मुख्य सामग्रीपर जाउ · Skip to main content
VIDEHA ISSN 2229-547X  ·  First Maithili Fortnightly eJournal  ·  Since 2000  ·  www.videha.co.in
विदेह — प्रथम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका
Twitter / X Facebook Archive
विदेह प्रथम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका

विदेह प्रथम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका

विदेह नूतन अंक
विदेह ई पत्रिकाक नव अंक देखबाक लेल पृष्ठ सभकेँ रिफ्रेश कए देखू: [Windows / Linux: Ctrl + F5 / Ctrl + Shift + R  ·  macOS: Command (Cmd) + Option + E + F5 / hold Shift + Click the Refresh button]

गजेन्द्र ठाकुर

प्रभावतीहरण

मूल गीत, संवाद आ दृश्यक साहित्यिक विवेचन
समालोचनात्मक ग्रन्थ

जगत्प्रकाशमल्लकृत नाटक
डॉ॰ लेखनाथ मिश्र-सम्पादित मुद्रित पाठक आधारपर

इतिहास • साहित्य • आख्यान • गीत • अभिनय • रंगमंच • पाठालोचना


 

 

विषय-सूची

खण्ड–एक : मूल समालोचनात्मक अध्ययन (अध्याय १–२४)

१. अध्ययनक प्रतिज्ञा, पाठाधार आ प्रमाणक श्रेणी

२–५. सम्पादकीय इतिहास, नेपाल-मिथिला, रचनाकाल आ पाण्डुलिपि

६–१०. कथाविन्यास, अन्तर्नाटक, पात्र, स्त्री-अनुभूति

११–१६. गीत, राग, रस, भाषा, नान्दी, रंगस्थल

१७–२४. अभिनय, पौराणिकता, मूल्यांकन, शोध, मंचन, समाहार

खण्ड–दुइ : मूल गीत-संवाद सहित सूक्ष्म समालोचना (२५–४०)

२५–२८. पाठविधि, नान्दी, प्रस्तावना, हंसीक भूमिका

२९–३२. प्रभात, सरोवर, भद्र-नट, पुष्पमाला

३३–३६. संयोग-गीत, सखीक गीत, तेसर अङ्क, त्रियुगल

३७–४०. राजधर्म, युद्ध, समापन आ पाठशुद्धिक कसौटी

अतिरिक्त सन्दर्भ आ परिशिष्ट : कथादृश्य, रंगप्रयोग, प्रमाण-विवेक आ सन्दर्भ-सूची


 

 

खण्ड–एक : समग्र साहित्यिक आ रंगमंचीय अध्ययन

१. अध्ययनक प्रतिज्ञा, पाठाधार आ प्रमाणक श्रेणी

‘प्रभावतीहरण’केँ खाली एकटा पौराणिक प्रेमकथा अथवा पुरान दरबारी गीति-नाटक कहि देब एकर साहित्यिक सत्ता छोट करब होयत। ई एकहि समयमे प्रेमक आख्यान, दैत्यराजक विरुद्ध देवताक रणनीति, राजदरबारी सांस्कृतिक आत्मप्रस्तुति, बहुरागी गायनप्रधान नाट्यरचना, सार्वजनिक अभिनयक संकेत-संग्रह आ सत्रहम शताब्दीक मैथिली-नेपाल सम्पर्कक दस्तावेज अछि। एहि सभ स्तरक बीच जे तनाव अछि, ओही सँ नाटकक वास्तविक आलोचनात्मक महत्त्व बनैत अछि।

एहि अध्ययनमे तीन तरहक प्रमाण पृथक् राखल गेल अछि। पहिल, जगत्प्रकाशमल्लक नाटकक सम्पादित मुद्रित पाठ—नाट्य-पंक्ति, पात्र-उक्ति, प्रवेश-निर्देश, अङ्कान्त, गीत-पञ्जी आ सम्पादकीय भूमिका। दोसर, लेखनाथ मिश्रक अपन निर्णय, जे मूल लेखकक कथन नहि मानल जा सकैत अछि; जेना रचनाक श्रेयक विषयमे हुनक शंका, ७५ गीतक गणना आ मुक्त रंगमंचक अनुमान। तेसर, साहित्य अकादेमीक रामदेव झाक अध्ययन, रामावतार यादवक शोध, मकोतो कितादाक नव अध्ययन आ अन्य ऐतिहासिक नाट्यलेखनसँ प्राप्त तुलनात्मक निष्कर्ष। जतऽ पाठ सीधे उत्तर नहि दैत अछि, ततऽ अनुमानकेँ अनुमानक रूपेँ चिन्हित कएल गेल अछि।

मूल नाट्यपाठ तीन अङ्कमे विभाजित अछि। नाटकक बाद गीत-पञ्जी, श्लोक-पञ्जी आ सहायक-ग्रन्थ-सूची संगृहीत अछि। एहि सामग्री आ सम्पादकीय भूमिकाक सहायतासँ प्रसंग, पात्र आ घटनाक्रमक आधारपर कथाविन्यास, गीतक संरचना आ नाट्यप्रयोगक तुलनात्मक अध्ययन कएल गेल अछि।

कृति पर कोनो अर्थ थोपबाक बदला एहि समीक्षा लेल मुख्य कसौटी ई अछि : कोन घटना कथाकेँ आगाँ बढ़बैत अछि, कोन गीत दर्शककेँ भावक भीतर प्रवेश करबैत अछि, कोन मंच-संकेत अभिनयक व्यवहार दर्शबैत अछि, आ कोन परम्परा अपन समयक विचारधाराकेँ उद्घाटित करैत अछि? आधुनिक समानता अथवा असमानताक आधारपर तुरन्त निर्णय देबाक स्थान पर रचनाकेँ पहिने ओकरा अपन ऐतिहासिक नाट्य-व्याकरणमे सुनल जाय।

१.१ पाठ-साक्ष्यक मर्यादा

पुरान पाठक वर्णविन्यास, गीतक किछु कठिन शब्द आ नेवारी पाण्डुलिपिसँ देवनागरी मुद्रणमे भेल सम्पादकीय रूपान्तरण एकहि अक्षर-रूपक अनेक सम्भावना उपस्थित करैत अछि। तेँ एहि अध्ययनमे चुनल प्रत्यक्ष उद्धरण बहुत सीमित राखल गेल अछि। दीर्घ गीतक शब्दशः पुनर्मुद्रणक बदला ओकर भाव, नाट्य-उपयोग आ दृश्य-सन्दर्भक विवेचन देल गेल अछि। ई सावधानी मूल पाठक प्रति सम्मान थिक, विश्लेषणक कमजोरी नहि।

२. पोथीक भौतिक परिचय आ सम्पादकीय इतिहास

आधार संस्करणक शीर्षपृष्ठ पर ‘जगत्प्रकाशमल्लकृत प्रभावतीहरण नाटक’ आ सम्पादक ‘डॉ॰ लेखनाथ मिश्र’ अङ्कित अछि। प्रकाशन-विवरणमे १९७२ ई॰क प्रथम संस्करण आ २०१३ ई॰क पुनर्मुद्रण उल्लेखित अछि। पुनर्मुद्रणक सूचना एकटा महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक तथ्य अछि : पहिल प्रकाशनक बहु वर्ष बादो एहि पुरान मैथिली नाटककेँ फेर पाठक-सुलभ बनएबाक आवश्यकता अनुभव कएल गेल। मुदा पुनर्मुद्रण भेलासँ पाठ-समस्या स्वतः समाप्त नहि भऽ जाइत अछि।

पोथीक आरम्भमे २७ सितम्बर १९७२ केँ सुनीतिकुमार चटर्जीक लिखल पत्रक प्रति देल गेल अछि। एहि पत्रमे नेपालीय मैथिली नाट्यरचनाक सम्पादन-उद्यमक प्रशंसा अछि। ई बाह्य बौद्धिक स्वीकृतिक दस्तावेज अवश्य थिक; तथापि एकरा हर पाठनिर्णय अथवा ऐतिहासिक दावाक स्वतन्त्र प्रमाणीकरण मानब अनुचित होयत। विद्वानक प्रोत्साहन आ पाण्डुलिपिक समीक्षात्मक प्रमाण दूनू अलग वस्तु अछि।

सम्पादकक ‘विषय-प्रवेश’ स्वयं एकटा छोट नाट्यइतिहास अछि। एहिमे नेपाल-मिथिलाक भाषिक सम्बन्ध, मल्लकालीन साहित्यिक संरक्षण, नाटककारक जीवन, पाण्डुलिपि, रचनाकाल, कथासार, रंगमंच, गीत, राग-रागिणी आ पाठ-सम्पादनक पद्धति पर विचार कएल गेल अछि। आजुक पाठक लेल ई भूमिका दू अर्थमे मूल्यवान अछि : पहिल, ई अपन समयक शोधक दस्तावेज थिक; दोसर, एकर किछु निर्णय नव अभिलेखीय अनुसन्धान द्वारा पुनर्परीक्षणक योग्य अछि।

पोथीक अन्तिम भाग केवल परिशिष्ट नहि, शोधक साधन अछि। गीत-पञ्जी गीतक आरम्भिक पंक्तिक क्रम देखबैत अछि; श्लोक-पञ्जी संस्कृत श्लोकक आरम्भिक पदक मार्गदर्शन दैत अछि; सहायक-ग्रन्थ-सूची सम्पादकक बौद्धिक आधार देखबैत अछि। एही आधार पर भावी समालोचनात्मक संस्करणमे पाठ-स्थल, राग, पात्र, दृश्य आ पाण्डुलिपिक पाठान्तरक संयुक्त अनुक्रमणिका बनाओल जा सकैत अछि।

३. नेपाल-मिथिलाक साझा नाट्यभूमि

मध्यकालीन नेपालक मल्लदरबारकेँ मिथिलाक साहित्यक ‘बाहरक स्थान’ बुझब ऐतिहासिक दृष्टिसँ संकुचित होयत। दरबारी सम्पर्क, पाण्डुलिपिक आवाजाही, विद्वानक संरक्षण, विवाह-सम्बन्ध, धार्मिक उत्सव आ संगीत-नाट्यक साझा व्यवहार मैथिलीकेँ नेपालक राजसांस्कृतिक व्यवहारमे प्रतिष्ठा देने छल। लेखनाथ मिश्रक भूमिका एहि बहुस्तरीय सम्पर्कक पुराने शोधपरिप्रेक्ष्य प्रस्तुत करैत अछि।

रामदेव झाक जगत्प्रकाशमल्ल (साहित्य अकादेमी, १९९०) मे नाटकक भाषा, प्रवेशगीत, गानप्रधान रूप आ मल्लरचनासभक स्थान-विधानपर विस्तृत चर्चा अछि। नव शोधमे सेहो मल्लकालीन दरबारक बहुभाषिकता—मैथिली, नेपालभाषा, संस्कृत आ क्षेत्रीय बोलीक सम्पर्क—गंभीर अध्ययनक विषय बनल अछि। मुदा ‘मैथिली दरबारी प्रतिष्ठाक भाषा छल’ कहबाक अर्थ ई नहि जे समस्त कलाकार, दर्शक आ नाट्यप्रविधि एके भाषिक समुदायसँ सम्बद्ध छलाह। भाषा-संगति एकटा उत्पादन-प्रक्रिया छल, शुद्ध एकभाषी व्यवस्था नहि।

एहि साझा भूमि पर नाटकक गीत-संरचना केँ देखबाक चाही। देवता, दानव, स्त्री-पात्र आ विदूषक-सदृश नट-दल सभ मैथिली गीतमे भाव व्यक्त करैत छथि, पात्रक परिचयक लेल संस्कृत श्लोक प्रयुक्त होइत अछि, आ सम्पादकीय भूमिकामे नेवारी लिपि आ नाट्यनिर्देशक बात भेटैत अछि। एहि सम्मिश्रणकेँ अपूर्णता अथवा भाषिक विकृति नहि, वरन् प्रदर्शनक बहुस्तरीय इतिहासक चिन्ह मानब अधिक उपयुक्त अछि।

इतिहासक एकटा जोखिम एतऽ विशेष अछि। मल्लकालीन नाट्यकेँ आधुनिक राष्ट्रसीमा आ वर्तमान ‘भाषाक स्वामित्व’क वादमे समेटि देलासँ ग्रन्थक वास्तविक सांस्कृतिक गतिकी ओझराइत अछि। एकर मैथिली साहित्यिकता आ नेपाली रंगभूमिक सम्पृक्ति—दूनू एकहि समय सत्य भऽ सकैत अछि। एहि युग्म-परिप्रेक्ष्यसँ ‘प्रभावतीहरण’क मूल्यांकन करब अधिक फलदायी अछि।

४. रचनाकाल, रचयितृत्व आ विवादक अनुशासन

सम्पादक नाटकक अन्तस्थ तिथिश्लोक आ नेपाल संवत्क गणना द्वारा ७७६ नेपाल संवत्, अर्थात् १६५६ ई॰, रचनाकाल निर्धारण करैत छथि (सम्पादकीय भूमिका आ नाटकान्त)। बादक शोधोमे सामान्यतः १६५६ ई॰क तिथि ग्रहण कएल गेल अछि। मुदा लिखित पाण्डुलिपिक समापन-तिथि, रचनाक पहिल प्रस्तुति आ उपलब्ध प्रतिक नकल-तिथि समान अछि, ई स्वतः सिद्ध नहि। तिथि-विश्लेषणमे ई तीनू प्रश्न पृथक् विचारणीय अछि।

रचयितृत्वक प्रश्नपर लेखनाथ मिश्र असाधारण स्पष्टता सँ अपन शंका सोझाँ रखैत छथि। गीतक भणितामे जगत्प्रकाशक नाम आ नाटकान्तक कर्तृ-निर्देश जगत्प्रकाशमल्लक पक्षमे प्रमाण अछि; मुदा राजवर्णनामे वंशमणि झाक उल्लेख देखिकऽ सम्पादक कल्पना करैत छथि जे किछु रचना मैथिल पण्डितसभक द्वारा भेल आ भणितामे राजाक नाम जोड़ल गेल होय। ओ स्वयं स्वीकार करैत छथि जे एहि विकल्पक पक्षमे अनुमान अधिक आ प्रत्यक्ष प्रमाण कम अछि। आलोचकक कर्तव्य एहि अनिश्चितताकेँ छुपाएब नहि थिक।

