विदेह प्रथम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका
गजेन्द्र ठाकुर
भोरक ऋण
दीर्घ कथा
१. जखन भोर नहि भेल
मायक मृत्युक पाँचम दिन निरजा गाम पहुँचल।
ओहि दिन साँझ साधारण छल। आकाशमे कातिकक निर्मल नीलिमा छल। धानक पाकल बालि पर सूर्यक अन्तिम इजोत पसरल छल। बड़का पोखरिक पच्छिम कात एकटा बगुला ठाढ़ छल, जेना दिनक समाप्ति देखबाक भार ओकरे देल गेल हो।
पन्द्रह वर्षक बाद गाम घुरल निरजा केँ सभसँ पहिने अपन घर छोट बुझायल। बचपनमे जाहि आँगनक एक छोरसँ दोसर छोर धरि दौड़ैत-दौड़ैत ओकर साँस फूलि जाइत छल, से आँगन आब चारि-पाँच डेगमे समाप्त भऽ जाइत छल। तुलसीचौरा ओतहि छल। कूपक जगत पर ओहने कजरी जमल छल। खाली मायक उपस्थिति नहि छल।
मुख्य दरबज्जा खोलैत ओकरा लगल जे घरक भीतर बहुत दिनसँ कियो साँस रोकने बैसल अछि। ओ अपन झोरा चौकी पर रखलक। भीतरक कोठलीमे माटिक मूर्तिसभ छल।
एकटा स्त्री माथ पर घैल उठौने। एकटा बूढ़ मल्लाह जाल समेटैत। एकटा धिया कोरामे बच्चा लेने। एकटा किशोर बाँसक टोकरी बनबैत। एकटा नवविवाहिता जकर माथ पर सिन्दूरक रेखा बनल छल। सभ मूर्ति एतेक सजीव छल जे एक क्षण लेल निरजा केँ बुझायल, ओ सभ ओकर प्रवेशसँ चौंकि गेल अछि।
मुदा सभक चेहरा पर एकहि अभाव छल—आँखि नहि छल। आँखिक स्थान पर दूटा चिक्कन, खाली गढ़न।
निरजा एकटा मूर्ति उठौलक। माटि पुरान छल, मुदा नाकक धार आ अधरक आकारमे मायक आँगुरक चेन्ह एखन धरि स्पष्ट छल। ओकरा मायक कहल बात मोन पड़ल।
“आँखि बना दिअ ने, माय। तखन ई स्त्री देखए लागत।”
वसुन्धरा उत्तर देने रहथि, “देखब आ देखए देब, दूटा भिन्न बात अछि, बेटी।”
तखन निरजा नौ वर्षक छल। ओ बात नहि बुझने छल। आब बत्तीस वर्षक भऽ गेल छल। एखनहुँ नहि बुझि पाबि रहल छल।
• • •
रातिमे फुलकुमारी अयलीह। हाथमे पित्तरि डिब्बा छल। डिब्बामे भात, आलूक तरुआ आ सरिसोक चटनी।
“बिनु खयने केना रहबह, बौआ?” ओ पुछलनि।
निरजा हुनका देखलक। वर्षसभक श्रमसँ झुकल देह, आँखिक कोनमे महीन झुर्री, तरहत्थीक रेखामे माछक जालक कठोर गिट्ठऽ सभक स्मृति।
“अहाँ एखनहुँ नदी पर जाइत छी?”
“नदी पर नहि जाएब तँ नदी हमरा बिसरि जाएत।”
“नदी लोक केँ बिसरैत अछि?”
“लोक नदी केँ बिसरैत अछि। नदी एकर हिसाब रखैत अछि।”
फुलकुमारी हँसल नहि रहथि। निरजा डिब्बा लऽ लेलक।
“मायक अन्तिम समयमे अहाँ छलहुँ?”
“छलहुँ।”
“किछु कहलनि?”
फुलकुमारी किछु काल चुप रहलीह। “बहुत बात कहए चाहैत रहथि। मुदा अन्तमे एक्के बात कहलनि—निरजा आबि जाए तँ ओकरा सन्दूक खोलबाक लेल कहिहें।”
“कुन सन्दूक?”
“जे कोठलीक पच्छिम देबाल लग राखल अछि। मुदा सन्दूक खोललासँ पहिने ओहि घरमे एक राति बितायब जरूरी अछि।”
“किएक?”
फुलकुमारीक दृष्टि आँगनसँ ऊपर उठल। आकाशमे चानक महीन टुकड़ी छल। “किछु बात दिनमे नहि बुझाइत अछि।”
निरजा केँ ई उत्तर नीक नहि लगल। महानगरमे ओ पुरान अभिलेखसभक संरक्षणक काज करैत छल। फाटल कागज जोड़ब, झलफल अक्षर पढ़ब, धोखड़ल सियाहीक परीक्षण करब, कागजक उमेर अनुमान करब—ई सभ ओकर दैनिक जीवनक हिस्सा छल। ओ बुझैत छल जे दस्तावेज झूठ बाजि सकैत अछि, मुदा ओकर कागज, सियाही आ निर्माणक प्रक्रिया बहुत किछु कहि दैत अछि।
हुनकर माय जीवन भरि कागजसँ दूर रहलीह। माटिसँ मनुष्य बनबैत रहलीह। निरजा कागजमे प्रमाण तकैत छल; वसुन्धरा माटिमे स्मृति। एहि दू दृष्टिक बीच पन्द्रह वर्षक दूरी बनि गेल छल।
• • •
ओहि राति निरजा केँ नीक जकाँ निन्न नहि आएल। आँगनक पार पुरान नीमक पात हिलैत छल। बीच-बीचमे कुकुर भूकैत छल। दूर कतहु रेलगाड़ीक क्षीण ध्वनि सुनाइत छल। रातिक कोनो पहर ओकरा लगल जे कोठलीमे कियो माटि सानैत अछि।
छप-छप। छप-छप।
ओ उठि बैसल। ध्वनि बन्द भऽ गेल। मोबाइलक इजोतमे कोठली धरि गेल। मूर्तिसभ ओतहि छल। एकटा मूर्तिक पएर लग भीजल माटिक छोट सन ढेरी छल। निरजा झुकि कऽ छूलक। माटि सत्ते भीजल छल।
“छतसँ पानि चुबैत होयत,” ओ अपनासँ कहलक। छत सूखल छल।
ओ सुतए घुरि गेल। आँखि मुनैत-मुनैत ओकरा मायक अन्तिम फोनक बात मोन पड़ल।
“एक बेर आबि जा, बेटी।”
“अगिला मास छुट्टी भेटत, माय।”
“अगिला मास धरि सभ ठाढ़ नहि रहत।”
“फेर आरम्भ कऽ देलहुँ अहाँ!”
ओहि दिन निरजा फोन काटि देने छल। माय दोसर बेर फोन नहि केलनि।
• • •
भोरक चारि बजैत गामक पहिल घण्टी बाजल। साढ़े चारि बजैत दोसर। पाँच बजैत मन्दिरक घण्टी फेर सुनाइ देलक। निरजा जागि गेल। कातिक मासमे एखन अन्हार रहैत अछि, से सोचि ओ फेर सुतल रहल।
छह बजैत उठि कऽ घड़ी देखलक। बाहर राति छल। साढ़े छह बजल। बाहर राति छल। सात बजल। आकाशमे तारा छल।
निरजा दरबज्जा खोललक। गामक सड़क पर लोक जमा भेल छल। कोनो स्त्री कहैत छलीह जे ग्रहण लागल अछि। कियो कहैत छल जे बादर बहुत गहींर अछि। कियो मोबाइल पर समाचार देखैत छल। मुदा आकाशमे बादर नहि छल। तारा साफ देखाइत छल। तारासभक स्थिति रातिक ओहने छल, जेना आध रातिमे रहैत अछि।
गामक बूढ़ जटाशङ्कर अपना घरक बाहर तीनटा घड़ी राखि देने छल। सभमे सात बजि रहल छल।
“घड़ी बिगड़ल नहि अछि,” ओ कहलक, “समय बिगड़ि गेल अछि।”
हरिनारायण झा अपन लाठी टेकैत पहुँचलाह। अस्सी वर्षक बूढ़ शिक्षक। देह झुकल, मुदा आँखि एखनहुँ सजग।
“समय नहि,” ओ कहलनि, “समयक हिसाब बिगड़ल अछि।”
निरजा चौंकल। “अहाँ केँ कोनो कारण बुझाइत अछि?”
हरिनारायण ओकरा देखलनि। “तूँ वसुन्धराक बेटी छह ने?”
“हँ।”
“आखिर आबि गेलीह।”
एतेक कहि ओ आगाँ बढ़ि गेलाह।
• • •
आठ बजैत एकटा युवक मोटरसाइकिल लऽ गामसँ बाहर गेल। ओ दस मिनट बाद घुरल, मुदा ओकर देह काँपि रहल छल।
“बाहर दिन अछि!”
लोक ओकरा घेरि लेलक। “की कहै छह?”
“बाहर सूर्य उगल अछि। हमर आँखिसँ देखल अछि!”
किछु लोक दौगल। निरजा सेहो गेल। गामक उत्तर सीमा पर पुरान पीपर छल। ओकर पाछाँ पक्की सड़क पड़ैत छल, जे जिला मुख्यालय धरि जाइत छल।
ओतए जे दृश्य छल, तकर कल्पना निरजा नहि कऽ सकैत छल। पीपरक एहि कात राति छल। ओहि कात दिन। सीमा एतेक स्पष्ट छल जे सड़कक धूरा-गर्दा पर ओकर रेखा बुझाइत छल। दू डेग एहि कात ठाढ़ भेला पर तारा देखाइत छल; दू डेग ओहि कात गेलापर माथ पर सूर्य।
निरजा हाथ बढ़ौलक। हाथक आध हिस्सा दिनमे पहुँचल। बाँकी आधा रातिमे रहल। दिनवला हिस्सामे सूर्यक उष्णता छल; रातिवला हिस्सामे कातिकक ठंढ। ओ हाथ धीरे-धीरे आगाँ-पाछाँ केलक। कोनो देबाल नहि छल, कोनो प्रतिरोध नहि। मुदा प्रकाश एक कातसँ दोसर कात नहि जाइत छल।
ओ मोबाइलक टॉर्च जरौलक। टॉर्चक इजोत रातिवला धरती पर पड़ल। मानवी प्रकाश सामान्य रूपसँ जा-आबि रहल छल। एकटा युवक बाहरसँ अएना आनलक। ओकरा पर सूर्यक किरण पड़ल। ओ अएना मोड़ि कऽ गामक दिशामे चमकाबए चाहलक। अएना उज्जर रहि गेल, मुदा प्रतिबिम्बित सूर्यक किरण सीमा पर आबि कऽ अदृश्य भऽ गेल।
निरजा पहिल बेर भयक अनुभव केलक। आकाशक नियम नहि बुझल छल। गाम आ सूर्यक बीच किछु एहन घटल छल जकर कोनो नाम ओकरा बुझल नहि छल।
तखन फुलकुमारीक आवाज सुनाइ देलक। “सीमा पर एतेक भीड़ किएक?”
ओ अपन पोता अनुग्रहक हाथ पकड़ने ठाढ़ छलीह। अनुग्रह बारह वर्षक दुबर-पातर बालक छल। एकटा पएर चप्पलमे, दोसर खाली। आँखिमे एहन स्थिरता, जेना ओ सभसँ पहिने किछु देखि लेने हो।
ओ सूर्यक प्रकाश देखैत रहल। फेर निरजासँ पुछलक—
“दीदी, जखन गाममे भोर नहि भेल, तँ काल्हुक दिन कतए गेल?”
निरजा उत्तर नहि दऽ सकल।
बालक फेर पुछलक, “दिन मरि गेल, कि कतहु लुकाए गेल?”
हरिनारायण झा दूरसँ ई प्रश्न सुनि रहल छलाह। हुनकर हाथ थरथड़ाए लागल। लाठी धरती पर टेकैत आस्तेसँ बजला—
“जे नुकाओल जाइत अछि, से सदिखन मरैत नहि अछि।”
• • •
दुपहर धरि प्रशासन पहुँचि गेल। पहिने थाना प्रभारी, फेर अनुमण्डलाधिकारी, तकर बाद जिलासँ अधिकारीसभक दल। सीमाक माप लेल गेल। तापमान, प्रकाशक तीव्रता, हवा आ आर्द्रताक विवरण लिखल गेल। गामक भीतर बिजली छल। पम्प चलैत छल। चूल्हि जरैत छल। मोबाइल पर बाहरी संसारक समाचार अबैत छल। खाली प्राकृतिक दिनक इजोत आ उज्जर आकाश गाममे प्रवेश नहि कऽ रहल छल।
एहि विचित्र भेदक कोनो व्याख्या अधिकारीसभक लग नहि छल। साँझ होइत-होइत बाहरी संसारमे सेहो राति भऽ गेल। आब सीमा पर कोनो अन्तर नहि देखाइत छल। लोक किछु निश्चिन्त भेल।
“काल्हि भोर भऽ जाएत,” कियो कहलक।
मुदा अगिला दिन सेहो भोर नहि भेल। तेसर दिन सेहो नहि। गामक भीतर लोक घड़ीसँ दिन गनैत रहल, आ आकाशसँ राति। चारिम दिन धरि भय लोकक बोलीमे उतरि गेल। लोक अपन घरक देबाल पर दिन गनबाक चिन्ह बनबए लागल।
तइ राति अनुग्रह अपन छाह केँ अपन देहसँ अलग होइत देखलक।
२. नक्शामे नहि रहल गाम
अनुग्रह पहिने ई बात अपन दादी केँ नहि कहलक। ओहि राति फुलकुमारी सुतल छलीह। घरक बाहर लालटेन जरि रहल छल। अनुग्रह पानि पीबए उठल। लालटेनक इजोतसँ ओकर छाह देबाल पर पड़ल छल।
ओ घैल उठौलक। छाह हाथ नहि उठौलक।
अनुग्रह ठमकि गेल। ओ माथ कुड़ियेलक। छाह स्थिर रहल। फेर छाह आस्तेसँ देबालसँ उतरि कऽ धरती पर पसरल। ओ उठल, आ घरसँ बाहर निकलि गेल। अनुग्रह ओकर पाछाँ गेल।
गामक सड़क खाली छल। छाह पोखरिक दिशामे मुड़ल। पुरान पोखरिक आधा भाग सुखा गेल छल, आधामे पानि छल। पछिला किछु वर्षसँ कादो आ जङ्गली घासक कारण ओतए जाएब कम भऽ गेल छल।
छाह पोखरिक सूखल तलमे उतरि गेल। अनुग्रह किनार पर ठाढ़ रहल। तखन ओ देखलक जे पोखरिक भीतर माटि नहि अछि। ओतए एकटा सड़क अछि। सड़कक दुनू कात घर अछि। बाँसक बसबिट्टी अछि। एकटा घरक आँगनमे स्त्रीसभ मखानक बीआ सुखा रहल छथि। कतहु माछक जाल टाँगल अछि। कियो खपड़ैल छाउनि मरम्मत करैत अछि। दूटा बच्चा काँचक गोली खेलैत अछि।
ओहि बस्तीमे सामान्य दिनक उजास छल। मुदा ओ उजास सूर्यक नहि छल। जेना सभ वस्तु अपन भीतरसँ इजोत छोड़ि रहल हो।
अनुग्रह पहिल घर धरि गेल। एकटा स्त्री चूल्हि लग बैसल छलीह। ओ माथ उठेलनि। बालक पाछाँ हटि गेल। स्त्रीक चेहरा छल—नाक, कान, ओठ, कपार—मुदा आँखि आ गालक महीन रेखासभक स्थान पर चिक्कन माटि छल। चेहरा एहन जेना कोनो मूर्तिकार ओकरा अपूर्ण छोड़ि देने हो।
“अहाँ के छी?” अनुग्रह पुछलक।
स्त्री उत्तर देबाक प्रयत्न केलनि। ठोढ़ हिलल। ध्वनि नहि निकलल। तखन एकटा वृद्ध पुरुष लग अएलाह। हुनकर चेहरा सेहो अपूर्ण छल। ओ अनुग्रहक हाथमे एकटा भीजल कागज रखि देलनि। कागज पर किछु लिखल छल। बालक पढ़ए लागल। पहिल अक्षर ‘च’ छल। दोसर ‘न्’। तेसर पढ़बाक पहिने कागज पानिमे बदलि गेल।
अनुग्रह घबरा गेल। ओ घुरि कऽ दौगल। पोखरिक किनार धरि पहुँचि कऽ पाछाँ तकलक। घर, सड़क, लोक—सभ अदृश्य भऽ गेल छल। पोखरि फेर सुखायल माटि आ कादोसँ भरल छल। ओकर छाह पएर लग चुपचाप पड़ल छल।
• • •
दोसर दिन अनुग्रह निरजाक घर पहुँचल। निरजा मायक सन्दूक खोलबामे लागल छल।
“दीदी, पोखरिमे गाम अछि।”
“की?”
