बड निष्ठा भावके छै । सबस’ पहिल भेल— राखी ! पुढि़तसुन, पढ़ल–लिखल लोकसब, दोसर समान–संस्कृतिके लोक कहत एकरा रक्षा–वन्धन ! लक्ष्मी आ दानी–धरमी राजा बलीक भाइ–बहिनमे पूजा — ‘येनवन्धोबलीराजा ! दानवन्धोकहाबल ! माचलः माचलः ।’
दोसर भेल, भरदुतिया ! यम–यमीके पूजा ।
आ’ तेसर भेल, सामा–चकेबा ! लोकनाट्यः सामाखेल । भाइ–बहिनके खेल पूजा !
कम्मे कनछेपेमे एकर कथा कहिनी कहि सुनबैछी—
अपना त’ रहै गैबरबा किसना चोर उचक्का । चोरीयो कथीके ? त’ मक्खनके । आब ला रजाबेटा भ’क’, अपने त’ अपने, सङ सङबे छौड़ासबके ल’क’, ढुका–फरकी लागिक’, दिने देखारे मखन चोराक’ खा लैक । आ उन्टे गलगरहा गालबजाक’ झूठफुसके छैब ध’ध’ क’ बंइच छिटैक जाइक । दूध–दही मक्खन बेच’बालीसबके बटघेरी, बटमारी करै । परेके नामे लसरघंटी किरदानी करै ।
आब ला’, भ’ गेलो न’ ओहि ओहने बातके चालि चलैन । आ ऐ बातके धस बाइन धरौक किएक नै । कहबी कोनो बेजाय न’ है— ‘जेकर साउस ढकनामे खायत ! तेकर पुतौह होब्बे करतै ढकना हगनी !’ किसुनमाके अपने लया लौतारी कृत–किरदानी बिसा गेलै अपने सिरे ।
किसनाके एगो बेटी रहै । ना रहै श्यामा । लोक कहै सामा, समा !
सामा पान सन पातर रहै । फूल सन कोमल सुन्नरि रहै । जेहने देख’–सुन’मे सुन्नैर रहै, तेहने शील सोभावमे अहलदगरि गुनगरि रहैक । सत धएने रहै, उ सतबरती ।
ओही नगर राजमे रहै, एगो लुकरा–चुगला, छुधरा–छिनरबा । उ लौकिया लागिक’, ध’ पकडि़क’, सामाके सील भङठाक’, अपनेमने इज्जैत लुइटक’, उ छिनरपन कर’ चाहै । से, उ कतबो औढ़ी–घै कटलकै, छिछरी–पटिया देलकै, शिलो सिलबन्ती सामा ओकरा हाथ, पइर नै लगलै ।
से, उ पटपटा छटपटाक’, हारि–हुरिक’, बदला लिअ’, बेपाइन कर’ ला’, उ ओकर बाप किसुनिञा राजा ल’, बयबन्ही आइग उठाक’, लुतरी लाइरक’, चुगलपनी क’ कान भइर, भोइर देलकै जे तोहर बेटी, रिसी कुमारसङ लसरघंटी छिनरपन करै हओ ।
जेना अपने किसुनमा कहियोके कनिको सतबरता रहए ? चुगलाके चुगलपनिबला बात सुनितेमातर किसना बाप, अपन बेटी सामाके सोझे सराप द’ देलकै— मानव तन तियागिक’, चिड़ै बनि जो ! ऐ घर, वंशस’ नरत्याइग छोले, बोलेप’, बोन जंङल ध’ ले !
आ ओकरा बनबासी विपैत, चकबी चिड़ी बन’ पड़ल रहै ।
किसनाके बेटा साम्ब जखैन जे बापके ई अन्हेरी किरदानी सुनलकै त’ बापके बड बात कहलकै, बौहतते फैझइत कएलकै । इखे–बिखे घरस’ नियारा निकाला भ’ गेलै ।
उ जोग–जप उद्यम कएलकै । सामाके सरापस’ मुकती दिअएलकै । अपन सहोदरी बहिनके चिड़ैस’ मानव तन योनिमे लौटा अनलकै । इरखेपर साजि–बाजिक’, झमकाक’ रिसिए कुमारस’ फेउ समाके बिआह–दान कएलकै । ओकर घर बसएलकै ।
दुआपरके ऐ खिस्साके, समाके गौरवी गुमानी दरेगी साम्ब भाइके ऐ महा त्यागी अनुरागी, धरमी बात आ सुधरमी बात, बेबस्था ला’, ई सामा–चकेला खेल खेलल करैछै ।
जाबे धैर महराजी समाचकेबाके ई खिस्सा कहलकै, रमसतिया मताइरके हिचैक–हिचैकक’, भुकर–भुकुर कनाइक । दुनू आंइरस’ सिसन लोर चुऐ ।
—नै कानू, नै खिजू, हे रमसतिया माइ ! सामाके भैया परतापे ओकर विपैत हरन–भछन भेबे कएलै । तैस’ सामा दुखे बिरोगे आब नै कानू ।
कुहेसा फारि हिचुकैत, सिसकैत उ कहलकै— पहिने त’ हमरा सामा ला’ कनाइत छल । आ’ आब अपन सिया, सितिया ला’ कनाइ हबे !