रामदेव झाक मोनोग्राफ जगत्प्रकाशमल्लक रचनासूची आ नाट्यपरम्परा पर तुलनात्मक सामग्री उपस्थित करैत अछि। रामावतार यादवक शोध (प्रकाशन २०१९; व्याख्यान २०१५) जगत्प्रकाशक मैथिली बारहमासा गीतक एकटा दुर्लभ नेवारी पाण्डुलिपि पर प्रकाश दैत अछि। मकोतो कितादाक २०२६ ई॰क अध्ययन हुनक मैथिली-नेपालभाषा रचनामे अन्तरंग मित्र चन्द्रशेखरसिंहक स्मृति आ विरहक स्वर पर नव प्रकाश दैत अछि। ई समस्त सामग्री जगत्प्रकाशक बहुभाषिक कृतित्व प्रमाणित करबामे सहायक अछि; मुदा ‘प्रभावतीहरण’क प्रत्येक गीतक व्यक्तिगत लेखकत्व स्वतन्त्र रूपसँ निर्णीत नहि करैत अछि।

अतः व्यावहारिक निर्णय ई अछि : उपलब्ध मुद्रित परम्परामे कृति ‘जगत्प्रकाशमल्लकृत’ नामे ग्राह्य अछि, मुदा भविष्यक समालोचनात्मक संस्करणमे उपलब्ध पाण्डुलिपिसभक पारस्परिक पाठान्तर, अन्तिम कर्तृलेख, भणिताक वितरण आ वंशमणि झाक उल्लेखक परीक्षण आवश्यक अछि। ‘निश्चित प्रमाण’ आ ‘संभाव्य सहयोगात्मक रचना’क बीचक भेद राखबैत एतऽ कोणो नव लेखकक नाम गढ़ल नहि जा सकैत अछि।

५. पाण्डुलिपिसँ मुद्रित पाठ धरि : पाठालोचनात्मक प्रश्न

सम्पादकक विवरण अनुसार एकटा हस्तलिखित प्रति पूर्वमे वीर पुस्तकालयमे रहि बादमे नेपालक राष्ट्रिय अभिलेखालयमे सुरक्षित भेल। ई नेवारी लिपिमे नेपाली कागज पर लिखल प्रति छल, आ सम्पादक पाण्डुलिपिक पत्रसंख्या तथा पंक्तिसंख्या सेहो दैत छथि। एहि तथ्यक महत्त्व केवल पुरातात्त्विक नहि; एहिसँ स्पष्ट होइत अछि जे मुद्रित देवनागरी पाठ मूल दृश्य-अक्षरक प्रत्यक्ष प्रतिकृति नहि, वरन् सम्पादित रूपान्तरण थिक।

भूमिकाक अन्तमे मिश्र स्वयं लिखैत छथि जे नेवारी अक्षरक कतिपय वर्ण, विशेषतः ‘र’/‘ल’ आ ‘व’/‘ब’, कठिन निर्णय उपस्थित करैत अछि; मूल पाण्डुलिपिमे निरन्तर लिखल शब्दकेँ ओ अपन विवेकसँ अलग कएलनि, आ किछु संस्कृत श्लोकक रूप व्याकरण-संगत बनौलनि। एहि सम्पादकीय हस्तक्षेपसँ पाठ पठनीय बनल, मुदा आधुनिक शोध लेल प्रत्येक हस्तक्षेपक पूर्ण सूची उपलब्ध रहबाक चाही। मूल पाठ, सम्पादित पाठ आ सम्भाव्य संशोधित पाठक तीन-स्तम्भी प्रस्तुति अध्ययनकेँ अधिक विश्वसनीय बनाओत।

मूल गीतक ध्रुवपद, पद-विभाग, राग-नाम, ‘चो’ सन संकेत, अङ्क-विभाग, ‘प्रथम कोणे’/‘द्वितीय कोणे’ आ नेपथ्य-निर्देशकेँ छाँटि देब नाट्य इतिहासक साक्ष्य नष्ट करबाक समान होयत। ईसभ लेखनक सजावट नहि, अभिनयक उपयोगी संकेत अछि। भावी डिजिटल पाठमे प्रत्येक गीतक आरम्भ-समाप्ति, पात्र, राग, कृति-अङ्क आ मंचगतिकी पृथक् पहिचान योग्य होएबाक चाही।

पाठक ऐतिहासिकता पर एकटा आरो सावधानी : पुस्तकक २०१३ पुनर्मुद्रणमे मूल १९७२ पाठक कोन अशुद्धि सचल कएल गेल, कोन नव सुधार भेल अथवा कोन पाठांश बिना परिवर्तनक पुनर्मुद्रित भेल—एहि सम्बन्धमे आधार प्रतिमे पूर्ण तुलनात्मक विवरण नहि भेटैत अछि। तेँ पुनर्मुद्रणकेँ स्वतः नव आलोचनात्मक संस्करण कहब गलत होयत।

६. तीन अङ्कक कथाविन्यास : कथाक्रमक गहन अध्ययन

६.१ पहिल अङ्क : नाटकक आवाहन आ संघर्षक बीज

नान्दी गीतमे गणेश, शिव आ देवीक मङ्गल-स्मरणसँ पाठ आरम्भ होइत अछि। तकर बाद सूत्रधार-नटीक संवाद नाट्यप्रयोगकेँ आत्मसचेत बनबैत अछि : राजाज्ञासँ ‘प्रभावतीहरण’क अभिनय होयत। राजवर्णना, देशवर्णना आ कलाकारक भूमिका-ग्रहण एहि आरम्भकेँ एकहि समय धार्मिक, राजनीतिक आ नाट्यमूलक बनबैत अछि। घटना शुरू होयबाक पूर्वे नाटक स्वयं मंचक गठनक विषय बनैत अछि।

श्रीकृष्ण, रुक्मिणी, सत्यभामा, गद, सारण, प्रद्युम्न आ शाम्बक परिचय प्रायः संस्कृत श्लोकद्वारा कएल जाइत अछि। एहि दीर्घ परिचय-विधानक आजुक पाठकीय गति धीमी लगि सकैत अछि; मुदा प्रदर्शनक समय ई पात्रक औपचारिक पहिचान, वेश, मानक पदानुक्रम आ प्रवेश-संगीत लेल अवसर प्रदान करैत होयत। तत्पश्चात् इन्द्र, जयन्त, हंस-हंसीक आगमन कथाक छिपल राजनीतिक उद्देश्य प्रकट करैत अछि : प्रभावती-प्रद्युम्नक मिलन केवल प्रेमक घटना नहि, दैत्यराज वज्रनाभक विनाशक साधन बनत।

दोसर दिस वज्रनाभक नगर आ परिवारक परिचय अछि—रानी प्रेमवती, कन्या प्रभावती, सुनाभ, सुनीति, चन्द्रावती, गुणवती आदि। कविक मंचन-विधानमे दुश्मनक शिबिर मात्र हिंसक अँधकार नहि; ओहि ठाम नगर-सुन्दरता, सरोवर, परिवार, दरबार आ सौन्दर्यबोध सेहो अछि। एहि कारण संघर्षक नाट्यभूमि एकांगी नहि बनैत, यद्यपि अन्तमे नाटकक नैतिक-विजयी दिशा स्पष्ट रूपसँ कृष्णपक्षक अछि।

हंस-हंसी सरोवरमे प्रवेश करैत छथि; वज्रनाभ हिनका लोकनिक आगमनक कारण पूछैत अछि। कथा एकटा अचिन्हार जीव-युगलक आश्चर्यक बिन्दुपर पहिल दिनक अभिनय रोकैत अछि। एहि विरामक नाटकीय लाभ ई जे दर्शककेँ प्रथम रात्रि पात्र-परिचय आ आगाँ घटबाक गुप्त कार्यक ज्ञान भेटि जाइत अछि, मुदा वास्तविक प्रेमसम्पर्क एखन शेष रहैत अछि।

६.२ दोसर अङ्क : पूर्वराग, दूत-कर्म आ गुप्त मिलन

‘अथ द्वितीय दिवसे’क स्पष्ट निर्देशसँ दोसर अङ्क प्रारम्भ होइत अछि। कृष्णक दरबार आ सरोवर-दृश्यक बाद प्रभावती हंस-हंसीसँ मिलैत छथि। हंसी प्रेमक दूतिका बनि प्रद्युम्नक गुण-वर्णन करैत अछि। पिता-कृष्णक वैरिता प्रभावतीक निर्णयकेँ कठिन बनबैत अछि : निजी इच्छा आ वंशगत राजनीतिक शत्रुता एक-दोसराक सोझाँ उपस्थित होइत अछि।

एतऽ प्रभावतीक मनोभाव एकाएक उत्पन्न नहि भेल; उपयुक्त वरक वर्णन, पिताक विरोधक स्मरण, सखीक तर्क आ विरहक गीत मिलि पूर्वरागक क्रम बनबैत अछि। हंसी हुनका राजासँ हंस-हंसीक भेंट करबाक युक्ति सिखबैत अछि। वज्रनाभ नट भद्रक कौशल सुनबाक बाद हुनका दरबारमे बजएबाक आदेश दैत अछि। ई राजाज्ञा राजनीतिक सुरक्षा-व्यवस्थामे दरार बनैत अछि—राजा अपन शत्रुपक्षक प्रवेशक औजार स्वयं उपलब्ध करा दैत अछि।

प्रद्युम्न आ हुनक साथी नट-रूप धारण कऽ नगरमे प्रवेश करैत छथि। भद्र-नट मंडलीक अभिनयक प्रसंगक बाद प्रद्युम्न पुष्पमालापर भ्रमर रूप धारण कऽ प्रभावतीक अन्तःपुर पहुँचैत छथि। एहि बिम्बमे पौराणिक मायाशक्ति, गीतिकाव्यक भ्रमर-कमल उपमा आ रंगभ्रमक दृश्यात्मक सामर्थ्य एकसंग अछि। आधुनिक रंगमंचक भाषामे कहब तँ ई नाटकक एकटा उच्चतम रूपान्तरण-दृश्य थिक।

हंसीक मध्यस्थतासँ गुप्त मिलन सम्पन्न होइत अछि। एहि चरणमे प्रेमगीत कथाक गति रोकबाक बदला पात्रीक मानस-परिवर्तन, देहगत उत्कंठा आ संकोचकेँ नाटकीय रूप दैत अछि। चन्द्रावती आ गुणवतीक अभाव-व्यक्त करनिहार गीतक बाद द्वितीय अङ्क समाप्त होइत अछि। कथाक असमाप्त तनाव यथावत् अछि : प्रेम सफल भेल, मुदा राजपरिवारक भीतर एकर सार्वजनिक स्वीकृति नहि भेल।

६.३ तेसर अङ्क : प्रेमक विस्तारसँ रण आ राजसत्ताधरि

‘अथ तृतीय दिवसे’ सँ तेसर अङ्कक आरम्भ होइत अछि। प्रभावतीक चेष्टामे परिवर्तन देखि चन्द्रावती-गुणवती गोपनीय प्रेमक संकेत पकड़ैत छथि। दूनू अपन जीवनसंगीक अभिलाषा व्यक्त करैत छथि। प्रद्युम्नक मध्यस्थतासँ चन्द्रावतीक गद आ गुणवतीक शाम्बसँ जोड़ी बनैत अछि। एकल प्रेमाख्यान एतऽ तीन युगलक प्रसंगमे विस्तृत होइत अछि।

दोसर दिस वज्रनाभक पिता कश्यप-मुनिसँ भेंट, राजसूय विषयक चर्चा आ वज्रनाभक राजाभिलाषा राजनीतिक अवकाशकेँ भरैत अछि। एकर समांतर रानीक माध्यमसँ प्रभावतीक भवनमे पुरुषक उपस्थितिक समाचार पहुँचैत अछि। यावत् दूतिका-योजनाक गोपनीयता सुरक्षित छल, प्रेमक पक्ष बलवान छल; समाचार बाहर निकलिते संघर्षकेँ प्रत्यक्ष युद्धमे बदलएबाक आवेग उठैत अछि।

वज्रनाभ पुत्रीक अन्तःपुरमे पुरुषक उपस्थितिसँ क्रुद्ध भऽ प्रद्युम्नादिकेँ घेरैत अछि; कृष्णक आगमन आ युद्धक बाद वज्रनाभ मारल जाइत अछि। विजयक बाद प्रद्युम्नकेँ वज्रपुरक राजसिंहासन भेटैत अछि। तकर बाद सभक द्वारका वापसी, नववधूसभक पारिवारिक परिचय, भगवद्भक्ति, शान्तिरस आ मङ्गलप्रार्थना द्वारा समाप्ति होइत अछि।

एहि अन्तमे प्रेमक सफलता, दानववध आ राजाभिषेक एकहि समाधानक तीन रूप बनि जाइत अछि। प्रश्न ई उठैत अछि : नाटक प्रेमक स्वायत्त मूल्य देखबैत अछि कि प्रेमकेँ दिव्य राजनीतिक लक्ष्यक साधन बनबैत अछि? पाठक भीतर दूनू प्रवृत्ति सहअस्तित्वमे अछि; एकरा एक पक्षमे समेटब हड़बड़ी होयत।

७. नाटकक भीतर नाटक : रामायण-अभिनयक अर्थ

‘प्रभावतीहरण’क सर्वाधिक रोचक रंगवैशिष्ट्य भद्र-नट द्वारा वज्रनाभक दरबारमे ‘रामायण’ नचबाक प्रसंग अछि। राजाक मुँहसँ ‘रामायण नाचु’क आदेशक बाद नटदल ऋष्यशृंग, विभाण्डक, लोमपाद राजा आ वेश्यागणक प्रसंग प्रस्तुत करैत अछि। ई कथाक भीतर स्वतन्त्र अभिनय, नव पात्रक प्रवेश, संवाद, रूपवेश आ दर्शकक स्थिति उत्पन्न करैत अछि।