“गाम। घर-दुआरि सहित। मुदा सभ लोकक चेहरा अपूर्ण अछि।”
“सपना देखने होयबह।”
“सपना नहि। हम जागल छलहुँ।”
“रातिमे कतए गेल छलह? एकसर?”
“नहि। हमर छाह सङ्ग गेल छल।”
निरजा अनायास मुस्की देलक। “छाह तँ सदिखन सङ्गे रहैत अछि।”
“नहि दीदी। कखनो-कखनो ओ हमरा छोड़ि कऽ सेहो जाइत अछि। आ ओहि गामक नाम ‘च’ सँ आरम्भ होइत अछि।”
सन्दूकक ताला खोलैत निरजाक हाथ ठमकि गेल। ओकर सोझाँ पुरान कागज छल। कागजक ऊपर रङ्ग उड़ल लाल सियाहीमे लिखल छल—चन्द्रपुर।
• • •
वसुन्धराक सन्दूक साधारण काठक छल। भीतर पुरान साड़ी, चानीक टूटल पायल, किछु पत्र, कपड़ामे बान्हल माटिक ढेला आ कागजक अनेक गट्ठर। सभसँ नीचाँ मोड़ल नक्शा छल। निरजा अत्यन्त सावधानीसँ खोललक। कागजक किनार भुरभुरा गेल छल, मुदा रेखासभ सुरक्षित छल।
नक्शामे गामक नाम, खेतक सीमा, पोखरिसँ पहिनेक नदीक पुरान धार आ एकटा बस्ती चिन्हित छल—चन्द्रपुर। ओहि स्थान पर जतए आब आधा सुखायल पोखरि छल। नक्शामे चन्द्रपुर लग सत्तासी घरक चेन्ह छल।
निरजा पहिले सोचलक जे ई कोनो पुरान बसावट होयत, जे कालान्तरमे उजड़ि गेल। मुदा नक्शाक तिथि पैंतालीस वर्ष पहिनेक छल। वर्तमान राजस्व-नक्शामे चन्द्रपुर नहि छल। ओहि स्थान पर लिखल छल—‘जलनिकास क्षेत्र; पूर्वसँ निर्जन।’
सन्दूकमे एकटा दोसर कागज सेहो छल—सरकारी प्रतिलिपि। ऊपर लिखल छल—‘नदी-नियन्त्रण परियोजना : विस्थापित परिवारक विवरण।’ तकर नीचाँ—‘प्रभावित बसोबास : शून्य।’
निरजा बहुत देर धरि ओहि दू कागजक बीच आँखि घुमबैत रहल। एकटा नक्शामे सत्तासी घर; दोसर अभिलेखमे एकोटा नहि। दुनू बात एकसंग सत्य नहि भऽ सकैत छल।
• • •
निरजा पहिने हरिनारायण झाक घर गेल। ओ आँगनमे चौकी पर बैसल छलाह। सामने रामचरितमानसक पुरान प्रति खुलल छल, मुदा ओ पढ़ि नहि रहल छलाह।
“गुरुजी, चन्द्रपुर नामक गाम छल?”
हरिनारायणक चेहरा कठोर भऽ गेल। “ई नाम तोरा कतए भेटलौ?”
“मायक सन्दूकमे।”
“ओ सन्दूक खोलि देलह?”
“हँ। अहाँ प्रश्नक उत्तर दिअ।”
“चन्द्रपुर अलग गाम नहि छल। हमरा सभक गामक एकटा हीस छल।”
“ओहि हिस्साक लोक कतए गेल?”
वृद्धक दृष्टि पोखरिक दिशामे उठल। “किछु पानिमे। किछु दोसर ठाम। किछु एहि गाममे। आ किछु कागज पर सँ मेटा देल गेल।”
“कागज पर सँ मेटा देल गेल? लोक केँ?”
“हँ।”
“अहाँ ओहि समय शिक्षक छलहुँ?”
“छलहुँ।”
“तँ अहाँ गवाह छी।”
“गवाह छलहुँ। आ साक्षी होयबाक अर्थ हम बहुत बादमे बुझलहुँ।”
“दुनूमे अन्तर की?”
“गवाह ओ, जे घटना देखलक। साक्षी ओ, जे देखल बातक उत्तरदायित्व उठबए लेल तैयार अछि।”
“अहाँ की उठौलहुँ?”
हरिनारायणक अधर काँपल। “एखन धरि किछुओ नहि।”
• • •
फुलकुमारी नदीक पुरान धार लग जालक फाटल गिट्ठऽ जोड़ि रहल छलीह। निरजा हुनका लग बैसि गेल।
“चन्द्रपुरमे अहाँक घर छल?”
“के कहलक?”
“मायक नक्शामे देखलहुँ।”
“नक्शामे हमर घर एखनहुँ अछि?”
“हँ।”
“तखन पूरा गाम नहि मरल।”
नदी आब पहिने सन नहि छल। मुख्य धार दूर खसि गेल छल। एहि कात उत्थर पानि, कासक झाड़ आ माटिक टापू छल।
“हमर बाबू माछ पकड़ैत छलाह,” फुलकुमारी कहए लगलीह। “हमरा घरक पाछाँ करौनाक गाछ छल। बरखामे पानि उठैत छल तँ हम सभ नाव बान्हि कऽ रखैत छलहुँ। चन्द्रपुरक लोक पानिसँ अनजान नहि छल। हम सभ पानिक चाल बुझैत छलहुँ।”
“तँ डुबानक समाचार किएक नहि भेटल?”
“समाचार छल। मुदा जे समाचार देलक, ओ कहलक जे पानि पूर्व दिस जाएत। पानि पच्छिम दिस आएल।”
“फाटक खोलल गेल छल?”
“खोलल गेल छल।”
“के खोललक?”
“एतबे सँ प्रश्न पूरा भऽ गेल? फाटक खोलब एकटा काज छल। लोक रहैत अछि, ई जानितहुँ चेतावनी नहि देब दोसर काज। पाछाँ लोक नहि छल, ई कागज पर लिखि देब तेसर काज। आ लोकसभ केँ अपन घरक नाम तक नहि बाजए देब चारिम काज।”
“अहाँ सभ विरोध नहि केलहुँ?”
फुलकुमारी हँसलीह, मुदा ओहि हँसीमे प्रसन्नताक कोनो स्वर नहि छल। “जकर घर डुबि गेल, ओ पहिने अपन बच्चाक प्राण बचौलक कि कागज लिखौलक? आ जखन कागज लिखबाक बेर आयल, तँ कहल गेल—पहिने प्रमाण दियौ जे अहाँ ओतए रहैत छलहुँ।”
“नक्शा तँ छल।”
“जेकर लग नक्शा छल, ओकर लग मुहर सेहो छल।”
“आ माय?”
“तोहर माय चन्द्रपुरक बेटी छलीह।”
“ई बात ओ हमरा कहियो नहि कहलीह।”
“ओ अपन मायसँ सेहो किछु बात नहि सुनि सकल रहथि।”
“की?”
“ओहि राति हुनकर माय कोन दिशामे गेलीह।”
निरजा स्थिर भऽ गेल।
“तोहर नानीक देह नहि भेटल रहनि। कियो कहलक पानिमे गेलीह। कियो कहलक बाँधक ऊपर गेलीह। कियो कहलक भोरमे देखल गेलीह। मुदा ओहि रातिक बाद कियो हुनका घर घुरैत नहि देखलक।”
“माय हुनका खोजलनि?”
“जीवन भरि।”
फुलकुमारी जाल समेटए लगलीह। “तोहर माय जे मूर्तिसभ बनबैत रहथि, ओहिमे ककरो चेहरा पहिचानलह?”
“नहि।”
“ओहि मूर्तिसभमे हमरो माय छथि। मुदा हुनकर आँखि नहि अछि। आँखि रहितनि तँ हम हुनका तुरन्त पहिचानि लैतहुँ।”
• • •
ओहि राति निरजा नक्शा पसारि कऽ बैसल छल। अनुग्रह ओकरा लग बैसल छल।
“देखह, ई पुरान बस्ती।”
बालक नक्शा देखलक। “हम ओहि गाममे गेल छलहुँ। एतए एकटा घर अछि; ओहिमे स्त्री बैसल छलीह। आ एतए दूटा बच्चा खेलैत छल।”
निरजा देखलक—ओ कागजक ओहि-ओहि स्थान पर आँगुर रखि रहल छल जतए घरक चिह्न छल। नक्शा ओ पहिने कहियो नहि देखने छल।
“ओ लोक किछु कहैत छल?”
“कहए चाहैत छल। मुदा आवाज नहि निकलैत छल।”
“किएक?”
“हुनका सभक नाम नहि छल।”
“नाम नहि छल तँ की भेल?”
अनुग्रह किछु काल सोचलक। “अहाँ ककरो बजबैत छी तँ नाम लैत छी ने? नामे नहि रहत तँ आवाज ककरा लग जाएत?”
निरजा बालक केँ घर पठा देलक। रातिक बारह बजैत कोठलीमे आवाज भेल, जेना कियो माटिक बर्तन रखलक हो। सभ मूर्ति अपन स्थान पर छल, मुदा एकटा नव मूर्ति बनल छल—छोट सन बालक, हाथमे कागज, चेहरा पर आँखि नहि।
निरजा ओकरा छूलक। माटि एखनहुँ नम छल। मूर्तिक हाथमे बनल कागज पर एकटा अक्षर स्पष्ट छल—‘च’।
३. स्मृतिक दोसर नियम
पाँचम दिन गाममे पहिल विस्मृति भेल।
मालती देवी अपन मृत बेटाक चेहरा बिसरि गेलीह। बेटा आठ वर्ष पहिने मरल रहनि। ओकर नाम चन्दन छल। ओ घरक उत्तर देबाल पर टाँगल तस्वीरमे एखनहुँ मुस्करा रहल छल। मालती देवी प्रतिदिन ओहि तस्वीरक सोझाँ दीप जरबैत छलीह। ओहि दिन ओ दीप लऽ कऽ पहुँचलीह तँ तस्वीर देखि ठमकि गेलीह।
“ई के अछि?”
हुनकर पुतोहु कहलक, “माय, चन्दन भैया।”
“कोन चन्दन?”
“अहाँक बेटा।”
मालती देवी तस्वीर हाथमे लऽ लेलीह। बहुत देर धरि देखैत रहलीह। फेर आस्तेसँ बजली, “हमरा बेटा छल, ई मोन अछि। ओकरा ज्वर भेल छल, ई मोन अछि। ओकरा चिता पर लऽ गेल रही, ई सेहो मोन अछि। मुदा ई चेहरा हमर मोनमे किएक नहि आबि रहल अछि?”
ओ फूटि-फूटि कऽ कानए लगलीह। “हम ओकरा नौ मास कोखिमे रखने रही। ओकरा दूध पिअओने रही। हम ओकरा केना बिसरि गेलहुँ?”
कियो अन्हारक कारण मानसिक तनावक बात केलक। वृद्धावस्थाक रोगक आशङ्का। मुदा निरजा मालती देवीक आँखिमे किछु दोसर देखलक। ओ केवल चेहरा नहि बिसरने छलीह। ओ अपन बिसरबाक घटना केँ साफ-साफ अनुभव कऽ रहल छलीह। जेना स्मृतिक कोनो कोठलीक दरबज्जा अचानक बन्द भऽ गेल हो, मुदा ओकर अस्तित्वक बोध एखनहुँ शेष हो।
• • •
छठम दिन शिवनन्दन किसान अपन खेतक बाट बिसरि गेल। ओ पचास वर्षसँ प्रतिदिन एकहि बाटसँ खेत जाइत छल। ओहि दिन घरसँ निकलल आ चौराहा पर ठाढ़ भऽ गेल।
“हमर खेत कतए अछि?”
लोक हँसल। कियो मजाकमे कहलक, “अहाँक खेत के चोरा लेलक?”