अकचकाइते धतपताइते पुछलकै— ऐ केकर बेटी सिया ? कोन गांके केकर धीया सीया ? ओकरा की कथी भेलै ?
—की नै भेलै ? की नै कएलकै, जनकजी बेटी सीताके ?
... रहै सीता सती, आ अपने मङछुआ राम ओकरा ऐब–छैब कलंक लगाक’, नाहकमे बनबास देलकै ।
....करिलुठबाके हानि–गरानिके कोन बात, कोनो गत्तरमे दयो–मयो नै लगलै ।
.... देहो नै सिहरलै बेलज्जा रजा रामके ।
.... जान नसकार, पयर भारी रहै सीताके । तेहनमे जे ओकरा ओत्ते विपैत पड़लै !
.... से एक्केटा ओकरा अप्पन अहेरिया ठहरिया भाइ नै रहै, तैंंइ ने ?
..... दैवा देल केहनो भाइ रैहतै, त’ समा जिका ओकरो सब दुख बिपैत रहन भछन क’ लितै !
.... ओकरो नामे साले मासे पबनी होइतै ! एतौ, ओकरो कथा–कहिनी कहैतै !
.... लोकगीत गैतै, पूजा परतिष्ठासब होइतै !
.... कोनो बाप पुत सन्तान जे जनमाब’ चाहैछै से की खाली मरलापर मुख बत्ती, आ गया गंङामे पिंडबारीए करब’ ला’ ?
नै, हौ दैव नै ! अपन बेटीके नहिरा–सौसराके, आयन–गेनके रहबट बनब’ ला’ । बहिनके दीनता अदिनता घेरलापर, गाढ़ बिपैत पड़लापर, ओकर असरा, छाहिरी ला’ अभगली बहिनके ठेमही ठाहिरी बनब’ ला’ !

जानि सुमरिक’, गोर जंतैतकाल गुनगरि अखियासी पुतौह पुछलकै, सुहबे साउस’, लटलट छटछट करैत लाढ़ो पोती पुछलकै, गुन–रतनि बुढि़या दादीस’ ।
तैपर गियान गुण धियाननके मूल मुड़हन धरमके बात साउस सिखएलकै ओइ पुतौहके । से, आगरिम आगू ला’, दाइ पढ़एलकै पोतीके—
—सामाके बड आइस, सतिया छै !
—साम्ब सामा आ रिसी–पुत÷चकबा देव–पितर सरिखे रहै !
—ं ई खेलने भक्ति भेटैछै, शक्तिपवैछै । सुख–पुन, बरकैत भेटैछै ।
समतोलिया भाउर भवर मारि, नाचि–नाचि, लटर–पटर छमर–छैंया करैत, गाबि–गाबि कहैछ—
—धरम धरम धरम छै ! पुन पुन पुन छै ।
— धन धन धन छै ! हंसी, खुशी आनन्द छै !
खौंरकिए बयसस’ समा खेल खेलैत–खेलैत झखरी झुनकूट बूढ़ भ’ गेलै । लाठी ठेङा ल’क’ लिबल बौकली भ’ चलैछै । मुहके सबहेटा दांत टुटि खसने थोंथी भ’ गेलछै, तैयो ओकरासन गलगैर गीतिहारि गांमे आउर कहांकेउ देख’मे अबैछै से, ओकरास’ पुछलिऐ समाके बरनेमा त’ अपसियांत होइत बाजलि— मर की, केना छै ? हमरा कह’ कहैछी, समा कथी, कत्ते छै ? तैपर हम कहब, से ई बात पुछू नै, बुझू ! एकरा बुझू आ गहू । गहिक’ महू । ऐ बातमे दोहा नै लगाउ । एकरा मनस’ अबधारु । ई सब सुमैरक’ स्वीकारु !