ई अन्तर्नाटक तीन उद्देश्य पूरा करैत अछि। पहिल, दैत्यराजक सोझाँ बाहरी कलाकारक प्रवेशकेँ वैध बनबैत अछि : शत्रुकेँ अपन सभामे आनबाक औपचारिक कारण तैयार होइत अछि। दोसर, रामायणक ऋष्यशृंग उपाख्यानमे स्त्रीक आकर्षण आ राजनीतिक फल-सिद्धिक जटिल सम्बन्ध अछि; ई मुख्य नाटकक हंसी-दूतिका आ प्रभावती-विवाहक रणनीतिक संग अप्रत्यक्ष ध्वनि-सम्बन्ध बनबैत अछि। तेसर, एहि प्रसंगसँ मल्लकालीन मंच पर एक अभिनय-दल द्वारा दोसर अभिनयक सम्भावित प्रस्तुति आ दर्शक-वर्गक दूहरा स्तरक प्रमाण भेटैत अछि।

रंगदृष्टिसँ मुख्य दर्शक हिनका नट बनेनिहार रूपमे देखैत छथि, वज्रनाभ हुनका अद्भुत कलाकार बुझैत अछि, आ वास्तविक कथाक पाठक हुनक छद्म उद्देश्य जनैत अछि। एहि असमान ज्ञानसँ नाटकीय विडम्बना उत्पन्न होइत अछि। दर्शक जकरा छल जनैत छथि, ओ पात्र तकरा कला बुझैत अछि। ई केवल मनोरञ्जनक झरोखा नहि—छल, अभिनय आ सत्ताक सम्बन्धपर नाटकक अन्तर्गत टिप्पणी थिक।

रामायण प्रसंग कथ्यक दृष्टिसँ विस्तारक जोखिम सेहो उत्पन्न करैत अछि। मुख्य प्रेमकथा अस्थायी रूपसँ मंचसँ दूर होइत अछि; आधुनिक संक्षिप्त मंचनमे ई ठाम लम्बा लगि सकैत अछि। मुदा एकरा काटि देलासँ नाटकक आत्मपरावर्तित संरचना, वज्रनाभक भुलावा आ रंगकौशलक ऐतिहासिक प्रमाण तीनू नष्ट होयत। उपयुक्त समाधान ई अछि जे अन्तर्नाटककेँ समयानुपातमे संक्षिप्त, मुदा रूपान्तरण आ द्विस्तरीय दर्शक-व्यवस्थासहित मंचित कएल जाय।

८. कथानकक स्थापत्य : गति, अवरोध आ समाधान

बाह्य कथाक क्रम सीधा अछि—शत्रुताक प्रस्तावना, गुप्त प्रेम-योजना, प्रवेश, मिलन, उद्घाटन, संघर्ष, विजय। मुदा अन्तर्गत संरचना अधिक जटिल अछि। पूर्व परिचय-संहिता, दृश्य-गीत, सरोवरक संवाद, नाटकक भीतर नाटक, भ्रमर-रूपान्तरण, सखी-संवाद, वनाश्रम प्रसंग, युद्ध आ समापनक धार्मिक विधान एहि रेखीय कथाकेँ कएक स्वतन्त्र प्रदर्शन-खण्डमे बाँटैत अछि। एहि कारण ‘गति’केँ मात्र आधुनिक घटनाक त्वरित अनुक्रमसँ नापल नहि जा सकैत अछि।

नाटकीय अपेक्षाक तीन स्रोत अछि। पहिल, दर्शककेँ हंस-हंसीक वास्तविक उद्देश्य पहिनेसँ ज्ञात अछि। दोसर, प्रभावतीक इच्छा आ वज्रनाभक निषेधक टक्कर अभीष्ट मिलनक जोखिम बढ़बैत अछि। तेसर, गुप्त प्रेम उजागर भेलापर युद्ध अनिवार्य होइत अछि। ई तीन स्तर कथानकमे ‘पूर्वज्ञान—प्रतीक्षा—विस्फोट’क विन्यास रचैत अछि।

कथाक बहुसंख्यक लघु संवाद ‘चलु’, ‘अवश्य’, ‘प्रवेश’, ‘विश्राम’ सन क्रियात्मक आदेशक सहारे स्थान-परिवर्तन करैत अछि। पाठकीय अध्ययनमे ई संवाद सूखा अथवा पुनरुक्त लगि सकैत अछि, मुदा मंचमे अभिनेता-गति, संगीतक अन्तरा, वेश-परिवर्तन आ दृश्य-परिवर्तनक स्पष्ट संकेत बनैत अछि। पाठक नाटकीयता आ अभिनीत नाटकीयता एतऽ अलग-अलग पढ़बाक चाही।

समाधानक आलोचना जरूरी अछि। प्रभावतीक प्रेमकेँ पूर्णता भेटलापर नाटक वज्रनाभक मृत्यु आ प्रद्युम्नक राज्याभिषेककेँ उत्सवक रूपमे स्थापित करैत अछि। पराजित परिवारक शोक अथवा राजनीतिक उत्तराधिकारक प्रश्न पर स्वतन्त्र गहन विचार नहि होइत। एतऽ पौराणिक नैतिक विश्व-व्यवस्था दृश्यकेँ जल्दी स्थिर कऽ दैत अछि। नाटकक वैचारिक सीमा एहि समाधानक असममितिमे देखल जा सकैत अछि।

९. पात्र-मीमांसा : प्रेम, सत्ता, नीति आ मध्यस्थता

९.१ प्रभावती : इच्छा व्यक्त करनिहार, मुदा सीमित स्वाधीनता

प्रभावती नाटकक भावकेन्द्र छथि। प्रथम मिलनमे हंसीक कथन सुनि ओ पिताक विरोधक स्मरण करैत छथि, फेर अपने प्रेमक विकल्पक प्रति खुलैत छथि। एहि दृश्यमे नायिका निष्क्रिय पुरस्कार नहि; ओ प्रश्न पूछैत छथि, अपन लेल वरक निर्णयपर विचार करैत छथि आ दूतिका लग उपाय माँगैत छथि। विरह-गीत सभ प्रेमक आन्तरिक तापकेँ व्यक्त करैत अछि।

तथापि प्रभावतीक इच्छा स्वतन्त्र सामाजिक निर्णय बनि राजदरबारमे प्रस्तुत नहि होइत। गुप्त मिलन, देवकीय योजना आ पुरुष-योद्धाक विजय द्वारा हुनक सम्बन्ध वैध ठहरैत अछि। ई द्वंद्व नाटकक स्त्री-चरित्रक अध्ययनक केन्द्र बनबाक चाही : भाषा आ भावमे इच्छा सक्रिय, सत्ता-संरचनामे इच्छा पराधीन।

९.२ प्रद्युम्न : योद्धा, अभिनेता आ प्रेमी

प्रद्युम्न एकहि समय कृष्णपुत्र, इच्छित वर, छद्म नट, भ्रमररूपी प्रवेशकर्ता आ दानवविजेता छथि। एहि भूमिकासभक अन्तर्विरोध रचनाक रमणीयता बनबैत अछि। ओ केवल तीर-धनुषधारी वीर नहि, कला आ छलद्वारा शत्रुक अभेद्य अन्तःपुरमे प्रवेश करनिहार नट सेहो छथि। एतऽ युद्धक प्रारम्भ शस्त्रसँ नहि, अभिनयसँ होइत अछि।

प्रद्युम्नक पात्रमे प्रेमक भंगिमा आ राजनीतिक कर्तव्यक सन्तुलन अछि, मुदा आन्तरिक नैतिक द्वन्द्व सीमित अछि। नाटक हुनक उद्देश्यक पवित्रता पर प्रश्न नहि उठबैत, कारण दिव्य कृष्णपक्षक वर्चस्व पहिनेसँ मानल गेल अछि। आधुनिक मंचनमे अभिनेता जँ गुप्त प्रवेशक भय, प्रेमक दुविधा आ युद्धक जोखिम देहभाषामे प्रकट करथि तँ सपाट वीररूपमे मनोवैज्ञानिक गहराइ आबि सकैत अछि—ई दिग्दर्शकीय प्रस्ताव अछि, मूल पाठक निर्देश नहि।

९.३ हंसी : सम्पूर्ण कथाक प्रमुख संचालिका

हंसी बिना नाटकक प्रेमकथा आ दैत्यवधक योजना ठहरि जाइत। ओ इन्द्रक निर्देश ग्रहण करैत अछि, प्रभावतीक भावना पहचानैत अछि, प्रेमक सम्भावना प्रस्तुत करैत अछि, वज्रनाभकेँ नट-दलक प्रशंसा सुनबैत अछि आ मिलनक मध्यस्थता करैत अछि। ई कारणसँ ओकरा केवल हास्यपूर्ण पक्षी अथवा सन्देशवाहिका कहब अपर्याप्त होयत। ओ कथाक नाट्य-प्रबन्धक समान अछि।

हंसीक शक्ति भाषा, चातुर्य आ आवागमनमे अछि। ओ दरबार, सरोवर आ अन्तःपुरक सीमा पार करैत अछि—जाहि स्थान पर प्रभावतीक गमन नियन्त्रित अछि, हंसी ओही ठाम स्वतन्त्र प्रवेश करैत अछि। तथापि एकर स्वतन्त्रता इन्द्रक नियुक्त लक्ष्यक अधीन अछि। एहि पात्रमे स्त्री-वाचक वाग्मिता आ देवकीय साधनभावक जटिल संयोग देखल जा सकैत अछि।

९.४ वज्रनाभ : राजसत्ता, कलारुचि आ अहंकार

वज्रनाभकेँ केवल दुष्ट प्रतिपक्षीक प्रतीक बना देलासँ नाटकक विशेषता छूटि जाइत अछि। ओ नगर, दरबार, परिवार, संगीत आ नट-अभिनयक प्रति उत्सुक शासक सेहो अछि। भद्र-नटक अभिनय देखबाक आदेशक कारणे शत्रु राजधानीमे प्रवेश करैत अछि। एहि दृष्टिसँ कलाप्रियता ओकर कमजोरी नहि, वरन् राजसत्ताक प्रदर्शनात्मक स्वभावक विडम्बना अछि : जे प्रदर्शन ओकरा गौरव देबाक चाही, ओहिए ओकरा पराजय दिस खोलैत अछि।

ओकर क्रोध सामाजिक-राजनीतिक पितृसत्ताक अङ्ग अछि। पुत्रीक अन्तःपुरमे पुरुषक समाचार मिलिते संवाद अथवा न्याय-परखक स्थानपर युद्धक निर्णय प्रमुख बनैत अछि। नाटक ओकरा दानवत्वक माध्यमसँ दोषी पहिनेहि ठहरबैत अछि; आधुनिक पाठक ईहो पूछि सकैत छथि जे शत्रुताक धार्मिक आवरण भीतर परिवार, राज्य आ प्रतिष्ठाक भय कोना क्रियाशील अछि।

९.५ कृष्ण, इन्द्र आ द्वितीयक पात्र

कृष्ण सर्वोच्च योजना आ युद्ध-समाधानक आश्रय छथि; इन्द्र आरम्भिक प्रेरक; सारण आ अन्य सहायक पात्र प्रवेश-निर्देश आ अभियानक साधन। गद, शाम्ब, चन्द्रावती आ गुणवतीक युग्म मुख्य प्रेमकथाक लयकेँ सममित रूप दैत अछि। रुक्मिणी आ सत्यभामा आरम्भक घरेलू-दैवी सौन्दर्यसंसार आ अन्तक स्वीकृतिक गोष्ठी रचैत छथि।

रानी प्रेमवतीक सूचना-वहन तेसर अङ्कक संघर्षकेँ तीव्र करैत अछि। कश्यपक प्रसंग राजधर्म, परामर्श आ तपोवनक नैतिक जगत प्रस्तुत करैत अछि। ई गौण पात्र सभक देल छोट भूमिका समवेत रूपमे ‘अन्तःपुर—दरबार—देवलोक—तपोवन’क सामाजिक-स्थानिक रूपरेखा रचैत अछि। पाठ मे विस्तार कम भेलो मंच पर एहि समवेत भूमिकाक क्रियात्मक महत्त्व बहुत अछि।

१०. स्त्री-अनुभूति, सखी-संवाद आ विवाहक राजनीति

स्त्री-पात्रसभक अवलोकनमे दूटा अलग प्रश्न राखब आवश्यक अछि। पहिल, ओ सभ कथाक भीतर कतेक निर्णय स्वयं लैत छथि? दोसर, ओ सभक गीत कथाक अनुभवकेँ कतेक व्यापक बनबैत अछि? ‘प्रभावतीहरण’मे दुनू प्रश्नक उत्तर एक नहि अछि। नायिकाक गीति-स्वर अपेक्षाकृत समृद्ध अछि, मुदा सामाजिक नियतिक समाधान विवाह आ पुरुषसत्ताक मान्यताभित्तर होइत अछि। एकटा ऐतिहासिक पाठकेँ आजुक लैंगिक न्याय-बोधक संग पढ़बाक ई सूक्ष्म स्थान अछि।

प्रभावती आ हंसीक सरोवर-वार्ता मे युवतीक विवाह-विलम्ब दुःखक रूपमे उपस्थित होइत अछि। ओहि वार्ताक भीतरे नायिकाक चयन सेहो जन्म लैत अछि। हंसी केवल बियाहक आग्रह नहि करैत, पात्र-गुणक परिचय आ राजनीतिक विरोधक प्रतितर्क दैत अछि। तात्पर्य ई जे भावात्मक इच्छा भाषिक विनिमयसँ बनि रहल अछि। प्रेम केवल देवताक अकस्मात् दान नहि, कथोपकथनक उपज सेहो थिक।

द्वितीय अङ्कक अन्तिम गीतमे चन्द्रावती आ गुणवती अपन अभावक बोध व्यक्त करैत छथि। ‘अवला पति बिनु केउ नहि सोहे’ सन कथन स्त्री-जीवनक विवाहकेन्द्रित सामाजिक कल्पना स्पष्ट करैत अछि। एहि कथनकेँ आजुक मूल्यनिर्णय बिना बुझब नहि चाही : ई पात्रक समयक समाज-निर्मित आकांक्षा दर्शबैत अछि, नाटककारक समस्त स्त्री-विषयक दर्शनक एकमात्र सार नहि।