मुदा शिवनन्दनक आँखिमे भय छल। “खेत हमरा मोन अछि। धानक बालि मोन अछि। ओतएक माटिक गन्ध मोन अछि। मुदा बाट नहि भेटैत अछि।”
निरजा ओकरा संग गेल। शिवनन्दन चौराहासँ पच्छिम मुड़ल, फेर घुरल, फेर उत्तर मुड़ल। अपना घरक सीमान पर अबैत ओकर चेहरा बदलि गेल।
“ई घर हमर अछि?”
“हँ, काका।”
“हम एतए कखनसँ रहैत छी?”
“बहुत वर्षसँ।”
शिवनन्दन पुछलक, “अहाँ केँ के कहलक?”
एहि प्रश्नक उत्तर निरजाक लग छल, मुदा उत्तरमे अपन सीमाक बोध सेहो छल। स्मृति नहि रहलापर मनुष्यक जीवनक प्रमाण कोन वस्तु अछि—कागज, दोसर व्यक्तिक कथन, देहक अभ्यास, कि ओ अनुभूति जे बिसरलाक बाद सेहो शेष रहैत अछि?
सातम दिन अनुग्रह अपन मायक नाम बिसरि गेल। ओकर माय कमला शहरमे घरक काज करैत छलीह। महिना-दू महिनामे गाम अबैत छलीह। अनुग्रह हुनका ‘माय’ कहैत छल।
“दादी, हमर माय केँ की नाम अछि?”
“कमला।”
“कमला।” बालक तीन बेर दोहरौलक। फेर आँखि मुनलक। “दादी, हम फेर बिसरि गेलहुँ।”
फुलकुमारी ओकरा कोरामे लऽ लेलीह। “नाम बिसरि गेलह तँ की? माय केँ नहि बिसरबह।”
“मायक देहक गन्ध मोन अछि। ओ जखन हमरा सुतबैत छथि तँ माथ पर हाथ फेरैत छथि। मुदा नाम नहि मोन पड़ैत अछि।”
ओहि राति निरजा एकटा कॉपीमे सभ घटना लिखलक। पाँचम दिन—चन्दनक चेहरा। छअम दिन—खेतक बाट। सातम दिन—मायक नाम। तीनू स्मृति जीवनक मूल सम्बन्धसँ जुड़ल छल—सन्तान, भूमि, माय।
• • •
निरजा एकटा छोट परीक्षण केलक। ओ अनुग्रह केँ मायक नाम लिखल कागज देलक।
“पढ़ह।”
“कमला।”
“आँखि मूनि कऽ कहह।”
“कमला।”
“आब कागज घुमा कऽ कहह।”
अनुग्रह किछु काल चुप रहल। “नाम मोन अछि, मुदा बुझाइत नहि अछि जे ई हमर मायक नाम अछि।”
निरजा चौंकल। अक्षर पढ़ल जा सकैत छल। शब्द याद राखल जा सकैत छल। मुदा शब्द आ जीवित सम्बन्धक बीचक सूत्र टूटि रहल छल। ओ बालक केँ मायक पुरान तस्वीर देखौलक।
“ई हमर माय छथि,” अनुग्रह कहलक।
“पहिचानैत छह?”
“हँ।”
“तखन नाम कहह।”
ओ बहुत प्रयत्न केलक। अन्ततः कना गेलै। निरजा तस्वीर पाछाँ घुमौलक। ओतए कमलाक नाम लिखल छल। बालक पढ़लक, मुदा अक्षर ओकर मायक नाम बनि कऽ स्मृतिमे नहि घुरल।
• • •
रातिमे निरजा पोखरि गेल। अनुग्रह केँ संग नहि लेलक। ओ नहि चाहैत छल जे बालक पुनः कोनो संकटमे पड़ए। किनार पर बैटरीवला लालटेन रखलक। पानि पर इजोत पड़ल। ओकर छाह दीर्घ भऽ कऽ माटि पर पसरल।
“यदि एतए किछु अछि,” ओ स्थिर भऽ बाजल, “तँ हम ओकरा देखए चाहैत छी।”
कोनो उत्तर नहि। पानिमे हवा लागल। कासक पात खड़खड़ाएल। निरजा बहुत देर धरि ठाढ़ रहल। फेर लालटेन उठा कऽ घुरबाक छल, तखन पाछाँसँ बच्चाक हँसी सुनाइ देलक।
पोखरिक तलमे एकटा छोट बालक ठाढ़ छल। ओकर चेहरा नहि देखाइत छल। हाथमे काठक घोड़ा छल। बालक घोड़ा धरती पर चलबैत छल। निरजा नीचाँ उतरल।
“तोहर नाम की छौ?”
बालक उत्तर नहि देलक।
“तोहर घर कतए छौ?”
ओ पाछाँ देखलक। ओतए किछु नहि छल।
बालक अपन घोड़ा निरजाक दिस बढ़ौलक। निरजा लेबए लेल हाथ बढ़ौलक। हाथ घोड़ाक आर-पार भऽ गेल। ठीक ओहि क्षण मालती देवीक बेटाक तस्वीर ओकर मनमे अभरल। ओ बालकक चेहरा नहि छल, मुदा ओकर मुस्कान छल।
“चन्दन?”
बालकक चेहरा पर दूटा झलफलाइत रेखा उभरल। ओ एक क्षण मुस्कराएल, फेर पोखरिक माटिमे विलीन भऽ गेल।
निरजा दौड़ि कऽ घर पहुँचल। ओहि राति मालती देवीक घरसँ समाचार आएल। हुनका अचानक चन्दनक बचपनक काठक घोड़ा मोन पड़ल रहनि। ओ पुतोहुसँ कहने रहथि जे घोड़ा कूपक पाछाँ काठक पुरान सन्दूकमे अछि। सन्दूक खोलल गेल। घोड़ा भेटल। मुदा मालती देवी एखनहुँ चन्दनक चेहरा नहि चीन्हि सकैत छलीह।
निरजा बुझलक जे पोखरिक भीतर प्रकट होइत वस्तुसभ केवल चन्द्रपुरक मूल निवासीक नहि अछि। गामक वर्तमान लोक जे सम्बन्ध बिसरि रहल अछि, तकर चिन्ह सेहो ओतए एकत्र भऽ रहल अछि।
• • •
आठम दिन निरजा हरिनारायण झाक लग गेल।
“गुरुजी, लोक जे बात बिसरैत अछि, ओहि बातक कोनो रूप पोखरिमे देखाइत अछि।”
हरिनारायण निश्चेष्ट बैसल रहलाह।
“चन्द्रपुरक लोकसभक चेहरा किएक नहि अछि?”
वृद्ध धीरेसँ कहला, “किएक तँ ओकरा सभक नाम मेटा देल गेल।”
“नाम मेटेलासँ चेहरा मेटा जाइत अछि?”
“साधारण संसारमे नहि। मुदा जखन कोनो समाज लगातार कहैत रहए जे किछु लोक कहियो रहलहि नहि, तँ ओ समाज अन्ततः हुनका सभक चेहरा देखबाक सामर्थ्य गमा दैत अछि।”
“आब हमरा सभक स्मृति किएक मेटा रहल अछि?”
हरिनारायण उत्तर नहि देलनि।
“अहाँ किछु जनैत छी।”
“हम ओहि समय बहुत किछु जनैत छलहुँ।”
“आब?”
वृद्ध अपन हाथ देखलनि। “आब किछु-किछु बिसरए लागल छी। ओहि राति जखन विद्यालयमे लोकसभ केँ शरण देल गेल छल, तखन सभसँ पहिने के पहुँचल—ई हमरा मोन नहि पड़ैत अछि।”
“अहाँ ओकर नाम लिखने छलहुँ?”
“लिखने छलहुँ।”
“कागज कतए अछि?”
वृद्ध बहुत देर धरि ओकरा देखैत रहलाह। “जाहि वस्तु केँ हम पैंतालीस वर्ष धरि नुकौने रहलहुँ, से आब हमरा मोनसँ मेटाए लागल अछि। कागज देबाक पहिने हमरा स्वीकार करए पड़त जे अपराध छल।”
• • •
ओहि दिन निरजा कॉपीमे लिखलक—
‘विस्मृति विनाश नहि अछि। विस्मृति कखनो-कखनो स्थानान्तरण अछि।’
फेर नीचाँ लिखलक—
‘मुदा स्मृति घुरि अएलासँ न्याय घुरि अबैत अछि की?’
उत्तर नहि भेटल।
रातिक तेसर पहर अनुग्रह ओकर घर आएल। ओकर साँस फूलि रहल छल।
“दीदी, जल्दी चलू!”
“की भेल?”
“हमर छाह आब हमरा घुरबाक बाट नहि दऽ रहल अछि।”
दुनू पोखरिक महारपर पहुँचल। अनुग्रहक छाह बालकक पएर लग नहि छल। ओ तलमे ठाढ़ छल। एहि बेर पोखरिक भीतर सम्पूर्ण बस्ती देखाइत छल—सत्तासी घरक आभास, माटिक सड़क, नावक काठ, बाँसक टोकरी, एकटा छोट विद्यालय, आ बहुतो लोक। सभक चेहरा अपूर्ण।
मुदा लोकसभक बीच किछु नव आकृति सेहो छल। एकटा स्त्री हाथमे तस्वीर लेने। एकटा किसान बाट तकैत। एकटा बालक ‘माय’ कहि कऽ ककरो खोजैत।
“ई सभ काल्हि एतए नहि छल,” अनुग्रह कहलक।
निरजा ओकर हाथ पकड़लक। “तूँ एतए फेर नहि अएबह।”
“मुदा दीदी, ओ सभ हमरा किएक बजबैत अछि?”
“के?”
“जकर नाम नहि अछि, ओ सभ।”
बस्तीमे एकटा सामूहिक ध्वनि उठल। ओ चीत्कार नहि छल, गीत सेहो नहि। जेना अनेक मनुष्य एकसंग अपन-अपन नाम कहय चाहैत हो, मुदा हुनकर कण्ठसँ केवल श्वास निकलि रहल हो।
निरजा केँ बुझायल जे ई ध्वनि ओ पहिनहुँ सुनने अछि—मायक कोठलीमे माटि सानबाक ध्वनिक बीच, मूर्तिसभक निःशब्द उपस्थितिमे।
पहिल बेर ओकर मनमे आशङ्का जागल—माय जीवन भरि एहि लोकसभक संग कोनो न कोनो रूपमे संवाद करैत रहलीह।
४. मायक अधबनल मूर्ति
निरजा ओहि दिन घरक सभ खिड़की खोलि देलक। बाहर अन्हार छल, भीतर बिजलीक इजोत। मायक कोठलीसँ एकटा-एकटा मूर्ति निकालि कऽ ओ आँगनमे राखए लागल। नव प्रकट भेल बालकक मूर्ति सहित कोठलीमे कुल सैंतालीस मूर्ति छल। किछु पैघ, किछु छोट, किछु एतेक तन्नुक जे छूलासँ टूटबाक भय हो।
एकटा मूर्ति पहिनेसँ टूटल छल। ओहि स्त्रीक हाथमे धानक शीस छल। दहिना हाथ नहि छल। बाँकी देह पर माटिक महीन दरारि छल। निरजा ओकरा जोड़बाक लेल संरक्षण-सामग्री निकाललक।
माय कहैत रहथि जे मूर्ति टूटलासँ मनुष्य नहि टूटैत अछि। निरजा कहैत छल जे टूटल मूर्ति जोड़ल जा सकैत अछि। आब ओकरा बुझाइत छल जे दुनू कथन अपूर्ण छल। टूटल मूर्ति जोड़ल जा सकैत अछि, मुदा टूटबाक इतिहास मेटा देलापर ओकरा पुनः बुझब कठिन भऽ जाइत अछि।
• • •
सन्दूकमे पत्रसभक तीन गट्ठर छल। पहिल गट्ठरमे घरेलू पत्र, दोसरमे सरकारी कार्यालयसभकेँ लिखल आवेदन, तेसरमे वसुन्धराक निजी लेखा।
पहिल निजी पत्रक आरम्भ छल—
‘निरजा, जखन तूँ ई पढ़बह, तखन शाइत हम तोहर सोझाँ नहि रही।’
वसुन्धरा लिखने रहथि जे चन्द्रपुर डुबलाक समय ओ बारह वर्षक छलीह। हुनकर माय कौशल्या माटिक बर्तन बनबैत छलीह। पिता पहिनहि मरि गेल रहथिन। घरक लग करौनाक गाछ छल। ओहि गाछक नीचाँ वसुन्धरा माटिसँ चिड़ै बनबैत छलीह।
एक राति पानि आएल। पहिने आँगनमे, फेर ओसारामे, फेर घरमे। कौशल्या बेटी केँ छप्परक बाँस पकड़बैत कहने रहथि—“ऊपर चढ़ि जा।”
वसुन्धरा चढ़ि गेलीह। माय नीचाँ रहि गेलीह। पानि छाती धरि पहुँचल। ककरो नावक आवाज आएल। कौशल्या बेटी केँ नाव पर चढ़ौलनि। स्वयं नहि चढ़लीह।
पत्रमे लिखल छल—
‘हम बरसों सोचैत रहलहुँ जे नावमे स्थान नहि छल। मुदा नावमे स्थान छल। माय अपन पाछाँ ठाढ़ दूटा छोट बच्चा केँ पहिने चढ़ौलनि। तकर बाद पानि बहुत तेज भऽ गेल।’
निरजा पढ़ब रोकि देलक। ओ मायक जीवनक ई दृश्य कहियो नहि सुनने छल।
‘माय केँ पानिमे डूबैत नहि देखने रही। ओ नावसँ दूर भेलाक बाद कतए गेलीह, ई नहि जनैत रही। लोक कहैत रहल जे ओ मरि गेलीह। सरकारी कागज कहैत रहल जे ओ कहियो ओतए रहिते नहि छलीह। एहि दुनू कथनक बीच हम अपना केँ ठाढ़ रखलहुँ।’
‘जखन मूर्ति बनबए लगलहुँ, तखन पहिल मूर्ति हुनकरे बनौने रही। चेहरा बनल, मुदा आँखि बनबैत हमर हाथ काँपि गेल। जाहि मनुष्यक आँखिमे हम अन्तिम बेर भय आ आशा दुनू देखने रही, ओ आँखि हमरा केवल माटिक दूटा गोला बनि कऽ नहि चाही।’
निरजा पत्र छाती पर राखि देलक। माय नहि छलीह, मुदा पत्रक अक्षरमे हुनकर हाथक गति जीवित छल।
• • •
दोसर पत्र अधिक कठोर छल।
‘हम तोरा एकटा असुविधाजनक बात कहए चाहैत छी। हम केवल चन्द्रपुरक पीड़ित नहि रही। हम ओहि झूठक एकटा हिस्सा सेहो बनि गेल रही, जाहि झूठसँ चन्द्रपुर मेटाओल गेल।’
निरजाक हृदय तेज धड़कए लागल।
‘डुबानक सात वर्ष बाद पुनर्वासक एकटा योजना आयल। हमरा सभसँ कहल गेल जे जे व्यक्ति सरकारी विवरण स्वीकार करत, तेकरे घर भेटत। विवरणमे लिखल छल जे चन्द्रपुर स्थायी बसोबास नहि छल; नदीक किनार अस्थायी रूपसँ रहनिहार परिवारसभ केँ स्वेच्छासँ हटाओल गेल। हम ओहि कागज पर हस्ताक्षर कएने रही।’
‘हमरा पढ़ऽ अबैत छल। हम बुझैत रही जे लिखल बात असत्य अछि। मुदा हमर छोट बहिन बीमार छलीह। रहबाक स्थान नहि छल। दवा चाही छल। हम हस्ताक्षर कऽ देलहुँ। घर भेटल। बहिनक प्राण नहि बचल।’
‘हमरा एखनहुँ नहि बुझाइत अछि जे हम कोन क्षणमे गलत कएलहुँ—हस्ताक्षरक क्षणमे, कि ओहि क्षणमे जखन कागज पढ़लाक बादो चुप रहलहुँ?’