अही बातके सिङहेसरा चौधरी कहलकै— हं, त’ की । बुढ़ी ठीके, नीके कहलक । आ ह,े हम त’ कहब एकरा बचन परमान मानू । ऐस’ बड सुख, बड पुन होएत । सब तरहें भरल पुरल रहब ।
बड चलन चलतीबला चलित्तरा ओझा–धामी कहलखिन— हम जे कहैछी, से सुनू । ऐमे हरखे हरख, आनन्दे आनन्द छै ! आ’ से, सामा खेल खेलनमे ! समाके डाला फेरनमे । नेम निस्ठास’ गीत गौनीमे । सामाके धी–बहिन मानि, एकरा सनातनी लोकविधिए पूजनमे !
अत्त’ भाइके पूजाके रुपमे साले–साले, सब जाति, सब गाम टोलमे, सबदिनास’ लोक ई खेलपूजा÷लोकनाटृय, माने सामा–खेल खेलाइत अएलैए । सामाके गीते छै, एकर मन्तर । लोकऋचा, लोक सामवेद ! सामा गीतगौनी माने सामा सामवेद–गायन !
— अएलै कातिक मास हो भैया ! सामा लेल हो अवतार !
सबके दिन–पारस, भाग–भोग एक्के रङमे नै रहइछै । भगमानके लीला, कोइ घर हंसन, कोइ घर कानन होइतै छै । आ कातिक मास गरिब–गुरबाके लेल पड़ले पहाड़सनके होइछै । एहन विपैतमरुआ दिन समैया गरीबहाके कटने नै कटाइछै, खेपने नै खेपाइछै ।
बोइन दुख कक’ जे आंउस मरुआ कटनने–खोंटने रहैछै, दोतरा खेतमे रोपनी बोइन कएने रहैछै, सेहो सङे लागल सइठ, सइध गेल रहैछै । आ गरिबहाके, रड़बा कसैया धइनकाहासुन कर्जो–बर्जा नै दैछै । बोइन बुतातके कोनो लबरोझिबर आय आगबैत रहै नै छै । गरिबीके मारल, घरखर्चीके कटमटी विपदास’ झमारल, कए–कए सांझके उपासल, पाइने पी–पी क’ पेटोटैन देने, भथनी बुढि़या ई समाके गीत सुनिक’ आउर झूर झमान भ’क’, झखै तपै छै—
—की करु ? कत्तस’ लाउ । एहने समैयामे, दसंैं सुकराती, जितिया छैठ पबनीके केहुना पार घाट लगैलिऐ । आ ऐपरस’ सङेलागल आब अएलै समा । भरदुतियामे अएलै मरनी छौड़ीसे कहैछै— बहुदिन भ’ गेल सामा खेलला । ऐ दाबिर समा खेलिएक’’ टकसबै अपन सौसरा ।
पित्ते–खिसे लाल अङोर भेल, मरनीके जरमजरी भुसबैठी भौजाइ, ओकर नुआ–बस्तरके सौना–बौकटाक’, ओइके मोटरी बनाक’ निछोधाहे ओकरा आगूमे आनिक’ पटकि दैछै— ले, जो भाग अपन सौसरा । भल भाइ र,े ले पुरी घसक अपन ऐ खङटल–बिलटल नैहरा स’ । एहन घटल घरक कटमटी कैतकी समैयामे, ई समा बहन्ने एत्त’ रहत त’, एकर पेटपोसा पेटमधबा सांइ, एकरे बहन्ने एत’ आबि जाएत । एकरा त’ एकरा, तब फेरु ओकर अखनरीबोरा पेटके, केनाक’, कत’स’, कोन धरानी भरतै ?
ओलती लागि ओङठि बैसल मरनी माइके ऐ बातके बड़ दुख विरोग लागि जाइछै । ललैक–झझैकक’ गाइररे मुहे कहैछै— नै जएतै, एत्तै रहतै । समा भसौनीके बिहान भेने जएतै ।
—आ खएतै कथी ? हगनारी हग्गल ? भैर थरिया, परसन लगा–लगा जे पेलाठ तै, से फेनू कत्त’स’ अएतै ? कनमनाइत–छनमनाइत, ठोहराइते अटकी–फटकी बाजि भगाब’ ला’ उ मौगिया ओना बजै— आ’ ई नै जएतै त’ एकरा पेटपोसा सांइ सेहो आबि जुमतै । तब ओकर भरतालके भरतै ?