तेसर अङ्कमे चन्द्रावती आ गुणवती प्रभावतीक देह-व्यवहारमे परिवर्तन देखि प्रेमक गोपनीयता परखैत छथि। ई दृष्टि स्त्री-सखीत्वक अनुभव-ज्ञानक उदाहरण अछि। मुदा अपन विवाहक प्रश्नमे ओ सभक निर्णायक माध्यम प्रभावती आ प्रद्युम्न बनैत छथि। एतऽ सखी-सहयोगक भाव सकारात्मक अछि, मुदा अन्तिम सामाजिक व्यवस्था स्वतन्त्र स्त्री-निर्णयक खुलल सार्वजनिक मंच नहि बनबैत।

प्रेमवतीक भूमिका भिन्न अछि। ओ पुत्रीक गुप्त सम्बन्धक समाचार सत्ताक केन्द्र धरि पहुँचबैत छथि। एकहि गोष्ठीक स्त्री-पात्रसभमे इच्छा, गोपनीयता, समर्थन आ अनुशासनक विभिन्न स्वर देखल जा सकैत अछि। तेँ ‘स्त्रीसभ एकमत छथि’ सन पठन पाठक बहुवाचिकता समाप्त करैत अछि। रानीक कथनकेँ मात्र नकारात्मक नैतिकता कहब सेहो पर्याप्त नहि; ओ राजपरिवारक हित, देह-नियन्त्रण आ पति-पत्नीक सूचना-साझेदारीक जटिल व्यवस्था मे क्रियाशील छथि।

रंगमंचीय प्रस्तुति लेल स्त्री-पात्रक गीतक आन्तरिक लय, विराम, नजरि आ परस्पर दूरी अत्यन्त महत्त्वपूर्ण अछि। सभ स्त्रीकेँ समान कण्ठ अथवा समान नृत्यचाल देलासँ नाट्यभेद मेटा जाइत। प्रभावतीक पूर्वराग, हंसीक चातुर्य, चन्द्रावतीक जिज्ञासा, गुणवतीक सहज आकांक्षा आ प्रेमवतीक आशंका—पाँचो स्वरक स्वतन्त्र दृश्य-प्रकृति बनबाक चाही।

११. गीतक नाट्यकार्य : गान, कथावाचन आ भावप्रवर्तन

लेखनाथ मिश्रक गणना अनुसार नाटकमे ७५ मैथिली गीत अछि (सम्पादकीय भूमिका)। ई संख्या स्वयं गीत-विहीन कथानकक ऊपर सजाओल संगीतक प्रमाण नहि, वरन् नाटकक मूल निर्माण-विधिक सूचना अछि। नान्दी, राजवर्णना, पात्र-प्रवेश, स्थल-वर्णन, प्रेम, विरह, युद्ध-प्रेरणा, विजय, शान्ति आ मङ्गल—हरेक मोड़पर गीत कथाकेँ अपन रूप देत अछि।

गीतक पाँच प्रमुख कार्य पहिचानल जा सकैत अछि। एक, नव पात्रक प्रवेश आ पहिचान; दू, दृश्य-स्थानक कल्पनात्मक रचना; तीन, कथानकक अनकहल भाव-अवस्था उघारब; चारि, घटनाक बीच सेतु प्रदान करब; पाँच, दर्शक-समुदायक सामूहिक भक्ति आ सौन्दर्यानुभूति उत्पन्न करब। किछु गीत एहि पाँचमेसँ एकसँ अधिक कार्य करैत अछि। उदाहरणार्थ पुष्पवाटिकाक प्रेमगीत दृश्यनिर्माणक संग संयोग-रस जगबैत अछि; नान्दी धार्मिक आ नाटकीय आवाहनक संग कलाकार-दर्शकक सम्बन्ध बनबैत अछि।

कथोपकथन संक्षिप्त अछि। ‘चलु’, ‘अवश्य’, ‘कहु’, ‘प्रवेश’ सन संक्षेपित संवाद देखि यदि आलोचक नाटककेँ कमजोर कथोपकथनक रचना मानथि, तँ ओ आधा साक्ष्य मात्र देखलनि। पूर्ण दृश्यतंत्रमे संवादक शब्द कथानक आगाँ सरकबैत अछि, गीत पात्रक भाव बनबैत अछि, राग ओकर भाव-चिह्न, आ अभिनय आङ्गिक अर्थ विस्तृत करैत अछि। आधुनिक मुद्रित ‘संवादप्रधान नाटक’क कसौटी एतऽ यथावत् लागू नहि होइत।

एकर उलट ई मानब सेहो उचित नहि जे सभ गीत नाटकीय रूपसँ समान आवश्यक अछि। किछु राजप्रशस्ति, पुनरुक्त सौन्दर्यवर्णन अथवा सामान्य मङ्गलगीत कथाक तत्काल घटनात्मक विकासकेँ धीमा करैत अछि। ई धीमापन मूल सांस्कृतिक प्रसंगमे नाट्य-रसक विस्तार छल, मुदा आधुनिक दर्शकक अपेक्षामे अलग प्रभाव उत्पन्न करि सकैत अछि। आलोचकक न्यायसंगत दृष्टि ई अछि जे ऐतिहासिक सन्दर्भमे गीतक सार्थकता स्वीकारल जाय, मुदा मंचनमे प्रत्येक गीतक उद्देश्य जाँचल जाय।

गीतमे बारम्बार जगत्प्रकाशक भणिता एहि रचनाकेँ राजकीय कवित्वसँ जोड़ैत अछि। पात्रक पहिचान आ रचनाकारक स्वर एकहि क्षणमे उपस्थित होइत अछि। एतऽ आधुनिक मनोवैज्ञानिक यथार्थवाद जकाँ ‘पात्र अपने कथासंसारमे बन्द अछि’ ई अपेक्षा उचित नहि। गीत श्रोता-दर्शककेँ स्मरण करबैत अछि जे ओ मिथकीय कथा देखैत छथि, मुदा एक ठोस राजकीय-साहित्यिक संसारमे ओ कथा गाओल जा रहल अछि।

१२. राग-रागिणी आ संगीत-नाट्यक संरचना

सम्पादकीय भूमिका अनेक रागक नाम गनबैत अछि—नाट, कौशिक, मालव, मल्लारी, वसन्त, सारङ्ग, बराड़ी, पहड़िया, गौड़ी, विभास, धनाश्री, आसावरी, भैरवी, गौड़ी-पंचम आदि। मूल पाठमे अनेक गीतक ऊपर रागनाम, ताल-सदृश अथवा गान-प्रकारक सूचनासभ भेटैत अछि। एकरा पढ़िते स्पष्ट होइत अछि जे कविक नाट्यकल्पना गीतक साहित्यिक पंक्ति धरि सीमित नहि; गेयता आ संगीतपरक प्रस्तुति ओकर जैविक भाग अछि।

रागनामक उपस्थितिसँ केवल ई स्थापित होइत अछि जे गीत संगीतगत वर्गीकरणक भीतर कल्पित अथवा प्रस्तुत भेल। एहि आधारपर आजुक प्रचलित हिन्दुस्तानी रागक ठीक-ठीक सुरक्रम, आरोह-अवरोह, ठाट, ताल अथवा १६५६ ई॰क मूल धुन पुनर्निर्मित भेल मानब ऐतिहासिक त्रुटि होयत। समान रागनाम समय, क्षेत्र आ परम्परानुसार अलग धुन-व्यवहार रखि सकैत अछि। तेँ वर्तमान संगीतकारक प्रत्येक धुन नवीन मंचीय पुनर्रचना कहल जएबाक चाही, मूल धुनक पुनर्स्थापना नहि।

गीतक संरचनामे ‘ध्रु’ सन चिह्न पुनरावर्तित मुख्य पंक्तिक संकेत प्रदान करैत अछि। रंगमंचपर ध्रुवपद दर्शक लेल भावस्मृति बनि सकैत अछि। सभ दृश्यक अन्तमे ध्रुवक संगीतमय पुनरावृत्ति आवश्यक नहि; मुदा एकटा सौन्दर्य-मूल भावकेँ स्मृति-चिह्नक रूपमे राखि दृश्यसभक बीच प्रतिध्वनि बनाओल जाय तऽ आधुनिक प्रयोगमे प्राचीन गीतिकाव्यक आत्मा बचल रहत।

गीतक भावक अनुसार वाद्य-विन्यास बदलि सकैत अछि : नान्दीमे मांगलिक समूहगान, सरोवरमे तनु ध्वनि आ पक्षी-गतिक लय, अन्तःपुरमे मध्यम गति आ संयत स्वर, नटदलक रामायण-अभिनयमे प्रदर्शनीय ताल, युद्धमे तीव्र आवर्तन, आ शान्तिसमापनमे सामूहिक स्वरलहरी। ई सम्भावित रंगयोजना थिक—एकरा पाण्डुलिपिक निश्चित संगीत-निर्देश कहब नहि चाही।

संगीत-प्रमुख कृति रंगमंचपर ओतबे सफल होयत जतेक अभिनय आ गान परस्पर सुनैत रहत। गायक पात्रक भावक आगाँ जँ गीत मात्र मंचीय प्रदर्शन बनि जाय तँ प्रेमक अन्तरंगता टूटत। फेर यदि गीतकेँ पृष्ठभूमि संगीत मात्र बना देल जाय, तँ पात्रक ऐतिहासिक ‘गानक माध्यमसँ बोलब’क अधिकार समाप्त होयत। एहि कारण अभिनेता-गायकक संवादात्मक गायन आ कथात्मक संगीतक मिश्र योजना अधिक उपयुक्त अछि।

१३. रस, भाव, ध्वनि आ सौन्दर्यशास्त्रीय मूल्यांकन

रस-विचारसँ एहि नाटकक केन्द्र शृंगार अछि, मुदा शृंगार एकाकी नहि। पहिल मिलनसँ पूर्व ‘पूर्वराग’, गुप्त मिलनमे ‘संयोग’, दूर रहबाक आशंकामे ‘विरह’, युद्ध-समय वीर आ रौद्र, नान्दी-संहारमे भक्ति आ शान्तिक प्रभाव उत्पन्न होइत अछि। नाटकक पूर्ण भाव-यात्रा एकरूप नहि; ओ प्रेमक आकांक्षासँ विजयक सामूहिक आश्वासन धरि चलैत अछि।

हंसी द्वारा प्रद्युम्नक वर्णन सुनि प्रभावतीक मनमे जे आकर्षण जन्म लैत अछि, ओ शृंगारक ‘आलम्बन’ आ ‘उद्दीपन’केँ गीत-भाषाक माध्यमसँ उपलब्ध करबैत अछि। सरोवर, वन, पुष्पमाला आ भ्रमर एहि भावकेँ प्रकृतिबिम्ब दैत अछि। आधुनिक परिभाषामे ई रोमानी सजावट जेकाँ देखाइत, मुदा संस्कृत-मैथिली काव्यपरम्परामे प्रकृतिरूपक भावक सम्प्रेषणक संसाधन अछि।

‘भ्रमर बनि पुष्पमालापर बैसब’क दृश्य केवल अद्भुत-रस उत्पन्न नहि करैत; ओ प्रेमक गोपनीय प्रवेशक सूक्ष्म ध्वनि सेहो वहन करैत अछि। फूलक सुगन्ध, भ्रमरक आकर्षण आ निषिद्ध अन्तःपुरक सीमा—तीन अर्थ एकहि दृश्यात्म बिम्बमे आबि जाइत अछि। एहि ठाम कवि दृश्य-रूपककेँ कथानकक युक्ति बना लैत छथि; ई प्रभावतीहरणक सर्वाधिक सफल काव्य-नाट्य-संयोगमे एक मानल जा सकैत अछि।

रौद्र आ वीर रसक दिशा पछिला अङ्कमे प्रमुख बनैत अछि, मुदा युद्धक मनोवैज्ञानिक विस्तार अपेक्षाकृत कम अछि। नाटक देवकीय विजयक दिशा निर्धारित कए देत अछि; एहि कारण अनिश्चितता युद्धक नतीजासँ बेसी मंचीय घटनाक आवेगमे देखल जाइत अछि। कथात्मक पक्षक ई सीमा संगीतक वीररस-प्रकटीकरणसँ पूरि सकैत छल, तथापि पाठकेँ पढ़िते वीर-विजयक नैतिक एकरेखीयता स्पष्ट अछि।

समापनमे श्रीकृष्णक कथन आ गीत ‘मन हमरा एहि भेला … सार एक शिव नाम’ प्रेम, युद्ध आ राज्यक बाद आध्यात्मिक अन्तर्ध्वनिक रूपमे बजैत अछि। अंतिम संस्कृत मङ्गलश्लोक आ देवीक गीत नाट्यरसकेँ राजनीतिक जयघोषसँ ऊपर सामूहिक कल्याणक भावमे बदलैत अछि। ऐतिहासिक परम्परामे ई शान्ति केवल सजावटी उपसंहार नहि, वरन् रंगसमाप्तिक धार्मिक-सामुदायिक क्रिया थिक।

१४. भाषा, संवाद आ संस्कृत-मैथिली सम्बन्ध

नाटकक भाषिक संरचना बहुस्तरीय अछि। संस्कृत श्लोकक माध्यमसँ पात्र अपन औपचारिक परिचय, वंश, दिव्य प्रतिष्ठा वा शुभाशंसाक वाचिक उच्चता प्राप्त करैत छथि। मैथिली संवादमे भावक समीपता आ त्वरित क्रिया, आ मैथिली गीतमे प्रेम, भक्ति, नगरवर्णन, विरह आ शृंगारक विस्तृत अभिव्यक्ति भेटैत अछि। ई कार्यविभाजन परम्परागत काव्यभाषाक विशिष्ट प्रयोग थिक।

संस्कृत आ मैथिलीकेँ उच्च-नीचक कठोर द्वन्द्वमे बाँटि देब सन्दर्भविरुद्ध होयत। संस्कृत औपचारिक आत्मपरिचय प्रदान करैत अछि, मुदा नाट्यक महत्त्वपूर्ण भावात्मक कर्म मैथिलीमे घटैत अछि। ई बात साहित्यिक इतिहासक दृष्टिसँ महत्त्वपूर्ण अछि : दरबारक नाटकमे मैथिली केवल हास्य अथवा लोकगीतक गौण भाषा नहि, प्रेमक मुख्य अनुभव आ काव्य-संरचनाक समर्थ माध्यम अछि।