निरजा पत्र नीचाँ रखलक। घर। ई घर। जे घर ओकरा छोटमे अपना संसारक केन्द्र बुझाइत छल। ई घर वसुन्धरा केँ ओहि हस्ताक्षरक बाद भेटल छल। ओकर पढ़ाइ, शहर जाएब, नौकरी धरि पहुँचब—सभमे एहि घरक अंश छल।
निरजा जखन महानगर गेल छल, तखन मायक माटिक मूर्तिसभ ओकरा हास्यास्पद बुझाइत छल। ओ मायक श्रम केँ ‘अतीतक मोह’ कहैत छल। माय कहैत रहथि—“जाहि वस्तुसँ मनुष्यक जीवन बनल अछि, ओकरा केवल मोह नहि कहबाक चाही।” ओहि समय ई बात निरजा सुनने नहि छल।
• • •
तेसर गट्ठरमे कार्यालयसभक उत्तर छल। वसुन्धरा चन्द्रपुरक निवासीक नामक पुनः सत्यापन माँगने रहथि। उत्तर छल—‘अभिलेख उपलब्ध नहि।’ डुबानक स्वतन्त्र जाँच चाहने रहथि। उत्तर छल—‘निर्धारित अवधिक उपरान्त प्रस्तुत निवेदन।’ मृतक आ लापता व्यक्तिक सूची माँगने रहथि। उत्तर छल—‘रिकॉर्डमे कोनो सम्बन्धित विवरण नहि।’
चारिम आवेदनक पाछाँ वसुन्धरा लिखने रहथि—
‘कागज कहैत अछि जे लोक नहि छल। लोक कहैत अछि जे कागज नहि अछि।’
एकटा प्रतिलिपि पर लाल पेन्सिलसँ लिखल छल—‘मूल प्रमाण : हरिनारायण।’
निरजा केँ वृद्धक बात मोन पड़ल—“कागज दऽ देलासँ हमर अपराध समाप्त नहि होयत।” माय आ वृद्धक बीच कतेक दिनसँ ई संवाद चलि रहल छल? ओकर अनुपस्थित पन्द्रह वर्षक भार ओकरा आब बुझाएल।
• • •
साँझक समय निरजा फुलकुमारी केँ बजौलक। मूर्तिसभ आँगनमे पसारल छल।
“अहाँ देखू। एहि सभमे अहाँक माय कतए छथि?”
फुलकुमारी आस्ते-आस्ते मूर्तिसभक बीच चलए लगलीह। पहिल देखलनि, दोसर, तेसर। तेरहम मूर्तिक लग पहुँचि कऽ ठमकि गेलीह। एकटा वृद्धा। देह पर मोट सन साड़ी। बामा हाथमे बाँसक डलिया। दहिना हाथक छोट आँगुर अदहे।
फुलकुमारी मूर्तिक लग बैसि गेलीह। “ई हमर माय छथि।”
“अहाँ एतेक निश्चित केना छी?”
“हुनकर छोट आँगुर बच्चेमे जालक काँटीसँ कटि गेल रहनि। देखह।”
निरजा ध्यानसँ देखलक। आँगुर अदहे छल।
“अहाँक माय केँ की नाम छलनि?”
“मङ्गला।”
निरजा कॉपीमे लिखलक—मङ्गला।
मङ्गला डुबानक राति विद्यालय पहुँचल छलीह। बहुत वर्ष बाद हुनकर मृत्यु भेलनि।
फुलकुमारी मूर्तिक चेहरा छूलनि। “आँखि बनल रहितनि तँ ई हमरा देखितथि।”
“अहाँ हुनकर आँखि मोन पाड़ि सकैत छी?”
फुलकुमारी बहुत देर चुप रहलीह। फेर कहलीह, “रङ्ग मोन नहि अछि। मुदा ओ जखन हमरा देखैत छलीह, तखन हमरा लगैत छल जे संसारमे हमरो लेल ठाम अछि।”
ई वाक्य निरजा केँ कोनो पुरान दार्शनिक ग्रन्थसँ अधिक गम्भीर बुझायल।
“मूर्ति पर आँखि बनाएब जरूरी नहि अछि, निरजा,” फुलकुमारी कहलीह। “पहिने ई पूछह जे ओ जकरा देखए चाहैत छल, ओ एखनहुँ अपना केँ देखल जाएबाक योग्य बुझैत अछि कि नहि।”
• • •
ओहि राति निरजा करौनाक छोट गाछक संग बनल एकटा स्त्रीक मूर्ति उठौलक। मायक पत्रसँ बुझाइत छल जे ई कौशल्याक स्मृतिसँ जुड़ल मूर्ति अछि। चेहरा पर असाधारण शान्ति छल; आँखि नहि छल।
“नानी,” ओ आस्तेसँ बाजल, “हम अहाँ केँ कहियो नहि देखने छी। माय अहाँ केँ खोजैत रहलीह। हम माय केँ बुझि नहि सकलहुँ। हम कागजमे लोकक नाम बचबैत रहलहुँ, मुदा अपन घरक भीतर जे लोक छल, ओकर नाम नहि पुछलहुँ।”
ओकरा कना गेलै। कानैत-कानैत माथ मूर्तिक पएर लग झुकि गेल। ओकरा लगल जे कियो माथ पर हाथ फेरलक। ओ चौंकि कऽ उठल। कोठलीमे कियो नहि छल। मुदा मूर्तिक बामा हाथ पर ओकर केशक एकटा महीन सूत्र अँटकल छल।
• • •
अगिला दिन निरजा जिला अभिलेखागार गेल। गामक सीमा पार करैत माथ पर सूर्यक प्रकाश पड़ल। कतेक दिनक बाद ओ दिन देखलक। सड़क, बजार, दुकान, विद्यालय—सभ सामान्य। एकटा स्त्री बच्चाक हाथ पकड़ि सड़क पार कऽ रहल छलीह। चाहबला केतलीसँ चाह ढारि रहल छल। दू विद्यार्थी साइकल पर झगड़ैत जा रहल छल।
निरजा केँ ई सामान्य संसार असहनीय बुझायल। ओहि संसारमे ककरो बूझल नहि छल जे किछु कोस दूर एकटा गाम भोरक प्रतीक्षा कऽ रहल अछि।
अभिलेखागारमे चन्द्रपुरक नाम सूचीमे नहि छल। नदी-नियन्त्रण परियोजनाक संचिकामे भूमि-अधिग्रहणक नक्शा छल, मुदा प्रभावित परिवारक विवरणमे शून्य लिखल छल। फेर ओकरा राहत-वितरणक पुरान बहीक एकटा प्रतिलिपि भेटल। किछु पृष्ठ नव कागज पर साटल गेल छल। एक ठाम पुरान सियाहीक ऊपर गाढ़ सियाहीसँ सुधार कएल गेल छल।
अभिलेखपालक अनुमतिसँ ओ उच्च-गुणवत्तावला छायाचित्र लेलक। भिन्न-भिन्न कोणक प्रकाशमे देखलक जे ‘शून्य’ लिखल स्थानक नीचाँ पूर्ववत् अक्षरक अंश अछि। संख्या पूर्ण रूपसँ पढ़ल नहि जा सकल, मुदा एकटा बात स्पष्ट छल—ओतए पहिने ‘शून्य’ नहि लिखल छल।
निरजा प्रमाणक विवरण सम्हारि कऽ लिखलक। ओ बुझैत छल जे कागजक तहमे इतिहासक अनेक स्तर होइत अछि—पुरान सियाहीक ऊपर नव सियाही, पुरान तिथिक ऊपर नव मुहर, एकटा शब्दक ऊपर दोसर। सत्य केवल नीचाँक पहिल अक्षरमे नहि रहैत अछि; कखनो-कखनो ऊपरी सुधार स्वयं हस्तक्षेपक प्रमाण बनि जाइत अछि।
बहीक अन्तिम पृष्ठमे टिप्पणी छल—‘स्थानीय प्राथमिक विद्यालयमे अस्थायी शरण लऽ रहल परिवार तथा लापता परिजनक पृथक विवरण।’
हरिनारायण ओहि समय विद्यालयक शिक्षक छलाह। मूल बही हुनके लग छल।
गाम घुरैत निरजा मायक अन्तिम गट्ठरक एकटा पत्र पढ़लक।
‘बेटी, हम तोरा ई काज एही कारण नहि दैत छी जे तूँ हमर बेटी छह। हम जानैत छी जे हमर जीवनक सत्य तोरा असुविधामे राखत। तूँ हमरा निर्दोष सिद्ध करबाक प्रयत्न नहि करिह। हम निर्दोष नहि रही।’
‘हम जे कागज पर हस्ताक्षर कएने रही, ताहिसँ हमरा घर भेटल। मुदा ओहि कागजसँ अनेक लोकक घरक अस्तित्व मेटा देल गेल। जखन ई दुनू बात एकसङ्ग स्वीकार करबाक सामर्थ्य होएत, तखन तूँ हमर मूर्तिसभक आँखि बनबए सकबह।’
निरजा बुझि गेल जे ओकरा माय केँ निर्दोष प्रमाणित नहि करबाक अछि। मायक सत्य केँ सम्पूर्ण रूपमे स्वीकार करबाक अछि—जाहिमे प्रेम, विवशता, अपराध आ एकटा एहन ऋण छल जे माय अपन मृत्यु धरि नहि चुका सकलीह।
५. अपराधक उत्तराधिकार
हरिनारायण झा ओहि राति निरजाक प्रतीक्षा कऽ रहल छलाह। हुनकर आँगनमे एकटा पुरान लालटेन जरैत छल। ओ चौकी पर नहि, धरती पर ओछाओल पटिया पर बैसल छलाह। सोझाँ काठक पेटी छल।
निरजा पहुँचल तँ ओ कहलनि—“हमरा बुझाइत छल जे वसुन्धरा स्वयं अएतीह। मुदा आब तोरा देखैत छी तँ लगैत अछि जे समय बहुत आगाँ बढ़ि गेल।”
“अहाँक लग विद्यालयक पुरान बही अछि?”
“अछि।”
“देखा दिअ।”
“एहि बेर केवल कागज नहि देखाएब।”
निरजा बैसि गेल। हरिनारायण पेटीक ताला खोललनि। भीतर पुस्तक, विद्यार्थीसभक उत्तरपुस्तिका, विद्यालयक घण्टी आ लाल कपड़ामे बान्हल बही छल। ओ कपड़ा खोललनि। पहिल पृष्ठमे लिखल छल—‘बाढ़-पीड़ित तथा लापता परिजनक अस्थायी शरण-पञ्जी।’ तिथि पैंतालीस वर्ष पहिनेक छल।
निरजा पृष्ठ पलटलक। नाम, एकटा पाछाँ एकटा नाम। कौशल्या देवी। मङ्गला देवी। रामचरित मल्लाह। सुदामा कुम्हार। जानकी देवी। रमेसर सहनी। किछु नामक पाछाँ ‘शरण प्राप्त’, किछुक पाछाँ ‘घायल’, ‘लापता’ अथवा ‘मृत घोषित’ लिखल छल। अनेक नामक स्थान पर परिवारक सदस्यक संख्या छल, कारण शरणमे पहुँचल लोक अपन सभ परिजनक नाम नहि बता पाबि रहल छल।
निरजा कौशल्याक नामक पाछाँ ‘लापता’ देखलक। मङ्गलाक पाछाँ ‘शरण प्राप्त’। बहीक अन्तिम पृष्ठमे तीन सय बयालीस व्यक्तिक उल्लेख छल। ई संख्या शरण प्राप्त आ खोजल जा रहल सभ व्यक्तिक सम्मिलित विवरण छल; डुबानक समस्त प्रभावित लोकक अन्तिम संख्या नहि।
“सरकारी अभिलेखमे शून्य,” निरजा कहलक।
“हँ।”
“एतए तीन सय बयालीसक उल्लेख। आ सत्तासी घरक नक्शा।”
“ई सभ एक्के प्रकारक प्रमाण नहि अछि,” हरिनारायण कहला। “मुदा सभ मिला कऽ ई अवश्य कहैत अछि जे ओतए लोक रहैत छल।”
“अहाँ ई बही जमा किएक नहि कएलहुँ?”
“जमा कएने रही। फेर घुराए लेबाक लेल कहल गेल। सरकारी राहतक बहीमे केवल वैध रूपसँ अधिसूचित विस्थापितक नाम चढ़त, ई आदेश छल। हमर विद्यालयक पञ्जीकेँ सरकारी प्रमाण नहि मानल गेल।”
“अहाँ विरोध केलहुँ?”
“पहिने केलहुँ।”
“फेर?”
“हमरा कहल गेल जे जँ हम चन्द्रपुर केँ स्थायी बसोबास कहैत रहब तँ विद्यालयक भवन अवैध सिद्ध कएल जाएत। अनुदान बन्द भऽ जाएत। विद्यालयमे शरण लेने परिवारसभ केँ बाहर निकालल जाएत।”
“अहाँ डरि गेलहुँ?”
“हँ।”
वृद्ध एहि बेर कोनो बचाव नहि केलनि। “हम सोचलहुँ जे एकटा झूठ लिखि देब, बादमे सत्य सुधारि लेब।”
“की लिखलहुँ?”