साबिकके सुखलैहिया बुढि़या हइ ने, से ओकरा काज धन्धामे कोनो लबकी नै थम्हतै, सकतै । धैनके उहे मरनी मताइर जे ऐ घरके केहुना गुजर चलैहै । ओहे हइ जे जन–बनिहारीमे कमा–खटाक’, ओइ अङने नेउरपन–चेरिपन क’क’, एकरा सबके पालै–पोसै हइ । ई धबली, देहसुहबी बैठल–बैठल बिख आइगे उगलतौ । जहिएस’ मरनी ऐ नैहरा घरमे अएलै, तहिएस’ ई लगलै हनहन–पटपटक’ ओकरा उलाउ–जुलाउ कर’ ।
गीतमे नै सुनै–बुझैछिऐ जे भौजोके, ननदो कहियो नै सोहएलै । से, आइएस’ नै सदनैतस’ । कहबैत’, समेपालीस’ जहिया–जहिया समाखेल’ अएलै, ननदोके भौजो झरकएबे, झझकारबे कएलकै । से, सिहैरे कलैपक’, निहोरे क’क’ मरनी अपन भौजोस’ कहलकै— हे, हम ऐ अङने ओइ अङने माङि, थेथैर खाक’, केहुना ई दस दिन काटि लेब । फेरु सोहरदेमुहें सिहरिएक’ भौजोके कहलकै— हेऐ, दर दुनिञामे, कतेक मानि–दानिके, नौए–कौएके, देबे–सेबेके एकेटा भैया भाइ हबे । से, आउर किछु कथू ला’ नै, ओकरे औरदा आरोग, जान–समाङ ला’, अन–धन पाइल–पैलबार ला’, समा खेलबै !
—कथी कहबै ? गाबि–गाबि कहबै— धान धान धान छै ? भैया कोठी धान छै । भैया मुख पान छै !
लहलह धहधह करैत, ललैक चहैटक’ गलगरही गाल बजबैछै— नै अहां कहने भैया कोठी धान होत्तै ! नै, जरलहा बिलटौया मुह हरख पान होत्तै । आ’ आब बिरदा बनमे आइग लगतै त’ नै मिझाब’ अएतै, । नै चुगलाके चगलपनीस समाके जे सराप द’क’ चिड़ै बनाक’ बनबास देतै त’, अपन बापस’ लडि़ झगैरक’, तप तपसिया क’क’, बहिन–बहिनोइके सुख–राज बनएतै ! हाथ चमकाक’, जट–जटिन जिका हाथ भांजिक’, भौजो झझकारैछै— हे देख ! जो भाग । हम तोरा ऐ घरस’ निकालै छियौ । देखै छियौ, कोन सामाके भाइ तोरा अहरिया–ठहरिया होइ हउ !

अपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।

साहित्य अकादेमीक संकीर्ण मैथिली भाषा विभागसँ विदेह (मैथिली साहित्यक समानान्तर मंच) ऐ अर्थमे सेहो फराक अछि जे विदेहमे ठेठी, अंगिका आ बज्जिका सन सहभाषाकेँ संग लऽ कऽ मिथिलाक बोली-वैविध्यक समग्र चित्र देल जाइत अछि। विदेहमे ठेठी, अंगिका आ बज्जिकाक भाषा विज्ञान, रचना आ व्याकरण मैथिलीक संग देल गेल अछि मैथिलीक एकटा समानान्तर व्याकरण, रचना आ भाषा विज्ञान (ठेठी, अंगिका आ बज्जिकाकेँ संग लऽ कऽ)- गजेन्द्र ठाकुर, संगे विदेहमे ठेठी, अंगिका आ बज्जिकाक साहित्य ई-प्रकाशित आ समीक्षित सेहो होइत अछि।– गजेन्द्र ठाकुर, सम्पादक, विदेह ISSN 2229-547X
⇧
नव विदेह अंक — मासमे दू बेर · New Videha Issue — twice monthly  ·  ई-पत्र सदस्यता · Email subscription  ·  RSS feed  ·  DOI · Zenodo · Scholarly Preservation