सम्पादक लघु संवादकेँ अभिनयोपयुक्त मानैत छथि, मुदा कथोपकथनमे विशेष ‘साहित्यिक चमत्कार’क अभाव सेहो स्वीकार करैत छथि। आलोचनात्मक रूपमे एहि निर्णयक आधा पक्ष ग्राह्य अछि। वास्तवमे संवादमे बारम्बार क्रियामूलक सूत्र अछि, मुदा नाटकक आङ्गिक प्रसंगमे ई सूत्र मंचगति—यथा ‘प्रथम कोणे’सँ ‘द्वितीय कोणे’—केँ संचालित करैत अछि। शब्द-सौन्दर्यक अभावक अर्थ नाट्यप्रयोजनक अभाव नहि।

एहि पाठमे पुरान मैथिली रूप, संस्कृतनिष्ठ तत्सम पद, क्षेत्रीय विन्यास आ मुद्रणगत सम्पादन एकत्र अछि। भाषिक अध्ययनक भविष्यकार्य ई होयत जे शब्दरूपक सांख्यिक सूची, वाक्यरचना, क्रियारूप, सम्बोधन, देवनागरीकरण आ सम्भावित नेपालभाषा-सम्पर्कक उदाहरण पाण्डुलिपिसँ मिलाओल जाय। आधार पोथी मात्रसँ आधुनिक मानकीकृत मैथिली व्याकरण लागू करि ‘गलती’ चिन्हित करब अनैतिक पाठसम्पादन होयत।

१५. नान्दी, सूत्रधार, नटी, प्रवेशगीत आ समापन-विधान

नाटकक पहिल स्वर नटेश्वर, गणेश आ देवीक आवाहन अछि। एहि आरम्भमे कलाकार देवतासँ कल्याण माँगैत अछि आ नाटककेँ धार्मिक-कलात्मक समयमे स्थापित करैत अछि। नान्दीकेँ आधुनिक दृश्य-पूर्व घोषणा मानि काटि देलासँ मुख्य परम्परागत नाट्यसंकल्प टूटत। संक्षिप्त मंचनमे नान्दीक चयनित अंश सेहो प्रभावशाली उद्घाटन बनि सकैत अछि।

सूत्रधार आ नटी ‘कथा शुरू करनिहार’ मात्र नहि; ओ सभ प्रदर्शनक उत्पत्ति देखबैत छथि। राजाज्ञा, कथाविषय, वेशग्रहण आ अभिनेता-चरित्रक रूपान्तरण दर्शकक सोझाँ घटैत अछि। एहिमे रंगमंच अपन कृत्रिमता छुपबैत नहि, ओकरा रसोपभोगक विधि बनबैत अछि। आधुनिक नाट्यसिद्धान्तक भाषामे एहन आत्मसचेत प्रदर्शनकेँ ‘नाट्य-स्वरूपक उद्घाटन’ कहि सकैत छी—मुदा ई आधुनिक पद प्राचीन पाठपर सीधे आरोपित नहि, तुलनात्मक व्याख्या मात्र अछि।

प्रवेशगीत पात्रकेँ दृश्यस्थ आ सामाजिक रूपसँ चिन्हित करैत अछि। कृष्णपक्षक राजकीय-दिव्य आ वज्रनाभपक्षक असुरी-राजकीय वैभवक भेद प्रवेश-लय आ शब्दसँ दृश्यरूप पबैत अछि। अन्य पात्रक आवर्तनमे समूहगान दर्शककेँ नाम, सम्बन्ध आ कार्य स्मरण करबैत होयत। जहिना गीत कथात्मक परिचय दैत अछि, तहिना वेश आ देहभाषा एहि परिचयकेँ सहारा देबाक चाही।

नाटकान्तमे राजाभिषेक, द्वारका वापसी, देवी-वन्दना, शान्तिरस आ मङ्गलश्लोकक क्रम अनर्थक पुनरुक्ति नहि। ई बहुस्तरीय समाधान अछि : दैत्यवधसँ राजक व्यवस्था, विवाहसँ परिवारक व्यवस्था, आ ईश्वरभक्तिसँ जगतक नैतिक व्यवस्था पुनर्स्थापित होइत अछि। एहि कारण असली नाट्यसंहार ‘शत्रु मारल गेल’ पर नहि, ‘संसारक हित’क पुनरावर्तनपर समाप्त होइत अछि।

१६. रंगमंचीय भूगोल : कोना, प्रवेश, निष्क्रमण आ दृश्य

पाठमे ‘प्रथम कोणे’ आ ‘द्वितीय कोणे’क संकेत बारम्बार भेटैत अछि। एहि सँ स्पष्ट अछि जे दृश्य-स्थानक भेद केवल सजावट बदलि नहि, रंगस्थलक अलग दिशाक उपयोगसँ सेहो कएल जाइत छल। अभिनेतासभ एक कोनमे संवादक अन्त करैत आ दोसर कोनमे नव स्थानक संकेत दैत छथि। ई न्यून उपकरणमे व्यापक कथाभूगोल देखएबाक कुशल उपाय थिक।

रंगस्थल पर दरबार, सरोवर, उपवन, अन्तरंग कक्ष, तपोवन, ऋष्यशृंगक वन, युद्धभूमि आ द्वारका—एतेक स्थान एके नाटकमे अछि। यदि प्रत्येक स्थान लेल भारी यथार्थवादी सजावट बनायल जाय तँ नाटकक गति स्थगित होयत। परम्परागत प्रतीकात्मक रंगभूमि, दृष्टि-आग्रह, प्रवेशगीत आ कोण-परिवर्तन एहि भौगोलिक विस्तारक वास्तविक समाधान रहल होयत। मूल पाठ ई समाधानक दिशा दैत अछि; ओकर निश्चित ऐतिहासिक आकार तय करबाक लेल अलग पुरातात्त्विक सामग्री चाही।

सम्पादक नाटकक मुक्त वातावरणमे मंचनक सम्भावना उल्लेख करैत छथि। एहि विचारकेँ तात्कालिक विद्वत्-व्याख्या मानब चाही, स्वतः प्रमाणित प्रत्येक प्रस्तुति-वृत्तान्त नहि। कोण-संकेत खुला चौक अथवा दरबारी आँगन—दूनू प्रकारक स्थलमे उपयोगी भऽ सकैत अछि। जतेक विद्वत् साक्ष्य अछि तकरा सँ अधिक निश्चित वास्तु-रूप बतायब टारल गेल अछि।

दृश्य-परिवर्तनक मूल उपाय शब्दक संक्षिप्ति अछि। पात्र कहैत अछि जे आब अमुक स्थान चलल जाय, दोसर पात्र सहमति दैत अछि, फेर नूतन दृश्य शुरू होइत अछि। एहि संधिक्षण पर वाद्यक छोट ध्वनि-संकेत, प्रकाशक क्रमिक बदलाव अथवा गेय पंक्तिक पुनरावृत्ति सम्प्रति मंचपर उपयोगी भऽ सकैत अछि। यथार्थवादी पर्दा-परिवर्तन केन्द्रीय शर्त नहि।

१७. अभिनय, देहभाषा, रूपान्तरण आ आहार्य

अभिनयमे चारि प्रमुख स्वरूप पृथक् राखल जा सकैत अछि—औपचारिक राजदरबारी अभिनय, अन्तरंग प्रेम-अभिनय, छद्म नटदलक प्रदर्शन आ युद्धक सामूहिक आङ्गिक अभिनय। एहि सभक एकहि प्रकृतिवादी देहभाषा राखलासँ नाटकक विभिन्न स्तर गड्डमड्ड भऽ जायत। राजपरिवारक परिचयक संहिता, सखीसँ गुप्त संवादक झुकल मुद्रा आ रामायणक अन्तर्नाटकक घोषित अभिनय परस्पर भिन्न दृश्य-व्याकरण मांगैत अछि।

हंस-हंसीक पक्षीरूप रंगक चुनौती अछि। वास्तवमे पक्षी-जेकाँ भारी मुखौटा देलासँ संवादक मुखाभिनय आ गायन बाधित भऽ सकैत अछि। एकर बदला हलुक पंख-संकेत, हाथक गत्यात्मक विन्यास, परिधायक रङ्ग आ सामूहिक छाया-कर्म द्वारा स्वर्गीय पक्षी-स्वरूप सूचित कएल जा सकैत अछि। ई आधुनिक प्रस्ताव थिक; मूल कालमे कोन आहार्य प्रयुक्त भेल, एकर निश्चित प्रमाण उपलब्ध पाठमे नहि।

भ्रमर-रूपान्तरण लेल विकल्प बहुत अछि—एकटा अल्पाकार कठपुतली, घूमैत प्रकाशवृत्त, नटदल द्वारा हाथसँ गढ़ल पंख-आकृति अथवा गीतसँ प्रेरित प्रतीकात्मक रूप। सर्वोत्तम विकल्प ओ होयत जाहिमे दर्शक रूपान्तरणक चमत्कारक संग प्रद्युम्नक गोपनीय प्रवेश सेहो बुझि सकथि। अतिशय यान्त्रिक दृश्य-प्रभाव शृंगारक मृदुता नष्ट करि सकैत अछि।

युद्धदृश्यमे ऐतिहासिक रंगभूमिक संकेत कम उपलब्ध अछि। आधुनिक प्रस्तुति मे नियन्त्रित युद्ध-चाल, लयबद्ध पग, वाद्यप्रहार, सामूहिक ध्वनि आ प्रकाश-विभाजनक सहारा लेबाक चाही। असली हथियार, अनियन्त्रित दौड़ अथवा जोखिमपूर्ण भिड़न्त नाटकक प्रामाणिकताक शर्त नहि। युद्धक नैतिक आवेग आ पात्रसमूहक सम्बन्ध सुरक्षित राखब अधिक महत्त्वपूर्ण अछि।

आहार्यमे कृष्णपक्ष आ वज्रनाभपक्षक भेद जरूर देखब, मुदा ‘दैत्य = कुरूप’क यान्त्रिक सौन्दर्यशास्त्र टारल जाय। वज्रनाभ स्वयं कलारसिक राजा छथि, तेँ हुनक दरबारक अलंकरण सभ्य-वैभवयुक्त होबय; शत्रुताक संकेत व्यवहार, नीति आ संगीतक तीव्रतासँ सेहो मिलि सकैत अछि। एहि द्वारा नाटकक राजकीय विडम्बना तीक्ष्ण बनत।

१८. धर्म, पौराणिकता आ राजनीतिक वैधता

कथाक मूल प्रेरक देवताक कष्ट आ दानवराजक शक्ति अछि। देवकीय अभियानक समाधान एक प्रेम-सम्बन्ध आ पश्चात् युद्धक माध्यमसँ पूरा होइत अछि। एहि विन्यासमे धर्म आ राजनीति पृथक् क्षेत्र नहि : देवताको न्याय-साधनक हेतु राजवंशीय विवाह आ शस्त्रबलक युक्ति अपनबय पड़ैत अछि। ई पौराणिक नाट्यक तर्क-व्यवस्था अछि।

वज्रनाभक दरबार केलासँ देवताकेँ बाधा अछि; कृष्णक पक्ष धर्मक संरक्षक मानल गेल अछि। मुदा कृतिमे विवाहक गोपनीयता आ छलक समावेश एकटा गंभीर नैतिक प्रश्न खोलैत अछि : न्यायोचित लक्ष्य लेल छल आ वेशान्तरण कतेक स्वीकार्य? परम्परा एहि युक्तिकेँ दैवी लीला-भावसँ वैध बनबैत अछि। समालोचना ओकर कथात्मक कौशल स्वीकार करैत अछि, मुदा नैतिक अपवादक संरचनाकेँ सेहो रेखांकित करबाक चाही।

समापनमे प्रद्युम्नक राजाभिषेक दैत्यराजक पराजयक बाद सत्ता-रिक्तता समाप्त करैत अछि। एहि प्रकार प्रेमक व्यक्तिगत समाधान राजनीतिक शासनव्यवस्थाक पुनर्गठन बनि जाइत अछि। ‘हरण’ शब्दक सामान्य अनुमान मात्रसँ नाटककेँ स्त्री-अधिग्रहणक सीधी कथा कहब सरलीकरण होयत; एहि पाठमे गुप्त मिलनक सहमति, देवकीय उद्देश्य आ राज्याधिकारक नव वितरण एकसाथ अछि। तथापि शीर्षकक शक्ति-अर्थ पर विचार जरूरी अछि : ककर इच्छा केन्द्रमे अछि आ ककर हस्तक्षेपसँ परिणति सम्भव बनल? ई प्रश्न नाटककेँ आधुनिक विमर्शक संग संवादमे राखैत अछि।

धार्मिक स्वर एकरूप वैष्णव नहि। नान्दीमे शिव-गणेश-देवी, मध्यक कृष्णलीला, आ अन्तमे शिवनाम तथा भगवती-स्तुति भेटैत अछि। एतऽ पूजा-परम्पराक विविधता काव्यात्मक सम्बन्ध गढ़ैत अछि। एकरा मात्र धार्मिक समन्वयक घोषणापत्र नहि कहब चाही; ई प्रदर्शनक मांगलिक व्यवहार, स्थानीय भक्ति-विश्व आ कविक पौराणिक सौन्दर्यबोधक संयुक्त उपस्थिति अछि।

राजप्रशस्ति नाट्यप्रारम्भक अनिवार्य ऐतिहासिक संकेत अछि। मूल कथा जतेक पौराणिक अछि, प्रस्तावनाक राजवर्णना ओतबे समकालीन शासनक आदर्श छवि रचैत अछि। शत्रु-विनाश, धर्म, शान्ति, राजा आ प्रजाक कल्याणक सूत्र नाटकमे आपसक प्रतिध्वनि करैत अछि। मुदा कथा-राजा वज्रनाभ आ लेखकक समकालीन राजाक बीच सीधा ऐतिहासिक समतुल्यता स्थापित करबाक ठोस प्रमाण नहि। तुलना प्रतीकात्मक कहल जाय, घटनात्मक नहि।

१९. काव्यात्मक उपलब्धि आ नाटकीय सीमा

‘प्रभावतीहरण’क प्रथम उपलब्धि ई अछि जे ई रस, राग आ नाट्यक्रियाकेँ पृथक् नहि करैत। शब्द गीत बनैत अछि, गीत दृश्य बनबैत अछि, दृश्य पात्रक मनमे बदलाव उपस्थित करैत अछि। नाटकक भीतर रामायण-अभिनयक समावेश एहि संगीतप्रधान रूपकेँ आत्मसचेत सौन्दर्यशास्त्रीय जटिलता प्रदान करैत अछि।