हरिनारायण पेटीसँ पत्र निकाललनि। ओहिमे हुनकर हस्ताक्षर छल—‘उक्त स्थल पर स्थायी आवासीय बस्ती होयबाक प्रमाण विद्यालयक अभिलेखमे उपलब्ध नहि अछि।’
“मुदा प्रमाण उपलब्ध छल,” निरजा कहलक।
“छल।”
“अहाँक अपन हाथसँ लिखल।”
“हँ।”
“तखन अहाँ झूठ बाजलहुँ।”
वृद्धक आँखिसँ नोर खसि पड़ल। “हँ।”
निरजा केँ क्रोधसँ अधिक गहींर निराशा भेल। कियो अपन बच्चा बचबैत छल, कियो विद्यालय, कियो नौकरी, कियो घर। एक-एक छोट निर्णयसँ सैकड़ों मनुष्यक बसोबासक प्रमाण सार्वजनिक अभिलेखसँ बाहर भऽ गेल।
“अहाँ सुधार किएक नहि कएलहुँ?”
“पहिल वर्ष सोचलहुँ परिस्थिति सामान्य होएत तखन कहब। दोसर वर्ष प्रमाण एकठाम करब। तेसर वर्ष विद्यालयक नवनिर्माणमे लगल रहलहुँ। फेर बेटीक विवाह, पत्नी बीमारी। चन्द्रपुर प्रतीक्षा करैत रहल।”
“अहाँक लग बही छल।”
“छल। आ एहि कारण हम अपना केँ क्षमा करैत रहलहुँ। सोचैत रहलहुँ जे मूल बही नष्ट नहि कएलहुँ, अतः पूर्ण अपराधी नहि छी। मुदा वसुन्धरा एक दिन पुछने रहथि—‘जकरा न्याय चाही, ओकरा लेल नुकाओल प्रमाण आ नष्ट प्रमाणमे की अन्तर अछि?’ हम उत्तर नहि दऽ सकलहुँ।”
निरजा बही सम्हारि कऽ लेलनि।
“एहि बेर एकरा सार्वजनिक करब,” हरिनारायण कहला। “आ हम स्वयं अपन झूठक साक्ष्य देब। तूँ हमरा बचएबाक प्रयत्न नहि करिह।”
• • •
“ओहि राति फाटक के खोललक?” निरजा पुछलक।
“एकटा आदेश पानिक स्तर घटेबाक छल। दोसर उपरी बाँधक सुरक्षा लेल। तेसर निचला क्षेत्र खाली करबाक सूचना देबाक।”
“सूचना देल गेल छल?”
“किछु ठाम। चन्द्रपुर धरि पर्याप्त चेतावनी नहि पहुँचल।”
“किएक?”
“ओहि बस्ती केँ परियोजनाक मुख्य अधिसूचना-सूचीमे नहि राखल गेल छल। फाटकसँ धार बदलत, ई आशङ्का स्थल पर काज करनिहार किछु लोक प्रकट कएने छल। तकरा पर समुचित कार्यवाही भेल कि नहि, ई प्रश्न जाँचमे दबि गेल।”
“अहाँ ओहि जाँचमे बयान देने छलहुँ?”
“हँ।”
“सत्य?”
“नहि।”
निरजा प्रश्न करब बन्द कऽ देलक।
किछु समय बाद हरिनारायण कहलनि, “निरजा, तूँ हमरा क्षमा करबह?”
“ई अधिकार हमरा लग नहि अछि।”
वृद्ध माथ निहुरा लेलनि। “ठीक कहलह।”
• • •
घर घुरैत निरजा केँ चौराहा पर भीड़ देखायल। अनुग्रह फुलकुमारीक हाथ पकड़ने ठाढ़ छल। ओकर शरीरमे विचित्र परिवर्तन होमए लागल छल। लालटेनक इजोत ओकर तरहत्थीक आर-पार जाइत बुझाइत छल।
“ई की भेल?” निरजा पुछलक।
“भोरसँ एना अछि,” फुलकुमारी कहलीह।
“दर्द होइत अछि?”
अनुग्रह माथ हिलौलक। “नहि। हमरा लगैत अछि जे हम एतए छी, मुदा हमर किछु हिस्सा कतहु दोसर ठाम अछि।”
निरजा ओकर नाड़ी देखलक। नाड़ी चलि रहल छल। डॉक्टर बजाओल गेल। सामान्य शारीरिक परीक्षणमे कोनो स्पष्ट कारण नहि भेटल, मुदा देहक एहि परिवर्तनक व्याख्या डॉक्टर नहि कऽ सकलाह। ओ बालक केँ चिकित्सकीय निगरानीमे राखबाक सलाह देलनि। अनुग्रह गामसँ बाहर जाए नहि चाहैत छल।
“हम बाहर गेलहुँ तँ हमर छाह एतहि रहि जाएत,” ओ कहलक।
“छाह गमबामे कोनो हानि नहि होइत अछि,” निरजा बुझौलक।
अनुग्रह ओकर आँखिमे तकलक। “दीदी, अहाँ केँ के कहलक?”
ओ चुप भऽ गेल।
“हमर छाह हमरा ओहि गाममे लऽ गेल छल। आब ओ घुरि आबए नहि दैत अछि। कहैत अछि—अहाँ सभ हमरा एतबे काल लेल बिसरलहुँ, आब हम अहाँ सभ केँ बिसरब।”
“तोहर छाह बात करैत अछि?”
“मुँहसँ नहि।”
“तखन?”
अनुग्रह अपन छाती पर हाथ रखलक। “एतए।”
• • •
ओहि राति निरजा बद्रीनाथ चौधरीक घर गेल। बद्रीनाथ गामक सम्पन्न लोकमे सँ एक छलाह—पक्का घर, पैघ गोदाम, धानक व्यापार आ नदीक पुरान धार लग आमक कलम। निरजा हुनका बच्चेसँ जनैत छल। बद्रीनाथक पिता चन्द्रपुर डुबलाक राति नाव पठा कऽ अनेक लोकक प्राण बचौने रहथि, ई बात गामक लोक मानैत छल।
“अहाँसँ चन्द्रपुरक सम्बन्धमे किछु बात चाही,” निरजा कहलक।
बद्रीनाथ हुनका बैठकमे बजौलनि। “सुनलहुँ जे अहाँक माय बहुत कागज जोड़ने छलीह। ओहि कागजमे सभ सत्य नहि अछि।”
“अहाँ की जनैत छी?”
“हमर पिता ओहि राति सतरह लोकक प्राण बचौने रहथि। लोक आब हुनका अपराधी कहए लागल अछि।”
“हम एहन किछु नहि कहने छी।”
“तखन अहाँ हमर कलमक कागज किएक मँगबैत छी?”
“हम एखन अहाँसँ कोनो कागज नहि मँगने छी। मुदा जँ कलम ओहि भूमिपर अछि जतए चन्द्रपुरक लोक रहैत छल, तँ प्रश्न उठत।”
बद्रीनाथ उठि ठाढ़ भेलाह। “हमर पिता सरकारी नीलामीमे जमीन लेने रहथि। दस्तावेज वैध अछि। हम ओहि समय बच्चा छलहुँ। तखन हमर अपराध की?”
“अहाँक पिता द्वारा प्राण बचायब एकटा सत्य अछि। भूमिक स्वामित्वक प्रश्न दोसर सत्य। एकटा सत्य दोसराकेँ समाप्त नहि करैत अछि।”
“अहाँ हमर जमीन छीनए चाहैत छी?”
“नहि। पहिने ई स्पष्ट हो जे जमीन केकर छल आ केना हस्तान्तरित भेल।”
“हमर पिता ई घर देलनि। हम एहि जमीन पर जीवन लगौने छी। हमर बच्चासभक भविष्य एहीसँ जुड़ल अछि। अहाँ शहरमे रहैत छी। ई सभ कागज अहाँक लेल इतिहास अछि; हमरा लेल वर्तमान।”
निरजा मायक पत्रक प्रतिलिपि हुनका सोझाँ रखलक। “हमर घर सेहो पुनर्वासक ओहि व्यवस्था अन्तर्गत भेटल छल जाहिमे असत्य लिखल गेल। ओकरा सेहो जाँच लेल प्रस्तुत करब। अपना घर बचेबाक लेल इतिहासक झूठ स्वीकार नहि करब।”
बद्रीनाथ पहिल बेर ओकरा ध्यानसँ देखलनि। “अहाँ अपन घर छोड़ि देब?”
“एखन उचित समाधान नहि जनैत छी। जाँच आ सुनवाई बिना निर्णय नहि होएत। मुदा जाँचसँ भागब नहि।”
बद्रीनाथ बहुत देर चुप रहलाह। “हमर पिता जे लोक बचौने छलाह, हुनका सभमे तोहर माय सेहो छलीह।”
“ई बात माय हमरा नहि कहलीह।”
“हुनकर प्राण बचौलनि। बादमे तोहर माय हुनका विरुद्ध आवेदन लिखलनि।”
“प्राण बचेनिहार मनुष्यसँ प्रश्न नहि पूछल जा सकैत अछि?”
बद्रीनाथ उत्तर नहि देलनि। “हमर पिता खराब मनुष्य नहि छलाह।”
“सम्भव अछि। मुदा नीक मनुष्यक निर्णय सेहो अन्याय उत्पन्न कऽ सकैत अछि।”
निरजा घुरबापर छल तखन बद्रीनाथ बजौलनि। “हमर पिता जीवनक अन्तिम वर्षमे कहैत रहथि—‘हम जतेक प्राण बचौलहुँ, ताहिसँ अधिक लोकक नाम नहि बचा सकलहुँ।’ तखन अर्थ नहि बुझाइत छल। आब बुझाए लागल अछि। मुदा बुझब आसान अछि; परिणाम स्वीकार करब कठिन।”
“हमरा लेल सेहो,” निरजा कहलक।
• • •
अगिला दिन गामक पुरान विद्यालयक नाम ककरो ठीकसँ मोन नहि पड़ल। देबाल पर नाम लिखल छल; लोक पढ़ि सकैत छल, मुदा ओकर पूर्व परिचयक स्मृति नहि जागैत छल। किछु कहैत छल जे विद्यालय सदिखन एही नामसँ जानल जाइत छल; किछु कहैत छल जे ई नाम नव अछि।
हरिनारायण विद्यालयक द्वार पर ठाढ़ रहलाह। नामकरण-सभामे स्वयं उपस्थित रहितहुँ ओ एकर स्मृति गमा चुकल छलाह।
“नामक पट्टी उतारब नहि,” ओ निरजासँ कहला। “जँ लिखल नाम सेहो मेटा देब, तँ एक दिन प्रश्न पूछबाक आधारो नहि रहत।”
“मूल बही सुरक्षित अछि। प्रतिलिपि सेहो बना रहल छी,” निरजा कहलक।
“मूल बहीसँ अधिक महत्वपूर्ण अछि जे एहि बेर ओकरा नुकाओल नहि जाए।”
वृद्ध बहुत थाकल बुझाइत छलाह।
“अहाँ बीमार छी?”
“देहसँ कम, स्मृतिसँ बेसी। काल्हि राति अपन छाह विद्यालयक आँगनमे ठाढ़ देखने रही। ओ हमरा दिस नहि तकैत छल। ओ ओहि कात तकैत छल जतए चन्द्रपुरक लोक शरण लेने छल।”
“अहाँ ओकरा बजौलहुँ?”
“हँ। कहलियै—घुरि आबि जा।”
“फेर?”
वृद्धक अधर काँपल। “ओ कहलक—पहिने अहाँ घुरि आबू।”
• • •
ओहि राति निरजा सपना देखलक। ओ मायक कोठलीमे छल। वसुन्धरा माटिक मूर्ति बना रहल छलीह।
“माय, आँखि किएक नहि बनबैत छी?”
“आँखि बनब आसान अछि, बेटी। दृष्टि देब कठिन।”
“दृष्टि केना देल जाइत अछि?”
“जकरा हम नहि देखए चाहैत छी, पहिने ओकरा देखबाक सामर्थ्य अपनामे उत्पन्न कऽ।”
“जँ ओ व्यक्ति अपराधी हो?”
“तँ ओकर अपराध देखह।”
“जँ ओ पीड़ित हो?”
“तँ ओकर पीड़ा देखह।”
“आ जँ ओ दुनू हो?”
वसुन्धरा पहिल बेर माथ उठेलनि। “तखन सभसँ अधिक ध्यानसँ देखह।”
निरजा जागि गेल। मायक कोठलीमे माटिक गन्ध छल। बाहर एकटा मुर्गा भोरक पूर्वाभासमे बाजि रहल छल, मुदा भोर नहि भेल।
६. भोरक मूल्य
अन्हारक तेरहम दिन गाममे पहिल सार्वजनिक सभा भेल। स्थान चुनल गेल—पुरान विद्यालयक आँगन। पैंतालीस वर्ष पहिने चन्द्रपुरसँ बचि कऽ आएल लोक एतहि शरण लेने छल। निरजा चाहैत छल जे सभा मन्दिर अथवा पञ्चायत-भवनमे नहि हो। एहि विद्यालयक माटि एखनहुँ गवाह छल।
आँगनमे कुर्सी लगाओल गेल। लालटेन, बैटरीवला बत्ती आ ध्वनिविस्तारक यन्त्रक व्यवस्था भेल। जिलासँ दू अधिकारी सेहो पहुँचलाह। किछु लोक जिज्ञासासँ आएल; किछु भयवश; किछु क्रोधमे। बद्रीनाथ पहिल पाँतिमे बैसल छलाह। फुलकुमारी अनुग्रह केँ संग लऽ कऽ अयलीह। बालकक देह आब अधिक पारदर्शी बुझाइत छल। ओकर छाह ओकर संग नहि छल। हरिनारायण विद्यालयक ओसारामे बैसल छलाह। हुनकर हाथमे मूल बही छल।
निरजा सभा आरम्भ केलक।
“हम सभ तेरह दिनसँ भोरक प्रतीक्षा कऽ रहल छी। किछु लोकक विचार अछि जे ई प्राकृतिक घटना अछि; किछु एकरा अलौकिक मानैत छथि। वास्तविक कारण एखन धरि ज्ञात नहि अछि। मुदा एहि अन्हारक बीच हमरा सभ केँ अपन गामक एकटा दबाओल इतिहास भेटल अछि। आजुक सभा ओहि इतिहासक प्रमाण सार्वजनिक रूपसँ प्रस्तुत करबाक आ ओकर जाँचक बाट खोलबाक लेल अछि।”
ओ पुरान नक्शा देखौलक। “ई चन्द्रपुर अछि।”
बद्रीनाथ उठि ठाढ़ भेलाह। “ई नक्शा प्रमाणित अछि?”