दोसर उपलब्धि पात्रसभक बहु-स्थानिक संचरण अछि। देवलोक, द्वारका, दैत्यनगर, सरोवर, उद्यान, अन्तःपुर, तपोवन आ रणभूमि—एतेक विस्तृत भूगोलक बीच कथा गीत आ कोण-विधान द्वारा चलैत अछि। एहि सँ प्रमाणित होइत अछि जे परम्परागत रंगशिल्प यथार्थवादी सजावट पर निर्भर बिना व्यापक विश्वक निर्माण कऽ सकैत अछि।

तेसर उपलब्धि प्रभावती-हंसी सम्बन्धक अन्तर्गत सक्रियता अछि। हंसीक वाक्चातुर्य घटनाकेँ सम्भव करैत अछि, प्रभावतीक इच्छाक बदलाव संयोग-रसक भावात्मक तर्क प्रदान करैत अछि, आ स्त्री-सखीसँ सम्बद्ध अनेक भावस्थान नाटककेँ केवल देवासुरयुद्ध नहि रहय दैत।

तथापि रूपगत सीमा स्पष्ट अछि। पात्रक औपचारिक परिचय अधिक समय लैत अछि, संवादक किछु विनिमय बहुत सूत्रबद्ध अछि, स्त्री-पात्रक सामाजिक विकल्प विवाहक सीमा भीतर आबि जाइत अछि, वज्रनाभक मृत्यु उपरान्त ओकरा पक्षक मानवीय दुःख कम देखल जाइत अछि, आ अन्तक दैवी समाधान नैतिक प्रश्नकेँ जल्दी बन्द करैत अछि। ई बिन्दुसभक उल्लेख रचनाक अवमूल्यन नहि, समग्र आलोचनाक आवश्यक अङ्ग अछि।

सम्पादक लेखनाथ मिश्रक वाक्य ‘नाटकीय चमत्कारसँ बेसी संगीतेक चमत्कार’क आशय अंशतः तथ्यसंगत अछि, किएक तँ गीत अत्यन्त प्रमुख अछि। मुदा एहि निष्कर्षकेँ अन्तिम मानल गेल तँ भ्रमर-रूपान्तरण, नटदलक अन्तर्नाटक, बहुकोणीय रंगस्थल आ गोपनीय प्रवेशक दृश्ययोजना ओझराइत। एहि समीक्षा अनुसार संगीत आ अभिनयक बीच प्रतिस्पर्धा नहि, परस्पर-निर्भरता अछि—यद्यपि दूनू समान रूपसँ विकसित नहि।

२०. नवीन अध्ययनसँ संवाद : शोधक सहमति आ मतभेद

रामदेव झाक १९९० ई॰क मोनोग्राफमे जगत्प्रकाशमल्लक काव्य-नाटक, दरबारी पृष्ठभूमि आ प्रदर्शन-विधान विस्तृत रूपेँ विवेचित अछि। विशेषतः नाट्यप्रस्तावना, पात्र-प्रवेश, दिनवार अङ्कविभाजन आ अन्तक मांगलिक परम्परापर हुनक अध्ययन उपयोगी अछि। एहि आधार पर ‘प्रभावतीहरण’क तीन अङ्ककेँ तीन अभिनय-दिवसक दृष्टिसँ देखल जा सकैत अछि; मूल पाठमे ‘अथ द्वितीय दिवसे’ आ ‘अथ तृतीय दिवसे’क पद एहि प्रस्तावकेँ बल दैत अछि। मुदा प्रत्येक ऐतिहासिक मंचन ठीक तीन दिन भेल, ई स्वतन्त्र प्रदर्शन-अभिलेख बिना निश्चित नहि।

रामावतार यादवक शोध जगत्प्रकाशक बारहमासा रचनाक नेवारी पाण्डुलिपि आ मैथिली काव्य-परम्पराक बहुभाषिक प्रसार देखबैत अछि। ‘प्रभावतीहरण’क गीतकेँ एहि तुलनात्मक परिसरसँ पढ़िते स्पष्ट होइत अछि जे स्त्री-विरहक भाषा, भणिता आ संगीत-रूप व्यापक पदपरम्परासँ जुड़ल अछि। तकर अर्थ ई नहि जे बारहमासा शैलीक हरेक लक्षण एहि नाटकक प्रत्येक विरहगीतमे अछि; तुलना विषयगत आ शैलीगत अछि।

मकोतो कितादाक २०२६ ई॰क अध्ययन जगत्प्रकाशमल्लक काव्यमे चन्द्रशेखरसिंहक प्रति अन्तरंग स्नेह आ मित्रवियोगक अभिव्यक्ति पर प्रकाश दैत अछि। एहिसँ कृतिकारक नाम-भणिताकेँ मात्र राजकीय दस्तखत मानबाक पुरान पद्धति विस्तृत होइत अछि; भणिता निजी स्मृति आ आत्मभावक स्थल सेहो भऽ सकैत अछि। मुदा विशेषतः एहि ‘प्रभावतीहरण’क १६५६ ई॰क तिथिक सन्दर्भमे बादक मित्रवियोगक विषय सीधा आरोपित करब कालक्रमक भूल होयत। नवीन शोध हमर पठनकेँ संवेदनशील बनबैत अछि, मूल पाठक बदला नहि लिखैत।

कैरल सी॰ डेविसक २०१९ ई॰क नेपाल रंगमंच-इतिहास व्यापक सामाजिक-राजनीतिक परिवर्तनेक संग रंगपरम्परा पढ़बाक पद्धति प्रदान करैत अछि। एहि ग्रन्थक उपलब्ध विवरणसँ मल्लयुगक सांस्कृतिक महत्त्वक पृष्ठभूमि भेटैत अछि; मुदा आधार नाटकक विशिष्ट अभिनय-प्रदर्शनक सब प्रश्नक उत्तर एहि संक्षिप्त बाहरी सन्दर्भसँ नहि भेटैत। एहि कारण वर्तमान समीक्षा मूल पाठकेँ निर्णायक प्राथमिक स्थान दैत अछि।

अन्ततः शोधक तीन सहमति स्पष्ट अछि—जगत्प्रकाशमल्लक मैथिली-नेपालभाषा साहित्यसँ सम्बन्ध, मल्लकालीन नाट्यमे संगीतक प्राधान्य, आ ‘प्रभावतीहरण’क तीन अङ्कक परम्परा। मुख्य खुलल प्रश्न रहल—आधार हस्तलिखित प्रतिक पाठान्तर, वास्तविक आरम्भिक मंचनक स्वरूप, विशिष्ट धुन, प्रत्येक गीतक व्यक्तिगत रचनाकार, आ अलग-अलग पाण्डुलिपिसभक परस्पर सम्बन्ध। एहन प्रश्नक उत्तर लेल अभिलेखीय मूलक पुनः परीक्षा चाही; वेबपर उपलब्ध परिचय मात्रसँ समाधान नहि।

२१. आधुनिक मंचनक रूपरेखा आ दिग्दर्शकीय टिप्पणी

ई अध्याय ऐतिहासिक मूल-मंचनक पुनर्निर्माणक दावा नहि करैत; उपलब्ध पाठक संकेतसँ प्रेरित आधुनिक रंगप्रयोगक व्यावहारिक प्रस्ताव दैत अछि। दूटा रूप सम्भव अछि : मूल तीन-दिवसीय संरचनाक सम्मान करैत विस्तृत उत्सवी प्रस्तुति; अथवा कथा आ प्रमुख गीत सुरक्षित राखि एक साँझक चयनात्मक प्रस्तुति। दूनूमे पाठ-सम्पादनक स्तर अलग रहल चाही। पहिलमे गीतक पूर्णता आ अनुष्ठानिक लय, दोसरमे नाट्यगत अत्यावश्यक गीतक चयन केन्द्रमे रहत।

२१.१ रंगस्थल : एक स्थिर आधार, अनेक कल्पित स्थल

रंगमंचकेँ केन्द्र, वाम कोण, दक्षिण कोण आ ऊँच मञ्च-खण्डमे बाँटल जा सकैत अछि। केन्द्रीय गोल स्थान सरोवर अथवा सभामण्डप बनत; किनारक दू कोण द्वारका आ वज्रपुरक वार्तास्थल; ऊँच भाग देवसभा अथवा राजसिंहासनक चिह्न। धातुक चौखटा, पुष्पमाला, वस्त्रपट, लघु राजासन आ वाद्य—एतबे उपकरणसँ बहुस्थानीय कथावस्तु चलि सकैत अछि। एहि न्यूनताकेँ ‘गरीब सजावट’ नहि, मूल कोण-विधानसँ प्रेरित सौन्दर्य-निर्णय बुझबाक चाही।

नान्दी आरम्भमे संगीतकार आ कलाकार सभ एक संग उपस्थित होथि। सूत्रधार-नटी दर्शकक सोझाँ भूमिका बाँटथि, फेर वेशग्रहणक छोट दृश्य-परिवर्तन होअय। एहि क्रममे मंच स्वयं उत्पन्न होइत देखाइत अछि। नाटकक भीतर नाटकक समय मुख्य दल अपन पहिल पात्र-स्थितिसँ बाहर अभिनयक दोसर स्तर बनाबय। दैत्यराजक सभामे दर्शक बनल अभिनेता मंचपर बैसथि; वास्तविक दर्शक हुनका अभिनय देखथि। एही दृश्य सँ अन्तर्नाटकक नाटकीय विडम्बना सबसँ स्पष्ट बनत।

२१.२ अभिनयक चारि अलग लय

पहिल लय ‘आवाहन’क—औपचारिक, मन्द आ समूहप्रधान। दोसर ‘पूर्वराग’क—सूक्ष्म दृष्टि, लघु विराम, मध्यम गति आ एकल गायन। तेसर ‘छद्मकला’क—चंचल, प्रकट रूपान्तरण, नट-दलक उत्साह आ रंगभ्रम। चारिम ‘संघर्ष-संहार’क—तीव्र देहगत आवर्तन, समवेत ध्वनि आ अन्तमे शान्त गति। एहि भेद बिना तीन अङ्कक भाव-यात्रा एकहि स्तरक दीर्घ संगीतमय पाठ बनि जायत।

हंसीक अभिनय जँ बहुत बाल-सुलभ अथवा मसखरा बनाओल जाय तऽ ओकर राजनीतिक बुद्धिमत्ता खोइ जायत। ओ अपन वाणी सँ राजा, राजकुमारी आ कृष्णपक्षक बीच प्रवेश करैत अछि। ओकर गति हलुक, मुखाभिनय सतर्क, आ भावपरिवर्तन तीक्ष्ण होअय। प्रभावतीक गीतक मध्य देहस्थ विराम ओकर अपन इच्छा आ भयक संकेत बनय; वज्रनाभक आदेशमे वैभव आ असुरक्षा एकसाथ देखाओल जाय।

२१.३ संगीतक व्यवहार

मूल गीतक धुन उपलब्ध नहि भेलाक कारण आधुनिक संगीतकार रागनामक सम्मान करैत नव स्वररचना करथि आ कार्यक्रम-पुस्तिकामे साफ लिखथि जे ई पुनर्रचित मंचधुन अछि। गीत-संयोजनमे ध्रुवपद ओ अन्तराक विभाजन दर्शकसुलभ बनाओल जाय। वाद्य संगीत गानकेँ ढाँपय नहि; संवादक पृष्ठभागमे संयत रहय, आ प्रवेश, रूपान्तरण, युद्ध तथा मङ्गलमे स्वतन्त्र रंगसंकेत बनय।

एकल गीतक शृंखला लम्बा होइत गेलापर मध्येमे शब्दक बिना आङ्गिक घटना चलैत रहय। उदाहरणतः सरोवरगीतक काल हंसीक परिभ्रमण, प्रभावतीक दृष्टि, जलक प्रतीकात्मक तरंग आ सखीक असमंजस दृश्यगत परिवर्तन उत्पन्न करथि। एहि प्रकार संगीत कथाकेँ ठाम नहि रोकत, ओकर समय-विस्तार करैत रहत।

२१.४ ‘रामायण नाचु’ : विशिष्ट मंचन-निर्देश

अन्तर्नाटक लेल दोसर छोट रंगवृत्त चिह्नित कएल जाय, जतऽ नट-दल अपने परिधानक भीतरसँ ऋष्यशृंग-विभाण्डक-लोमपादक रूप धारण करय। वज्रनाभ आ हुनक दरबारी सभ मंचपर दर्शक बनि रहथि। ऋष्यशृंगक भोलेपन आ वेश्यागणक राजकीय दायित्वक अभिनयमे नैतिक जटिलता रखल जाय; सरलीकृत उपहास अथवा स्त्रीदेहक वस्तुकरण टारल जाय। एहि प्रसंगक नाटकीय हृदय धोखा, राज्यहित आ निष्कपट तपस्वीक सम्बन्धमे अछि।

एहि नटदलमे भूमिका-परिवर्तन दर्शकक आँखिक सोझाँ कराओल जा सकैत अछि : चादर ओढ़िते ऋषि, अङ्गवस्त्र फेरिते राजा, लय बदलिते वेश्यादलक आगमन। ई खुलल रंगचाल नाटकक भीतर अभिनयसँ राजसत्ताकेँ परास्त करबाक मूल विचार स्पष्ट करैत अछि।

२१.५ भ्रमर-प्रवेश आ गोपनीय प्रेम

पुष्पमालाक दृश्य लेल एकटा प्रकाशवृत्तक भीतर माला लटकाओल जाय। प्रद्युम्नक अभिनेता दृश्यसँ अल्पकाल ओझल भऽ सूक्ष्म पक्षीरूप कठपुतली अथवा प्रतीकात्मक भ्रमर-गतिक माध्यमसँ माला धरि पहुँचय। हंसीक संकेतपर अभिनेता धीरे पुनः दृश्य-देह ग्रहण करय। ओहि क्षण संगीत बहुत हलुक होअय—चमत्कारक बाद वास्तविक प्रेमी-पात्रक संकोच अनुभव होएबाक चाही।