“मूल कागजक परीक्षण आरम्भ भेल अछि। एहि नक्शामे सत्तासी घरक चिन्ह अछि। विद्यालयक मूल पञ्जीमे तीन सय बयालीस प्रभावित आ खोजल जा रहल व्यक्तिक उल्लेख अछि। ई अलग-अलग प्रकारक विवरण अछि; एतएसँ कुल मृतकक संख्या तय नहि होइत अछि। मुदा बसोबासक अस्तित्व स्पष्ट होइत अछि।”
एकटा बूढ़ व्यक्ति कहलक, “एतेक पुरान बात आब किएक उठाओल जाइत अछि? जे मरि गेल, ओ मरि गेल। जे बचल, ओ एखन जीवित अछि। पाछाँ घुरि कऽ की भेटत?”
फुलकुमारी उठि ठाढ़ भेलीह।
“अहाँक बाबूक नाम की छलनि?” ओ बूढ़ व्यक्तिसँ पुछलनि।
“रघुनाथ।”
“बाबाक?”
“मधुसूदन।”
“परबाबाक?”
“श्यामनारायण।”
फुलकुमारी कहलीह, “अहाँ तीन पीढ़ीक नाम मोन रखने छी। हम अपन मायक नाम लिखबए गेलहुँ तँ कहल गेल जे ओ सरकारी अभिलेखमे छलीहे नहि। आब अहाँ पुरान बात छोड़ि देबाक लेल कहैत छी। अहाँ अपन परबाबाक नाम छोड़ि सकैत छी?”
बूढ़ व्यक्ति चुप भऽ गेल।
“हमरा सभ केँ पुरान माटि फेर नहि चाही, जँ ओ माटि आब दोसर लोकक जीवनक आधार बनि गेल अछि। मुदा ई तँ जानबाक अधिकार अछि जे हम सभ कतए जन्म लेने रही, कोन ठामसँ भागि कऽ आएल रही, आ हमरा सभक लोकक मृत्यु कोन परिस्थितिमे भेल।”
आँगनमे गहींर मौन पसरि गेल।
• • •
हरिनारायण केँ बजाओल गेल। ओ धीरे-धीरे उठलाह। निरजा सहारा देबए चाहलक, मुदा ओ मना कऽ देलनि।
“हम ठाढ़ भऽ कऽ कहब।”
ओ सभक सोझाँ पहुँचलाह। “हम एहि विद्यालयमे शिक्षक रही। चन्द्रपुरक डुबानक राति शरण लेने, घायल आ लापता लोकक नामक विवरण स्वयं लिखने रही। ई मूल बही अछि।”
ओ बही ऊपर उठौलनि। “हम ओहि समय सरकारी जाँचक समक्ष असत्य प्रमाणपत्र देने रही। लिखने रही जे स्थायी बसोबासक प्रमाण उपलब्ध नहि अछि। मुदा प्रमाण उपलब्ध छल। ई बही हमरा लग छल।”
भीड़मे आवाज उठल—“तँ अहाँ झूठ किएक लिखलहुँ?”
“भय।”
“केकर भय?”
“विद्यालय बन्द होयबाक, नौकरी चलि जेबाक, आश्रय लेने लोक केँ बाहर निकालि देबाक। हम एहि सभसँ डरि गेल रही।”
“तँ अहाँक झूठसँ जतेक क्षति भेल, तकर हिसाब के देत?”
हरिनारायणक आँखि नम भऽ गेल। “हम पूरा हिसाब नहि दऽ सकैत छी। मुदा आब प्रमाण नहि नुकाएब। हमर पूर्व बयान आधिकारिक जाँचमे दर्ज कएल जाए। हम लिखित रूपमे असत्य प्रमाणपत्र वापस लैत छी।”
ओहि क्षण विद्यालयक ओसारामे टाँगल पुरान घण्टी अपनेसँ बाजि उठल। एक बेर। दोसर बेर। तेसर बेर। लोक घुरि कऽ तकलक। घण्टी लग कियो नहि छल।
हरिनारायणक चेहरा पर विचित्र शान्ति छल।
“ई घण्टी ओहि राति सेहो बाजल छल,” ओ धीरेसँ बजला। “लोक केँ शरणमे बजेबाक लेल। हम सोचैत रही जे हम बजौने रही। मुदा नहि—कौशल्या बजौने रहथि।”
निरजा चौंकल। “कौशल्या? हमर नानी?”
“हँ।”
“ओ विद्यालयमे पहुँचल छलीह? मुदा बहीमे लापता लिखल अछि!”
वृद्ध माथ पकड़ि लेलनि। “ओ रातिमे विद्यालय पहुँचल छलीह। घण्टी बजा कऽ लोक केँ भीतर बजबैत रहलीह। फेर पानि विद्यालयक पाछाँ धरि पहुँचल तखन दोसर लोक केँ आनबाक लेल बाहर गेलीह। भोर धरि नहि घुरलीह; एहि कारण पञ्जीमे लापता लिखल गेल।”
“फेर?”
“फेर हम हुनका नहि देखने रही।”
निरजा केँ लगल जे पएरक नीचाँक धरती खसि रहल अछि। माय जीवन भरि अपन माय केँ नावसँ बिछुड़ल बुझैत रहलीह। मुदा कौशल्या विद्यालय धरि पहुँचल छलीह, घण्टी बजौने छलीह, आ पुनः दोसर लोकक खोजमे बाहर गेलीह। ई तथ्य पैंतालीस वर्ष धरि लापता शब्दक पाछाँ नुकायल रहल।
• • •
एहि खुलासाक बाद सभा भङ्ग होमए लगल। किछु लोक वृद्धक स्मृति अविश्वसनीय कहलक; किछु जाँच चाहैत छल; किछु कहैत छल जे निरजा भूमिक विवाद उठाबए चाहैत अछि।
बद्रीनाथ फेर उठलाह। “हम बहीक जाँचक विरोध नहि करैत छी। मुदा जँ एहि आधार पर भूमिपर दावा उठत तँ ओकर विधिसम्मत निर्णय होएबाक चाही। केवल एहि सभामे ककरो दोषी नहि कहि सकैत छी।”
निरजा सहमत भेल। “ठीक बात। हम सभ एतए न्यायालयक निर्णय करबाक लेल नहि आएल छी। हम सभ इतिहासक प्रमाण नुकाएब बन्द करबाक निर्णय करए चाहैत छी। भूमि, क्षतिपूर्ति आ व्यक्तिगत उत्तरदायित्वक प्रश्न जाँच आ सुनवाईसँ तय होएत।”
एकटा युवक पुछलक, “तखन एहि सभाक लाभ की?”
“जँ हम सभ एतेक सेहो स्वीकार नहि कऽ सकैत छी जे चन्द्रपुरमे लोक रहैत छल, तँ कोनो न्यायिक प्रक्रिया आरम्भ केना होएत?”
युवक चुप भऽ गेल।
• • •
तखन अनुग्रहक देह काँपए लागल। ओ फुलकुमारीक कोरामे छल। ओकर हाथक आर-पार लालटेनक इजोत स्पष्ट देखाइत छल।
“निरजा!” फुलकुमारी चिचिया उठलीह।
निरजा दौगल। अनुग्रहक आँखि खुलल छल, साँस आस्ते-आस्ते चलैत।
“दीदी,” ओ फुसफुसाएल, “ओ सभ आब हमरा बजा रहल अछि।”
“के?”
“जे लोक पोखरिमे अछि।”
“तूँ कतहु नहि जेबह।”
“ओ सभ कहैत अछि जे एतए कियो हुनका सभ केँ नहि देखैत अछि।”
निरजा ओकर हाथ पकड़लक। ओ हाथ एतेक हलुक भऽ गेल छल जेना भीतर मांसक स्थान पर कुहेस भरल हो।
फुलकुमारी कानि रहल छलीह। “हमर बच्चा बचा दिअ।”
निरजा असहाय ठाढ़ रहल। ओ कागज जोड़ि सकैत छल; मुदा कोनो मनुष्य केँ ओकर छाहसँ केना जोड़त? ओकर समस्त ज्ञान एहि प्रश्नक समक्ष सीमित छल।
अनुग्रहक अधर हिलल। “दीदी, ओकर सभक गीत अपूर्ण अछि।”
फुलकुमारी चौंकलीह। “कोन गीत?”
“जे सभ स्त्री गाबैत छलीह। जाहिमे नाम अछि।”
फुलकुमारीक आँखिमे किछु बदलल। ओ पोताक माथ पर हाथ फेरलनि। फेर एकटा गीतक पाँति गाबए लगलीह।
“मङ्गला जाल बुनै छथिन,
कौशल्या चाक घुमाबथि...”
बहुत वर्ष पहिने चन्द्रपुरक स्त्रीसभ श्रम करैत-करैत गीत गबैत छलीह। ओहिमे श्रम करनिहार स्त्रीसभक नाम छल—जाल बुननिहार, चाक घुमेनिहार, धान कुटनिहार, नावक रस्सी बटोरनिहार, मखान निकालए पानिमे उतरनिहार। गीत श्रमक समय-सारिणी, पारस्परिक पहचान आ एक-दोसराक सम्मान सेहो छल।
फुलकुमारी गाबए लगलीह—
मङ्गला जाल बुनै छथिन,
कौशल्या चाक घुमाबथि,
जानकी धान कुटै छथिन,
सीता नाव सजाबथि।
जे हाथ पानिमे उतरै,
तकर नाम किएक डुबतै?
जे पएर माटिमे चलै,
तकर बाट किएक छुटतै?
पहिल पाँति सुनि सभा स्थिर भऽ गेल। दोसर पाँतिमे एकटा वृद्धा संग देलनि। तेसर पाँतिमे दूटा स्त्री। फेर अनेक स्वर। फुलकुमारीक मोनमे गीतक किछु अंश अपूर्ण छल; दोसर स्त्रीसभ पाँतिसभक शब्द मोन पाड़ि देलनि। गीत पूर्ण भऽ रहल छल—नव रचना नहि, पुरान स्मृतिक पुनः उपस्थिति।
विद्यालयक आँगनमे माटिक गन्ध उठल। हवा नहि चलैत छल, मुदा कासक झाड़ हिलए लागल। निरजा देखलक जे अनुग्रहक हाथ फेर सँ किछु स्पष्ट भऽ रहल अछि।
“अनुग्रह!”
बालक आँखि खोललक। “दीदी, गीत ओकरा सभ धरि पहुँचि रहल अछि।”
“केना जनैत छह?”
“ओ सभ अपन नाम सुनि रहल अछि।”
विद्यालयक देबाल पर अनेक छाह देखाइ देलक—स्त्री, पुरुष, बालक, वृद्ध। ओ सभ एक कातसँ दोसर कात जा रहल छल। लोक भयभीत भऽ कऽ पाछाँ हटए लागल। फुलकुमारी गीत गबैत रहलीह।
छाहसभमे एकटा स्त्री हाथमे डलिया लेने छल। फुलकुमारी गीतक बीचमे कहलीह—“माय!”
छाह ठमकि गेल। फेर आगाँ बढ़ि गेल।
गीत समाप्त भेल। अन्हार एखनहुँ छल। किछु लोक निराश भऽ गेल।
“किछु नहि भेल।”
“ई सभ मनक भ्रम अछि।”
“गाममे भोर नहि होएत।”
• • •
निरजा अनुग्रह केँ फुलकुमारीक कोरामे बैसा कऽ सभाक बीच पहुँचल।
“हम सभ गीत गौलहुँ, नाम लेलहुँ, प्रमाण देखलहुँ। मुदा एतबे सँ उत्तरदायित्व समाप्त नहि होइत अछि।”
ओ मायक पत्रक हस्ताक्षर आ घर भेटबाक अंश पढ़लक।
“ई घर, जाहिमे हम जन्म लेने छी, ओहि पुनर्वासक व्यवस्था अन्तर्गत भेटल छल जकर अभिलेखमे असत्य छल। हम अपन घरक दस्तावेज जाँच लेल प्रस्तुत करब। घरक एकटा हिस्सा चन्द्रपुरक प्रमाणसभक संरक्षण आ प्रभावित परिवारसभक दस्तावेजी सहायता लेल उपलब्ध कराएब। मुदा एकरा क्षतिपूर्तिक विकल्प नहि मानल जाए। जकर अधिकार बनैत अछि, ओकरा विधिसम्मत न्याय भेटबाक चाही।”
बद्रीनाथ उठलाह। “हमर पिता लोकक प्राण बचौने छलाह—ई सत्य अछि। मुदा ओहि रातिक बाद भेटल जमीनक इतिहासक जाँच होएबाक चाही। हम कलमक मूल दस्तावेज प्रस्तुत करब। जँ कोनो व्यक्तिक वैध अधिकार सिद्ध होएत, तँ कानूनक अनुसार समाधान स्वीकार करब। हमरा सभक वर्तमान श्रम आ आश्रित लोकसभक अधिकार सेहो सुनल जाए।”
निरजा कहलक, “निश्चय।”
बद्रीनाथ फेर कहला, “हम एहि जाँचक प्रारम्भिक व्यय लेल धन देब। एकरा दान नहि कहब। ई काज आरम्भ होएबाक चाही।”
फुलकुमारी हुनका देखलनि। “हमरा सभ केँ दान नहि चाही। जाँचमे हमरा सभक आवाज सेहो रहत।”
“रहत,” बद्रीनाथ कहला।
• • •
सभा पुनः बैसल। एहि बेर अलौकिक घटनाक समाधान लेल नहि; ठोस निर्णय लेल। मूल अभिलेखक स्वतन्त्र संरक्षण आ परीक्षण; बचल साक्षीसभक लिखित आ ध्वनिबद्ध बयान; चन्द्रपुरक पुरान बसावट आ वर्तमान भूमिक तुलनात्मक सर्वेक्षण; प्रभावित परिवारसभक प्रतिनिधित्व; मृतक आ लापता लोकक नामक यथासम्भव पुनर्निर्माण; सरकारी जाँच आ अधिकारसम्बन्धी सुनवाईक औपचारिक निवेदन; आ सार्वजनिक स्मृति-केन्द्र।
सभ व्यक्ति सहमत नहि छल। किछु बिना हस्ताक्षर उठि गेल। किछु परिवारक प्रतिष्ठाक चिन्ता प्रकट केलक। किछु व्यक्ति स्वयं चन्द्रपुरक सन्तान छल, मुदा अपन परिचय सार्वजनिक करबाक साहस नहि जुटा सकल। निर्णय सर्वसम्मत नहि छल। मुदा पहिल बेर चन्द्रपुरक अस्तित्व सार्वजनिक रूपसँ स्वीकार कएल जा रहल छल।
हरिनारायण हस्ताक्षर केलनि। फुलकुमारी अपन नाम लिखबाक प्रयत्न केलनि। ओ पढ़ि नहि सकैत छलीह, मुदा निरजासँ अपन नामक अक्षर लिखब सीखने रहथि। ओ धीरे-धीरे लिखलनि—‘फुलकुमारी’। अक्षर असमान छल, मुदा ओहि नाममे हुनकर सम्पूर्ण जीवनक भार छल।
निरजा मायक पुरान हस्ताक्षरक प्रतिलिपि कागज पर रखलक, तकर नीचाँ अपन हस्ताक्षर केलक। बद्रीनाथ सेहो हस्ताक्षर केलनि।
सभा राति धरि चलल। बाहरी संसारमे साँझ भऽ राति उतरि गेल छल। गामक भीतर तँ दिनसँ अन्हारे छल। लोक घर घुरल, मुदा एहि बेर घड़ीक अनुसार राति कटैत रहल।
अगिला भोर, अन्हार आरम्भ भेलाक चौदहम दिन, पूब दिशामे पहिल परिवर्तन देखाइ देलक। पहिने धूसर रेखा, फेर महीन लालिमा। तारासभक चमक कम होमए लागल। एकटा बच्चा चिचिया उठल—“आकाश देखू!”