मूल कथामे गुप्त मिलन सफल होइत अछि। आधुनिक अभिनयमे नायिकाक सहमति आ अपन इच्छा स्पष्ट देखाओल जाय; ताहिसँ कथा-क्रम नहि बदलत, वरन् मूल संवादमे उपस्थित नायिकाक चयन निखरत। निषिद्ध स्थलमे प्रवेशक जोखिम रहय, मुदा प्रेमक दृश्य भय अथवा जबरदस्तीमे परिवर्तित नहि होअय।

२१.६ युद्ध, राजाभिषेक आ शान्ति

वज्रनाभ-वधक दृश्य प्रतीकात्मक समवेत चालनसँ प्रस्तुत कएल जाय। घेराबन्दी, वाद्यक गति आ समूहक दिशा-बदलाव संघर्षक रूप बनेनिहार मुख्य उपकरण होअय। मृत्यु पश्चात् क्षणिक मौन जरूरी अछि, जाहिसँ विजय केवल शोर नहि बनय। राजाभिषेकमे सिंहासनक ऊँचाई, मुकुट अथवा पट्टाभिषेकक चिह्न पर्याप्त होयत।

अन्तिम शिवनाम, देवी-स्तुति आ भरतवाक्यक समय पहिल आवाहनमे उपस्थित सम्पूर्ण कलाकार पुनः एक रंगवृत्त बनाथि। एहि वापसीसँ तीन अङ्कक यात्रा प्रारम्भक सामुदायिक रीतिक संग जुड़त। दर्शककेँ ई अनुभव भेटत जे जे प्रेम, छल, युद्ध आ सत्ता परिवर्तन देखल गेल, ओ सब नाट्य-समुदायक अन्तिम कल्याण-कामनामे समेटल गेल।

२२. पाठ-साक्ष्यक अनुक्रमित सूची

ई सूची सम्पादकीय साक्ष्य आ तीनू अङ्कक प्रमुख घटनाकेँ विषय तथा कथाक्रमक अनुसार संगठित करैत अछि। पहिने प्रकाशन आ सम्पादनक प्रमाण, तकर बाद नान्दीसँ मङ्गलान्त धरि तीनू अभिनय-दिवसक नाट्यप्रसंग क्रमशः देल गेल अछि।

प्रमाण १ : २७ सितम्बर १९७२क सुनीतिकुमार चटर्जीक पत्र; विद्वत्-प्रोत्साहनक दस्तावेज।

प्रमाण २ : शीर्षपृष्ठ, सम्पादक-परिचय, प्रथम संस्करण १९७२, पुनर्मुद्रण २०१३ आ पुनर्मुद्रणक वक्तव्य।

प्रमाण ३ : सम्पादकीय भूमिकामे पाण्डुलिपि, रचनाकाल, लेखकत्वक प्रमाण आ सम्पादकक व्यक्त शंका।

प्रमाण ४ : सम्पादकीय भूमिकामे तीन अङ्कक कथासार।

प्रमाण ५ : सम्पादकीय भूमिकामे ७५ गीतक गणना, रंगमंच, रागनाम आ काव्यप्रधानताक आकलन।

प्रमाण ६ : सम्पादकीय भूमिकामे पाठ-सम्पादनक रूपान्तरण आ अक्षर-निर्णयक नीति।

प्रमाण ७ : नान्दी, सूत्रधार-नटी, राजवर्णना आ नाटकक उद्घोषणा।

प्रमाण ८ : कृष्णपक्ष, इन्द्र, हंस-हंसी, वज्रनाभक परिवार आ सरोवर।

प्रमाण ९ : दोसर दिनक आरम्भ, प्रभावतीक हंसिसँ भेंट आ पूर्वराग।

प्रमाण १० : नटदलक आह्वान, राजकीय अभियानक तैयारी।

प्रमाण ११ : ‘रामायण नाचु’ आ ऋष्यशृंग-अन्तर्नाटक।

प्रमाण १२ : भ्रमर-रूप, पुष्पमाला, प्रभावती–प्रद्युम्न मिलन आ द्वितीय अङ्कान्त।

प्रमाण १३ : तृतीय दिन, सखी-संवाद, चन्द्रावती-गुणवतीक विवाह-प्रसंग।

प्रमाण १४ : कश्यप-प्रसंग, उपवन, राजदरबार आ तनावक विस्तार।

प्रमाण १५ : रहस्योद्घाटन, युद्ध, वज्रनाभ-वध आ राजाभिषेक।

प्रमाण १६ : द्वारका वापसी, शिवनाम, देवी-स्तुति, भरतवाक्य आ अन्तलेख।

प्रमाण १७ : गीत-पञ्जी आ श्लोक-पञ्जी।

प्रमाण १८ : सम्पादक द्वारा प्रयुक्त सहायक-ग्रन्थ-सूची।

२३. शेष शोधप्रश्न आ भावी सम्पादनक कार्यसूची

‘प्रभावतीहरण’ पर गहन शोधक अगिला चरणमे पहिल काम राष्ट्रिय अभिलेखालयक उपलब्ध मूल प्रतिक पहिचान, नव सूचीक्रमक जाँच, स्वत्व-व्यवस्था आ उच्चगुणवत्ताक छविप्राप्ति होएबाक चाही। लेखनाथ मिश्रक १९७२क पाण्डुलिपि-निर्देश इतिहासक महत्त्वपूर्ण संकेत अछि; वर्तमान संग्रहालयीय सूची अथवा प्रत्यक्ष अभिलेख-परीक्षा बिना वर्तमान स्थानक पूर्ण निश्चित दावा नहि करबाक चाही।

दोसर काज पाण्डुलिपिक अक्षरशः प्रतिलिपि, १९७२क पाठ आ २०१३क पुनर्मुद्रणक सँग-सँग मिलान थिक। जतऽ ‘र/ल’ आ ‘ब/व’क प्रश्न अछि, ओतऽ प्रत्येक पाठनिर्णयक कारण लिखल जाय। गीतक शब्दविभाग, विराम-चिह्न, नेवारी रंगनिर्देश आ संस्कृत श्लोकक सम्पादकीय परिशोधन पादटिप्पणीमे अङ्कित हो। किछु भिन्नता केवल लिप्यन्तरणक, किछु अर्थ-परिवर्तनकारी भऽ सकैत अछि।

तेसर काज गीतक संगीतसूची थिक। प्रत्येक गीत लेल पंक्तिक आरम्भ, पात्र, रागनाम, ध्रुवपद, प्रकट भाव, कथागत भूमिका आ वर्तमान उपलब्ध धुनक स्थिति लिखल जाय। संगीतविद्, पुरालिपिविद् आ मैथिली साहित्यविद् एक संग कार्य करथि; कोनो आधुनिक प्रस्तुति केँ ऐतिहासिक स्वरमाला कहबाक पूर्वे दस्तावेजी प्रमाण चाही।

चारिम काज १६५६ ई॰क रचना आ मल्लदरबारक राजनीतिक अवस्थाक बीच तुलनात्मक इतिहासक अछि। राजवर्णना, पात्र-परिचय, राजकीय महोत्सव आ राजाभिषेकक प्रतीककेँ समकालीन अभिलेखक संग जोड़ल जा सकैत अछि; मुदा मिथकीय पात्रकेँ समकालीन राजा अथवा प्रतिद्वन्द्वीक एक-से-एक रूपक बनबैत तथ्यक अतिक्रमण नहि होएबाक चाही।

पाँचम काज अभिनय-इतिहासक अछि। ‘प्रथम कोणे’/‘द्वितीय कोणे’, नटदलक रूपान्तरण, बहुदिवसीय अङ्क, गीतक रूप आ मंचक सम्भावित खुलल स्थानक अध्ययन पुरान नाट्यशिल्पक बहुत महत्त्वपूर्ण प्रश्न खोलैत अछि। कोन दावाक समर्थन मूल पाठ करैत अछि, आ कोन दावाक लेल अलग प्रदर्शन-साक्ष्य चाही—ई भेद भावी शोधमे बारम्बार लिखल जाय।

छठम काज तुलनात्मक नाट्यपाठक अछि। जगत्प्रकाशक अन्य नाटक, जगज्ज्योतिमल्लक नाट्यपरम्परा, मैथिली कीर्तनिया रङ्ग, नेपालभाषाक नाटक आ संस्कृत पौराणिक रूपकक बीच प्रस्तावना, अङ्क, प्रवेशगीत, भणिता, गीत-राग आ भरतवाक्यक तुलनात्मक सारणी बनल चाही। एकर लक्ष्य प्रभावक दिशाकेँ पहिनेसँ तय करब नहि, वास्तविक पाठसाक्ष्यसँ प्रभाव, सहअस्तित्व आ भिन्नताक परीक्षण करब थिक।

सातम काज नाट्यरूपक नारी-जीवनक पुनर्पठनक अछि। पितृसत्ता, स्त्रीक इच्छा, सखीक भाषा, गोपनीय विवाह आ राज्यसत्ताक अन्तर्गत लैंगिक स्थान पर शोध आवश्यक अछि। ई शोध आधुनिक प्रश्न उठाओत, मुदा मूल पात्रक ऐतिहासिक स्थितिक प्रति न्याय करबाक चाही। जे बात मूल पाठमे नहि, ओकरा पाठक कथन नहि बनाओल जाय।

२४. समाहारात्मक निर्णय

‘प्रभावतीहरण’क मूल शक्ति ओकर संगीतात्मक सौन्दर्य आ कथानकात्मक कौशलक मिश्रणमे अछि। हंस-हंसीक चतुर मध्यस्थता, निषिद्ध अन्तःपुरमे भ्रमरक प्रवेश, शत्रुदरबारमे नटदलक रामायण-अभिनय, बहु-दिवसीय क्रम आ अन्तिम भक्ति-संहार—ई सभ रचनाकेँ केवल पौराणिक कथाक पुनर्कथनसँ अलग करैत अछि। एहि अर्थमे ई पाठ मैथिलीक गीत-नाट्य परम्पराक एकटा ऐतिहासिक प्रयोगशाला थिक।

नाटककेँ आधुनिक संवादप्रधान रंगमंचक मानकपर ‘कथाक गति धीमी’ कहि नकारब गलत अछि। ओतबे गलत ई होयत जे इतिहासक नामपर ओकरा सभ आलोचनासँ मुक्त मानल जाय। पात्र-परिचयक विस्तार, संवादक सूत्रबद्धता, स्त्रीक विवाहकेन्द्रित नियति, युद्धक नैतिक सरलता आ पराजित पक्षक अल्प व्यक्तित्व—ई सभ वास्तविक सीमा अछि। काव्यात्मक सफलताक संग ई सीमासभकेँ स्वीकार करबैत समीक्षा अधिक विश्वसनीय बनैत अछि।

लेखनाथ मिश्रक सम्पादनक बड़ योगदान ई अछि जे नेवारी पाण्डुलिपि-अभिलेखक एकटा प्राचीन मैथिली नाटक आधुनिक पाठक लेल उपलब्ध भेल। हुनक भूमिका रंगमंच, गीत, राग, रचनाकाल आ पाठप्रविधिक आधार निर्मित करैत अछि। संगहि हुनक स्वयं व्यक्त शंका आ स्वीकारल सम्पादकीय हस्तक्षेप भावी आलोचनात्मक संस्करणक कार्यदिशा बतबैत अछि। विद्वत्-सम्मानक अर्थ हुनक निष्कर्षकेँ अचूक मानब नहि; हुनक प्रस्तुत प्रमाणसँ आगाँ तर्कसंगत अनुसन्धान करब थिक।

आधुनिक मंचनक दृष्टिसँ नाटकक सबसँ जरूरी शिक्षा ई अछि जे गीत आ अभिनय एक-दोसरक प्रतिद्वन्द्वी नहि। गीतक भीतर देहगत घटना चलैत अछि, अभिनयक भीतर पंक्तिक भाव पसरैत अछि, आ दृश्य परिवर्तनक भीतर संगीत कथा याद राखैत अछि। यदि रंगदल एहि परस्परता केँ बुझि मूल पाठक महत्त्वपूर्ण दृश्यस्थान बचबैत प्रस्तुति तैयार करय तँ ‘प्रभावतीहरण’ समकालीन दर्शक लेल ऐतिहासिक अवशेष नहि, जीवित रंगानुभव बनि सकैत अछि।

अन्तिम साहित्यिक निर्णय एहि रूपमे रखल जा सकैत अछि : नाटकक उत्कर्ष प्रेमगीतक मृदुता मात्र नहि, प्रेमकेँ सम्भव बनौनिहार अभिनयक शक्ति थिक; एकर अन्तर्द्वन्द्व स्वतन्त्र इच्छाकेँ राजकीय-दैवी नियतिसँ जोड़बाक तनाव थिक; आ एकर ऐतिहासिक महत्त्व मैथिली भाषाक मध्यकालीन व्यापक रंगजीवनक ठोस पाठ-साक्ष्य होयब थिक। ‘प्रभावतीहरण’केँ पढ़ब अर्थात् एकहि समय कविता सुनब, अभिनय देखब, सत्ता बुझब आ पाण्डुलिपिक इतिहाससँ प्रश्न करब।

खण्ड–दुइ : मूल गीत, संवाद आ दृश्यक सहारे सूक्ष्म समालोचना

२५. मूलपाठक समीप-पठन आ आलोचनाक पाठविधि

पहिल खण्डमे नाटकक इतिहास, कथाविन्यास, पात्र, संगीत आ रंगयोजनाक समग्र विवेचन भेल। आब एहि दोसर खण्डमे नान्दीसँ भरतवाक्य धरि गीत, संवाद आ दृश्यसभक क्रमिक समीप-पठन प्रस्तुत अछि। आधार डॉ॰ लेखनाथ मिश्र द्वारा सम्पादित १९७२ ई॰क मुद्रित पाठ तथा ओकर २०१३ ई॰क पुनर्मुद्रण अछि। मूल नेवारी-लिपि पाण्डुलिपिक प्रत्यक्ष परीक्षण एहि अध्ययनमे नहि भेल अछि। तेँ मुद्रित पाठक शब्दरूप आ मूल पाण्डुलिपिक सम्भावित पाठान्तरकेँ एक वस्तु नहि मानल जाय। जतऽ पाठ-सन्देह अछि, ओतऽ स्वतन्त्र पाण्डुलिपि-साक्ष्य बिना मनमाना संशोधन नहि कएल जाय।