लोक सड़क पर दौगल। कियो हाथ जोड़लक, कियो कानए लागल, कियो बच्चा केँ जगौलक—“उठह! भोर भऽ रहल अछि!” मन्दिरक घण्टी बाजल। कूपसँ पानि भरए अबैत स्त्रीसभ आकाश देखैत स्थिर भऽ गेलीह। कतेक दिनक बाद गाममे पक्षी दिनक इजोतमे उड़ल।
मुदा निरजा विद्यालयक आँगनमे ठाढ़ रहल। भोरक आविर्भाव केँ केवल चमत्कार कहि देब ओकरा सरल समाधान बुझायल। ओ नहि कहि सकैत छल जे आकाश किएक खुलल। कोनो वैज्ञानिक उत्तर एखन धरि नहि छल। मुदा एहि भोरसँ पहिने सत्य सार्वजनिक भऽ गेल छल। आ सार्वजनिक सत्यक पाछाँ उत्तरदायित्व अबैत अछि।
अनुग्रह ओकर लग आएल। ओकर देह फेर सामान्य छल; मुदा पएर लग छाह नहि छल।
“दीदी, हम बचि गेलहुँ।”
“हँ।”
“मुदा हमर छाह?”
“ओ घुरि आएत।”
बालक पूब दिस तकलक। “ओ कहैत अछि, हमर एखन किछु काज बाँकी अछि।”
“कतए अछि ओ?”
अनुग्रह नव उगैत सूर्यक दिशामे आँगुर देखौलक। “आगाँ।”
७. दू छाहक बीच
भोर आएलाक बाद गामक लोक सभसँ पहिने सामान्य वस्तुसभ केँ नव दृष्टिसँ देखए लागल। नीमक पात पर ओस। आँगनमे पसरल रौद। चूल्हिक धुँआ। धानक बालि पर पड़ल इजोत। कूपक पानिमे आकाशक प्रतिबिम्ब। जे वस्तु सभ दिन देखाइत छल, ओ कतेक दिनक अनुपस्थितिक बाद असाधारण भऽ गेल।
किछु स्त्री आँगनमे खाट पसारि कऽ बैसि गेलीह। हुनका सभ केँ खाली रौदमे बैसब छल। विद्यालयक बच्चासभ पुस्तक खोलि कऽ बाहर पढ़ए लागल। एकटा बूढ़ व्यक्ति ओसारा पर बैसि सूर्यक दिशामे तकैत रहल।
ककरो पूछलापर कहलक, “हमरा बुझाइत छल जे दिन अपनेसँ अबैत अछि। आब बुझलहुँ जे किछु वस्तु प्राप्त होएबाक लेल मनुष्य केँ योग्य सेहो रहए पड़ैत अछि।”
मुदा निरजा केँ ई व्याख्या पर्याप्त नहि बुझायल। चन्द्रपुरक लोक दिनक प्रकाशसँ वञ्चित होयबाक योग्य नहि छल। गामक वर्तमान बच्चासभ सेहो अपन पूर्वजक अपराधक दण्ड पएबाक अधिकारी नहि छल। ई अन्हार यदि दण्ड छल, तँ एकर न्यायसङ्गतता पर प्रश्न उठैत छल। यदि चेतावनी छल, तँ एकर स्रोत अज्ञात छल। यदि सामूहिक स्मृतिक कोनो अपरिचित रूप छल, तँ ओकर नियम एखनहुँ अपूर्ण छल।
निरजा एहि प्रश्नक अन्तिम उत्तर तकबाक प्रयास नहि केलक। किछु प्रश्नक अनिश्चितता स्वयं सत्यक अंश होइत अछि।
• • •
भोरक दोसर दिन गामक लोक नव घटना देखलक। सूर्यक प्रकाशमे प्रत्येक व्यक्तिक दूटा छाह पड़ैत छल। पहिल छाह सामान्य—देहक गति संग चलैत, सूर्यक दिशाक अनुसार छोट-पैघ होइत। दोसर छाह कखनो स्थिर रहैत। ओकर आकार मनुष्यक वर्तमान देहसँ सदिखन मेल नहि खाइत।
मालती देवी जखन आँगनमे ठाढ़ भेलीह तँ हुनकर दोसर छाहमे एकटा छोट बालक देखाइत छल, जकर हाथ ओ पकड़ने छलीह। ओ बहुत देर धरि धरती पर पड़ल छाह देखैत रहलीह।
“चन्दन,” ओ फुसफुसाएलीह।
हुनका बेटाक चेहरा एखनहुँ पूर्ण रूपसँ मोन नहि पड़ैत छल, मुदा ओकर हाथक स्पर्शक स्मृति घुरि आएल छल।
शिवनन्दन किसानक दोसर छाह ओहि पुरान बाटक दिशामे चलैत छल जतए ओकर खेतक पहिल आड़ि छल। ओ स्वयं बाट बिसरने छल, मुदा ओकर छाह नहि।
किछु लोक दोसर छाहसँ डरैत छल; किछु ओकरा देखब पसिन्न करैत छल; किछु एकरा स्वीकार करऽ नहि चाहैत छल। गामक एकटा व्यक्ति कहलक—“जँ हम दोसर छाह केँ देखबे नहि करब, तँ ओ समाप्त भऽ जाएत।”
ओ अनेक दिन धरि घरसँ बाहर नहि निकलल। मुदा घरक भीतर दीप जरैत छल तँ देबाल पर दोसर छाह प्रकट भऽ जाइत छल। अन्ततः ओ दीप मिझा देलक। घरमे अन्हार भऽ गेल। दोसर छाह देखाएब बन्द भऽ गेल, मुदा पहिल छाह सेहो नहि रहल।
• • •
हरिनारायण झा भोर अएलाक तेसर दिन मरि गेलाह। मृत्युसँ पहिने ओ निरजा केँ बजौने रहथि। ओ हुनका घर पहुँचल तँ वृद्ध बिछाओन पर बैसल छलाह। सामने कापी खुजल छल। ओ लिखि रहल छलाह। हाथ काँपैत छल, मुदा अक्षर स्पष्ट रखबाक प्रयत्न करैत छलाह।
“अहाँ विश्राम करू,” निरजा कहलक।
“एखन नहि।”
“की लिखैत छी?”
“जे नहि कहि सकलहुँ।”
निरजा लग बैसि गेल।
“हमर जीवनमे एहन बहुत क्षण आएल,” वृद्ध कहलनि, “जखन सत्य कहि सकैत छलहुँ। प्रत्येक बेर सोचलहुँ जे अगिला बेर कहब। मनुष्य जे गलती करैत अछि, तकर परिणाम सदिखन ओकरा एकरूपमे नहि भेटैत अछि। कखनो ओहि गलतीक लाभ भेटैत अछि। ओ लाभ अपराध केँ उचित सिद्ध करबाक प्रलोभन दैत अछि।”
ओ कापीक पृष्ठ उनटेलनि।
“एकटा बात मोन राखिह। हमर नाम स्मृति-केन्द्रमे लिखिह। मुदा हमरा केवल सत्य उजागर करनिहार व्यक्ति कहि कऽ नहि लिखिह।”
“तखन की लिखी?”
“लिखिह जे हम पहिने सत्य नुकौने रही, बादमे स्वीकार कएलहुँ। दुनू बात लिखिह।”
“लिखब,” निरजा कहलक।
हरिनारायण निश्चिन्त भऽ गेलाह। ओ कापी निरजाक हाथमे देलनि। अन्तिम पृष्ठमे हुनकर अपना हाथक लिखल साक्ष्य छल। हस्ताक्षरक नीचाँ एकटा वाक्य—
‘स्मृतिक संरक्षण केवल अतीतक सम्मान नहि, वर्तमानक उत्तरदायित्व अछि।’
हरिनारायणक मृत्युक बाद हुनकर घरक देबाल पर पड़ैत दोसर छाह किछु दिन धरि देखाइत रहल। ओ वृद्धक नहि, युवा शिक्षकक छाह छल। हाथमे विद्यालयक घण्टी। जेना ओ एखनहुँ ककरो शरणमे बजबए चाहैत हो। फेर धीरे-धीरे ओ छाह अदृश्य भऽ गेल।
लोक कहलक जे वृद्धक आत्मा शान्त भऽ गेल। निरजा एहि व्याख्याक न समर्थन केलक, न विरोध। ओ केवल हरिनारायणक बही आ अन्तिम साक्ष्य सुरक्षित राखलक।
• • •
चन्द्रपुरक जाँच आरम्भ भेल। एहि काजमे चमत्कारक अपेक्षा साधारण संसारक कठिनाइ अधिक छल। कार्यालयमे आवेदन जमा भेल। प्राप्तिक रसीद लेबए पड़ल। दशक पुरान कागज सभक प्रमाणिकता पर प्रश्न उठल। किछु अभिलेख उपलब्ध छल, किछु नष्ट भऽ गेल छल, किछु दोसर कार्यालयमे स्थानान्तरित भेल छल।
जे व्यक्तिसभ पुरान निवास सिद्ध करए चाहैत छला, हुनका सभमे सँ अनेकक जन्मतिथि आधिकारिक रूपसँ दर्ज नहि छल। किछु परिवारक सदस्यक नामक वर्तनी भिन्न-भिन्न अभिलेखमे भिन्न छल। किछु मृत्यु प्रमाणपत्र चाहैत छल, मुदा जे व्यक्ति सरकारी अभिलेखमे कहियो निवासी मानले नहि गेल, ओकर मृत्यु प्रमाणित करब सेहो कठिन छल।
निरजा केँ बुझायल जे प्रशासनिक अन्याय केवल एकटा झूठसँ नहि बनैत अछि। ओ अनेक छोट-छोट अस्वीकार, अपूर्ण विवरण, विलम्ब आ उत्तरदायित्वहीन निर्णयसँ बनैत अछि।
ओ पुरान कागजक छायाचित्र बनौलक। मूल बहीक संरक्षणक व्यवस्था केलक। नामक भिन्न वर्तनीक तुलनात्मक सूची तैयार केलक। मौखिक साक्ष्य आ उपलब्ध अभिलेखक बीच समानता आ अन्तर पृथक-पृथक दर्ज केलक। ओ निर्णय नहि सुनबैत छल; प्रमाण प्रस्तुत करैत छल। एहि दुनू काजमे अन्तर अछि—ई बात आब बहुत स्पष्ट छल।
• • •
बद्रीनाथ अपन कलम-गाछीक मूल कागज प्रस्तुत केलनि। प्रारम्भिक जाँचमे ज्ञात भेल जे भूमिक एकटा हिस्सा सरकारी नीलामीसँ भेटल छल, मुदा नीलामीसँ पहिनेक अधिग्रहणक प्रक्रिया विवादास्पद छल। मामला जटिल छल। बद्रीनाथ तत्काल सम्पत्ति छोड़बाक लेल तैयार नहि छलाह। फुलकुमारी सेहो नहि चाहैत छलीह जे ओहि जमीन पर काज करनिहार मजदूरसभ अचानक बेरोजगार भऽ जाए।
“हमरा सभक पीड़ा दूर करबाक नाम पर नव पीड़ा नहि उत्पन्न होएबाक चाही,” ओ कहलीह। “मुदा एहि कारण पुरान अन्याय केँ उचित सेहो नहि मानल जा सकैत अछि।”
दुनू पक्षक बीच संवाद जारी रहल—कखनो कठोर, कखनो असहज, कखनो निराशाजनक। मुदा आब कियो ई नहि कहि सकैत छल जे चन्द्रपुर छलैहे नहि।
• • •
निरजा अपन घरक एकटा कोठली स्मृति-केन्द्र लेल खोलि देलक। मायक मूर्तिसभ ओतए राखल गेल। बगलमे पुरान नक्शाक प्रतिलिपि, विद्यालयक शरण-पञ्जीक प्रतिलिपि, उपलब्ध पत्रसभ आ जीवित साक्षीसभक बयान रखल गेल। प्रत्येक मूर्तिक सोझाँ छोट पट्टी लगाओल गेल। जतए नाम निश्चित छल, ओतए नाम लिखल गेल। जतए पुष्टि बाकी छल, ओतए स्पष्ट लिखल गेल—‘पहचानक सत्यापन शेष।’
निरजा ककरो नाम अनुमानसँ नहि भरलक। ओ सीखि गेल छल जे असत्य केवल नाम मेटाएब नहि अछि; बिनु प्रमाण नाम जोड़ब सेहो दोसर असत्य उत्पन्न कऽ सकैत अछि। मायक मूर्तिसभ ओकरा लेल प्रमाण नहि, स्मृतिक आग्रह छल। स्मृति आ प्रमाणक बीच संवाद आवश्यक छल।
एक दिन फुलकुमारी मङ्गलाक मूर्ति देखए अयलीह। ओ अपन मायक मूर्तिक सोझाँ बैसि गेलीह।
“आँखि नहि बनेबह?” निरजा पुछलक।
फुलकुमारी बहुत देर धरि मूर्ति देखैत रहलीह।
“आँखि बनलासँ हमर माय घुरि नहि औतीह।”
“हँ।”
“मुदा हुनकर नाम आब फेर नहि मेटाएत, एकर व्यवस्था कऽ सकैत छी।”
“कऽ रहल छी।”
फुलकुमारी मुस्करएलीह। “तखन आँखि बनाउ।”
निरजा माटि आनलक। सावधानीसँ मङ्गलाक मूर्ति पर आँखिक रूप देलक। फुलकुमारी देखैत रहलीह। ओहि मूर्तिक आँखि वास्तविक मङ्गलाक आँखिसँ मेल खाइत अछि कि नहि, ई सुनिश्चित नहि छल। मुदा पहिल बेर हुनकर नामक संग हुनकर अस्तित्व सार्वजनिक स्थानमे स्वीकारल गेल छल।
फुलकुमारी आँचरक कोनसँ आँखि पोछलनि। “आब ओ हमरा नहि देखैत छलीह, से नहि कहब।”
• • •
किछु सप्ताहक बाद निरजा करौनाक गाछक संग बनल मूर्ति हाथमे लेलक। कौशल्याक स्मृतिसँ बनल मायक पहिल मूर्तिक ई रूप छल। चेहरा तराशल छल; आँखि खाली। निरजा मायक पत्र फेर पढ़लक। ओहिमे कौशल्याक आँखिक आकारक वर्णन नहि छल; केवल अन्तिम दृष्टिक अनुभूति छल।
निरजा मूर्ति पर आँखि बनबैत-बनबैत ठमकि गेल। ओकरा कौशल्याक वास्तविक आँखि नहि बूझल छल। ओ किछु काल सोचलक, फेर साधारण दूटा आँखि बनौलक। कोनो दैवी आभा नहि, कोनो असाधारण सौन्दर्य नहि। केवल एकटा स्त्रीक आँखि, जे जीवनमे श्रम केने हो, बेटी केँ प्रेम केने हो, आ संकटमे दोसर लोक केँ बचएबाक प्रयत्न केने हो।
मूर्ति पूर्ण भेलापर निरजा ओकरा खिड़की लग राखलक। सूर्यक प्रकाश आँखि पर पड़ल। मूर्ति कौशल्याक निश्चित प्रतिकृति नहि छल। ई हुनकर अस्तित्वक स्वीकार छल।
• • •
ओहि राति निरजा मायक सन्दूक अन्तिम बेर व्यवस्थित करैत छल। काठक तल्लाक एकटा कोन कनिक ऊपर उठल बुझायल। ओ सम्हारि कऽ हटौलक। तकर नीचाँ एकटा पातर कपड़ा छल। कपड़ामे अलगसँ लपेटल छोट मूर्ति भेटल। सन्दूकक एहि गुप्त तहक कारण ओ मूर्ति पहिने नहि देखल गेल छल।
निरजा मूर्ति उठौलक। ओहि स्त्रीक केश पाकल सन छल। कपार घोंकचल। आँखिक कोनमे जीवनक श्रमसँ उत्पन्न मेही रेखा। अधर पर एहन भाव जेना बहुत किछु कहबाक बाद मनुष्य मौन रहब सीखि गेल हो।
पहिने निरजा सोचलक जे ई ओकर माय छथि। मुदा ध्यानसँ देखैत हृदय काँपि गेल—नाकक बनावट, ठोढ़क रेखा, कानक आकार। ई मायक नहि, निरजाक अपन चेहरा छल। मुदा वृद्धावस्थाक। एहन चेहरा, जे ओकरा एखन धरि प्राप्त नहि भेल छल।
निरजा मूर्ति केँ मेज पर रखलक। माय ओकर वृद्धावस्थाक चेहरा केना सोचि सकलीह? ओ पन्द्रह वर्ष अलग रहल। अन्तिम दिनसभमे सेहो नहि पहुँचल। मुदा माय केवल वर्तमान चेहरा नहि, ओकर सम्भावित जीवनक सेहो कल्पना कएने रहथि।
मूर्तिक पाछाँ छोट अक्षरमे लिखल छल—‘जे देखत।’
मूर्ति पर आँखि नहि छल। निरजा माटि सानलक। बहुत देर धरि हाथ काँपैत रहल। फेर पहिल आँखि बनौलक। दोसर आँखि। मूर्ति पूर्ण भेल।
ओ अपना केँ ऐनामे देखलक। ऐनामे बत्तीस वर्षक निरजा छल; मूर्तिमे वृद्ध निरजा। दुनू चेहराक बीच समय छल, मुदा दुनू आँखिमे एकहि प्रश्न।
• • •
मूर्तिक नीचाँ एकटा पत्र राखल छल। ओ मायक अन्तिम पत्र छल। निरजा आस्तेसँ खोललक।
‘बेटी,
हमरा जीवनमे एकटा बात बुझएमे बहुत समय लगल। हम सोचैत रही जे भोर सूर्यक आगमन अछि। फेर बुझलहुँ जे भोर स्मृतिक आगमन सेहो अछि। मुदा स्मृति मात्र पर्याप्त नहि। मनुष्य ककरो याद राखि कऽ सेहो ओकर सङ्ग अन्याय कऽ सकैत अछि।
अतः स्मृतिसँ उत्तरदायित्व धरि जे यात्रा अछि, ओ पूर्ण कएने बिना भोर पूर्ण नहि होइत अछि।
हम तोरा कोनो तैयार उत्तर नहि दैत छी। हम अपन अपूर्ण काज तोरा सौंपैत छी। मुदा ई काज समाप्त करबाक दायित्व केवल तोहर नहि। जँ एकटा स्त्री अपन जीवनक सम्पूर्ण श्रमसँ जे नहि कऽ सकलीह, तकर भार ओकर बेटी पर मात्र राखि देल जाए, तँ ई सेहो अन्याय होएत।
लोक केँ सङ्ग लेबह। प्रश्न करबह। अपन गलती सेहो देखबह। आ जखन तोरा लगतह जे सभ काज पूरा भऽ गेल, तखन एक बेर फेर अपना केँ पुछबह—जे लोक एखनहुँ नहि देखाइत अछि, ओ कतए अछि?
भोर एखन आएल नहि अछि, बेटी। हम सभ केवल ओकर पहिल ऋण चुकौने छी।’
निरजा पत्र मोड़लक। ओहि राति बहुत देर धरि जागल रहल। बाहर चानक प्रकाश छल। गाममे आब राति सामान्य रूपसँ अबैत छल। मुदा सामान्य राति आ पुरान अन्हारमे अन्तर छल। पुरान अन्हार दिनक अस्तित्व नकारैत छल। सामान्य राति दिनक पुनरागमनक सम्भावना बचा कऽ रखैत अछि।
• • •
अगिला भोर निरजा अनुग्रह केँ संग लऽ कऽ पोखरि गेल। पोखरिक तल आब सामान्य छल—कादो, घास, थोड़े पानि, किछु माछ। अनुग्रह किनार पर बैसि गेल।
“दीदी, ओ गाम आब नहि देखाइत अछि।”
“तूँ ओकरा देखए चाहैत छह?”
“कखनो-कखनो।”
“किएक?”
“ओतए बहुत लोक छल। ओ सभ एकसर छल।”
“आब?”
अनुग्रह पानि देखलक। “आब ओ सभ एकसर नहि अछि।”
“तोरा के कहलकह?”
“हमर छाह।”
निरजा ओकर पएर दिस तकलक। सूर्य पूर्व दिशामे उगि रहल छल। बालकक एकटा सामान्य छाह पच्छिम दिस पड़ल छल। दोसर छाह ओकर पाछाँ ठाढ़ छल—युवकक आकारक, जेना अनुग्रहक आगाँक उमेर ओकर पाछाँ आबि कऽ ठाढ़ भऽ गेल हो।
“अनुग्रह, तोहर दूटा छाह अछि।”
बालक हँसल। “सभक अछि।”
“मुदा—”
ओ हाथसँ रोकलक। “दीदी, हमर तेसरो छाह अछि।”
निरजा ध्यानसँ देखलक। सत्ते। एकटा छाह सूर्यक विपरीत दिशामे। दोसर पाछाँ ठाढ़। तेसर आगाँ बढ़ि रहल। ओहि छाहक आकार निश्चित नहि छल—कखनो बालकक, कखनो युवकक, कखनो एहन मनुष्यक जे हाथमे किछु उठौने दूर धरि चलि रहल हो।
“ई तेसर छाह केकर अछि?”
“जे हम एखन बनल नहि छी।”
“आगाँ किएक जा रहल अछि?”
“बाट देखबए।”
“कोन बाट?”
अनुग्रह पोखरिक पानि पर नजरि टिकौलक। “जतए एखनहुँ लोक बिसरल अछि।”
• • •
सूर्य पूरा उगि गेल। पोखरिक पानिमे प्रतिबिम्ब काँपि रहल छल। निरजा अपन छाह देखलक—एकटा वर्तमानक, दोसर अतीतक। ओहि दोसर छाहमे एकटा छोट धिया अपन मायक हाथ पकड़ने छल।
निरजा केँ बचपन मोन पड़ल। माय ओकरा पोखरिक कात लऽ अबैत रहथि। ओ पानिमे पाथर फेकैत छल। पाथर पड़ैत गोल-गोल तरङ्ग उठैत छल। एकटा तरङ्ग दोसराकेँ छूबैत छल। फेर तेसर, फेर चारिम। अन्ततः सम्पूर्ण पानि ओहि एकटा पाथरक प्रभावसँ हिलए लगैत छल।
तखन माय कहैत रहथि—“देखह, बेटी। पानि पाथर केँ अपना भीतर राखि लैत अछि, मुदा ओकर पड़बाक घटना बहुत दूर धरि जाइत अछि।”
निरजा तखन हँसैत छल। ओकरा केवल गोल-गोल तरङ्ग नीक लगैत छल। आब ओहि बातक अर्थ बदलि गेल छल।
• • •
अनुग्रह ओकर हाथ पकड़लक।
“दीदी, एकटा बात पुछी?”
“पूछह।”
“जे लोक काल्हि जन्म लेत, ओकरा हमर सभक गलतीक विषयमे के कहत?”
निरजा बहुत देर धरि उत्तर सोचैत रहल। “हम सभ लिखि कऽ राखब।”
“मुदा लिखल बात लोक पढ़त नहि तँ?”
“तखन ओकरा पढ़बाक कारण देब।”
“आ जँ पढ़लाक बादो विश्वास नहि करत?”
“तखन प्रमाण रखब। प्रश्न करब। फेर सुनब।”
“आ जँ ओ कहत जे ई बात बहुत पुरान अछि?”
निरजा मुस्कराएल। “तखन ओकरा पूछब जे ओकर अपन नाम केना एतए धरि पहुँचल।”
अनुग्रह हँसि देलक। फेर हँसी थमि गेल।
“दीदी, हम पैघ भऽ कऽ की बनब?”
निरजा ओकर तेसर छाह देखलक। ओ एखन धरि आगाँ बढ़ि रहल छल।
“हम नहि जनैत छी।”
“अहाँ सभ किछु नहि जनैत छी?”
“बहुत किछु नहि जनैत छी।”
“तखन अहाँ हमरा की सिखाएब?”
निरजा ओकर हाथ कसि कऽ पकड़लक। “जे बात नहि जनैत छी, ओकरा जानैत छी कहि कऽ नहि बाजब। जे अन्याय देखैत छी, ओकरा नहि देखने छी कहि कऽ नहि बचब। आ जे लोक अपना विषयमे बाजि नहि सकैत अछि, ओकर बात सुनबाक बाट बन्द नहि करब।”
अनुग्रह किछु काल सोचलक। “ई तँ बहुत कठिन काज अछि।”
“हँ।”
“मुदा भोर तँ आबि गेल।”
“हँ।”
“तखन कठिन काज आब किएक करब?”
निरजा पूब दिशामे देखलक। सूर्य ऊपर उठि रहल छल। पानि उज्जर छल। धानक खेतक शीस पर इजोत छल। दूर सड़क पर लोक अपन-अपन काज लेल निकलि रहल छल।
ओ अनुग्रह केँ कहलक—“किएक तँ भोर आएब आ भोर केँ बचा कऽ राखब, दूटा अलग बात अछि।”
अनुग्रह उठि ठाढ़ भेल। अपन तेसर छाहक पाछाँ चलए लागल। निरजा ओकर संग चलल। पोखरि पाछाँ छूटि गेल। गामक सड़क आगाँ छल। कातिकक उज्जर भोरमे दुनू चलैत रहल।
निरजाक दूटा छाह ओकर संग चलि रहल छल। अनुग्रहक तेसर छाह आगाँ-आगाँ जा रहल छल। आ ओहि छाहक आगाँ धरती पर एखनहुँ कोनो पएरक चेन्ह नहि छल।
समाप्त
[गजेन्द्र ठाकुरक दस टा कथा संग्रह प्रकाशित अछि- इजोत — जनम-जनमक कथा; स्मृतिक दोसर दिस; नव पाँखि (किशोर कथा संग्रह); पर्वत ऊपर भमरा जे सूतल; कथा-त्रिधारा [खण्ड-१, खण्ड-२ आ खण्ड-३]; कथा-शतत्रयी [खण्ड-१, खण्ड-२ आ खण्ड-३]। एहि सभ संग्रहक अंग्रेजी अनुवाद सेहो उपलब्ध अछि। देखू: https://videha-ejournal.github.io/videha/gajendra-thakur-samagra.htm ]
अपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।
विदेहमे सभठाम ताकू / Search all Videha
Static full-text search · Pagefindलेखक/शीर्षक/अंक/वर्ष — खोज-विधा। गद्य/पद्य/शोध current/static + पुरान Videha/Sadeha contents खोजैत अछि। पोथी pothi.htm केर पूर्ण listing, श्रव्य-दृश्य Audio_Video.htm केर पूर्ण listing, पञ्जी videha-sadeha/panji-shards GitHub data, आ थेसारस/शब्दकोश videha-ejournal.github.io/data GitHub JSON corpus केँ query करैत अछि आ दूनू Quiz corpus मे dictionary/vocabulary/शब्दार्थ-सम्बन्धी प्रश्नोत्तरी परिणाम सेहो जोड़ैत अछि। Quiz videha-quiz आ GitHub user-site दूनू bilingual quiz corpus खोजैत अछि। Roman/IAST + देवनागरी cross-script search समर्थित। Issue/Year लेल संख्या दिअ। PDF-अभिलेख archive.org/VidehaAndSadeha सूची खोजैत अछि।