समीप-पठनमे गीतक पद-विभाग, वक्तृचिह्न, राग-नाम, ध्रुव-संकेत, अङ्कविभाग, मंचनिर्देश आ सम्पादकीय टिप्पणीकेँ नाट्य-अर्थक अभिन्न अङ्ग मानल गेल अछि। गीतक अर्थ ओकर पूर्ववर्ती आ परवर्ती संवाद, पात्र-प्रवेश तथा मंचगतिसँ मिलाकऽ स्पष्ट होइत अछि। गीत-पञ्जी आ श्लोक-पञ्जी सेहो एहि पाठ-अध्ययनमे उपयोगी अछि। उद्धृत पदक व्याख्या सम्पूर्ण गीतक प्रतिस्थापन नहि, विशिष्ट प्रसंगक आलोचनात्मक विवेचन अछि।

एहि विवेचनमे उद्धरणकेँ नाटकक सम्बन्धित अङ्क आ दृश्यक संग पढ़ल गेल अछि। गीतक गेय-लय बुझबाक लेल ओकर ठीक पहिने आ बादक वक्तृसंवाद, परिवेश, पात्रप्रवेश आ ध्रुव-संकेतकेँ सेहो विचारमे राखल गेल अछि। एहि कारण प्रत्येक व्याख्या एकटा स्पष्ट दृश्य-समूहसँ सम्बद्ध अछि।

एहि खण्डमे कतिपय छोट गीत-पंक्ति आ संवाद मूल मुद्रित शब्दरूपक निकट राखल गेल अछि। सन्दिग्ध पदक अनुमानित संशोधित रूप देबाक स्थानपर ओकर पाठसमस्या विवेचनक विषय बनाओल गेल अछि। पुरान मैथिली वर्तनीकेँ आधुनिक मानकीकरणक नामपर बदललासँ गीतक ऐतिहासिक लय आ नाट्य-अर्थ दुनू प्रभावित भऽ सकैत अछि। मौखिक गानक परम्परा आ सम्पादित मुद्रित पाठक सम्बन्ध सेहो एतऽ विचारणीय अछि।

२६. नान्दी आ नाट्यारम्भ : देवता, कलाकार आ दर्शकक सम्बन्ध

मूल नान्दीगीत

ॐ नमः श्रीनटेश्वराय ।
नान्दी गीतं ॥ गौ ॥
प्रथमहि सुमरओ गुरु गणेश ।
देहु अभय वर हरषु कलेश ॥
कर तिरसूल डमरु मणि हार ।
प्रेम धरिअ शिव धरषङ्ग दार ॥
नंदि भृङ्गि सङ्गे निरत विहार ।
ओढ़ि ईसर, सुन्दर बाघ छाल ॥
चांदि तिलक जटा निरमल गङ्ग ।
त्रिभुवन ठाकुर भूषण भुजङ्ग ॥
तोहहि तोहोमोन मोर मने भाव ।
जगत प्रकाश भूप कौतुके गाव ॥

नान्दीक नाटकीय प्रयोजन

गणेश-वन्दनाक बाद शिवक डमरु, त्रिशूल, नन्दी-भृङ्गी, जटा आ गङ्गाक स्मरण होइत अछि। अंतिम भणितामे कवि-राजक नाम आबि देववन्दना आ दरबारी प्रस्तुति बीच सम्बन्ध बनबैत अछि।

नाटकक आरम्भमे गणेश-वन्दना, नटेश्वरक आवाहन आ संस्कृत श्लोकक संग सूत्रधारक प्रवेश-विधान देखाइत अछि। एहि क्रमक काव्यात्मक अर्थ केवल देवताक कृपा माँगब नहि; रंगमंच अपन कार्यक आरम्भ देवता, राजा आ दर्शकक त्रिकोण भीतर करैत अछि। सूत्रधारक ‘प्रथमहि सूत्रधार परवेश’ सन आरम्भिक कथन रंगमंचक आत्मपरिचय थिक। पात्र अपन ‘कथा-लोक’मे अनायास उत्पन्न नहि होइत; ओ प्रदर्शनक अनुशासनक संग प्रवेश करैत अछि।

नान्दीमे धार्मिक आवाहन कएला बाद राजवर्णनक दिशा मे जएब राजनीतिक रूपसँ सेहो अर्थपूर्ण अछि। देवताक मांगलिक संरक्षणक बाद राजाक सार्वजनिक वैधता प्रस्तुत होइत अछि। दर्शकक सम्मुख राजकीय प्रशस्ति आ पौराणिक कथा परस्पर जोड़ल जाइत अछि। एहि मंचीय क्रियाकेँ आधुनिक प्रचारक संकीर्ण परिभाषा मात्रमे बाँधब उचित नहि; राजकीय आश्रय आ धार्मिक अनुष्ठान मध्यकालीन सार्वजनिक कलाक उत्पादक व्यवस्था छल। मुदा आलोचनात्मक प्रश्न रहल जे कविताक प्रशस्ति कतेक क्षणपर सत्ता द्वारा नियन्त्रित दृष्टिकोण बनि जाइत अछि।

नान्दीक किछु पंक्तिमे प्राचीन ध्वनिरूप आ मुद्रित वर्तनी आधुनिक रूपसँ भिन्न अछि। नान्दीक राग-संकेत आ ‘श्लोक’ कहि संस्कृत पदकेँ पृथक् चिह्नित करब अभिनय-क्रम पढ़बाक महत्त्वपूर्ण आधार अछि।

रंगमंचीय सुझाव : मुख्य पात्रसभक प्रवेशसँ पूर्व सूत्रधार-नटीकेँ दर्शक-समक्ष प्रकाशमण्डलमे राखि नान्दी गाबल जाय। गीतक बीच रुकि देव-प्रतिमा अथवा राज-प्रतिमाक यथार्थवादी चित्र बनएबाक अनिवार्यता नहि। कलाकारक सामूहिक कण्ठ, ताल आ प्रवेशक साधारण संकेत मूल पाठक प्रदर्शनशीलता अधिक स्पष्ट करबैत अछि। ई मंचीय पुनर्रचनाक प्रस्ताव अछि, १६५६ ई॰क प्रामाणिक निर्देशन नहि।

२७. प्रस्तावना सँ राजप्रशस्ति धरि : भाषा आ राजधर्मक स्थापत्य

प्रस्तावनाक आरम्भिक प्रसंगमे संस्कृत सूत्रात्मक वर्णनक बाद मैथिली गीतक लड़ी आ सूत्रधार-नटीक संक्षिप्त वार्ता अछि। गीतक मात्रा आ संवादक छोट आकार पढ़िते प्रकट होइत अछि जे नाटक ‘वक्तव्य’ आ ‘प्रदर्शन’ केँ अलग-अलग काम सौंपैत अछि। संस्कृत राजवर्णन उद्घोषक रूपमे रहैत अछि; मैथिली पंक्ति राजाक प्रताप, लोकहित आ सार्वजनिक सौन्दर्यक लय बनबैत अछि। एहि युग्मक परिणामस्वरूप भाषाक पदानुक्रम एकरेखीय नहि बनैत : औपचारिक छन्द संस्कृतमे, पर नाट्यक श्रव्य-जीवन मैथिलीमे।

एहि भागमे ‘प्रथम कोणे’, ‘द्वितीय कोणे’ आ ‘प्रवेश’क क्रमिक प्रयोगक आरम्भ देखब महत्त्वपूर्ण अछि। अलग कोनकेँ अलग दृश्य-स्थान मानलासँ अभिनेताक स्थान-संकेत ही विस्तृत स्थापत्यक स्थान लेत अछि। राजदरबारक समृद्धि भौतिक सजावटक बहुलतासँ नहि, अभिनेताक मुद्रा आ गीतक भाषिक स्थापत्यसँ बनि सकैत अछि। आधुनिक सजावटी विशाल रंगमंचक तुलना मे ई न्यून-उपकरणक सिद्धान्त अधिक कुशल अछि।

सम्पादकक पहिल संस्करणक भूमिका लेखकत्व, पाण्डुलिपि आ मंचक सम्बन्धमे सम्भावना उठबैत अछि; मुदा मुद्रित प्रस्तावनाक काव्यक भाषा ककर हाथक अछि से केवल भणितासँ निश्चित नहि होइत। तेँ राजप्रशस्तिक समीक्षा कृतिक विचारधाराक चर्चा थिक, एकल कविक मानसिक अवस्थाक निर्विवाद निदान नहि। एहि स्तरपर इतिहास-लेखनकेँ प्रमाणक अनुशासन आवश्यक अछि।

२८. हंस-हंसीक आरम्भिक उपस्थिति : दूतक अभिनय आ कथाक नियन्त्रण

पहिल अङ्कक उत्तरार्धमे इन्द्र, हंस-हंसी, कृष्णपक्ष आ वज्रनाभक दरबारक संवाद परस्पर जुड़ैत अछि। दैवी युद्धमे शस्त्र पहिने नहि चलैत; चातुर्यपूर्ण संवाद, आगमन-जावन आ प्रदर्शनक आमन्त्रण पहिने चलैत अछि। ‘चलु’, ‘कहु’, ‘प्रवेश’ सन लघु उक्ति कथा के वास्तविक रूपमे चलबैत अछि; ओ सभ नायकक अन्तर्हृदयक विस्तृत वक्तव्य नहि, मंचीय प्रक्रिया-निर्देशक सन्धि थिक।

हंसीक रंगकार्यक्षमता तीन तहपर देखल जा सकैत अछि : ओ देवताक संदेश पबैत अछि, दैत्यराजक दरबार धरि पहुँचैत अछि, आ आगामी प्रेमक गोपनीय मार्ग बनबैत अछि। दूतिका केवल परिचरिका नहि, अनिश्चित स्थानसभक बीच गमनशील सत्ता थिक। एहि कारण ओकर पक्षीरूप प्राकृतिक रूपक होइतहुँ सामाजिक-राजनीतिक अर्थ ग्रहण करैत अछि। अन्तःपुरक द्वार जाहि युवती लेल बन्द अछि, ओहि द्वार पर हंसीक वाणी संधान करैत अछि।

हंस-हंसीक स्त्री-पुरुष युग्म नाटकक काव्यात्मक आरम्भमे अद्भुत रसक संकेत अछि। पैघ समूहक कथा भीतर दूटा लघु पक्षी कथानकक दिशा निश्चय करैत छथि। नाट्यशास्त्रीय दृष्टिसँ ई ‘अन्य-पात्र द्वारा नियन्त्रित नायक-गति’क उदाहरण मानल जा सकैत अछि। आधुनिक प्रस्तुति मे हंसीकेँ अत्यधिक हास्यमय कऽ देलासँ ओकर रणनीतिक बुद्धि आ दृश्यसम्बन्ध नष्ट होयत।

२९. दोसर अङ्कक प्रभातगीत : समयक नाट्यगत रूपान्तरण

दोसर अभिनय-दिवसक आरम्भिक संवाद आ प्रभातगीत

॥ अथ द्वितीय दिवसे ॥
कृष्ण—हे रुक्मिणी, सत्यभामा ! क्षणेक विश्राम करु ।
रुक्मिणी—सत्यभामा ! प्रवश्य ।
रुक्मिणी सत्यभामा—नाथ ! आज्ञा करु ।
(राम तुरि मा)
विभास ॥ प्र ॥
प्रणवहु सुन्दरि उगल रवि ॥ ध्रु० ॥
चकक चकिक का मन, दूर गेल शोक ॥
भेल प्रभात न प्रायबल सुत लोक ॥
कृष्ण—हे प्रिये ! प्रातःकाल भेल, प्रद्युम्न, गद, शाम्ब लोक नहि आयल कि ?
रुक्मिणी सत्यभामा—अयलप्राय ॥

दोसर अङ्कक आरम्भमे प्रभातक गीत अछि; रवि-उदयक संकेत एहि दृश्यकेँ उजास दैत अछि। एहि क्षण कालयात्रा दीर्घ दृश्य-परिवर्तनसँ नहि, गीतक आवाजसँ निर्मित होइत अछि। चकवा-चकवीक प्रसंग, रात्रि-समापन आ प्रिय-वियोगक संकेत दिनक आरम्भकेँ प्रेमक अपेक्षासँ जोड़ैत अछि। तेँ ‘प्रभात’ केवल कालसूचना नहि, रात्रिक प्रेमहीनताक विरुद्ध भावक भूमिका थिक।

कलात्मक संरचनामे ई गीत पहिल अङ्कक देवकीय रणनीतिसँ दोसर अङ्कक मनोवैज्ञानिक निकटता धरि सेतु बनैत अछि। एकरा काटि दैताच कथाक क्रम तथ्यतः चलि सकैत अछि, मुदा समयक अनुभव, पक्षीबिम्ब आ आगामी सरोवर-वार्ताक प्रतीकात्मक तैयारी कमजोर होएत। एहि भावक खोज बिना गीतकेँ ‘अवश्यक नहि’ मानब अनुचित अछि।

ई पद आधुनिक शास्त्रीय रागक मानक आरोह-अवरोहसँ स्वतः पढ़ल नहि जा सकैत। रागनाम इतिहासक चिह्न थिक; धुनक पुनर्सृजन आजुक संगीतकारक कार्य थिक। मंचपर दोसर अङ्क शुरू हेबाक समय वाद्यक उजास, पक्षीक तानक संकेत आ कोमल गतिसँ गीतक कालपरिवर्तन व्यक्त कएल जा सकैत अछि। गीतसँ पूर्वक आ अनन्तरक संवाद सेहो कथाक नव अभियानक भावभूमि तैयार करैत अछि।

३०. सरोवर पर प्रभावती आ हंसी : प्रश्नसँ इच्छाक रचना

प्रभावती आ हंसीक भेट : मूल संवाद आ गीत

प्रभा—हे हंसी ! इहात्र अपूर्व देखे छिय, के थिक ?
हंसी—हे कन्या ! हमे हंसी स्वर्गलोक सत्रे आयल छि, इहाय के थिक, ककर पुत्री ?
प्रभा—हे हंसी ! हमे वज्रनाभ दैत्यक पुत्री प्रभावती ।
हंसी—हे प्रभावती ! हमर वचन सुनु ।
प्रभा—भल, कहु ।
गौड़ी ॥ सारङ्ग ॥ प्र ॥
सुनु रामा किछु कहिनी मोर,
न होय पति बिनु रति ॥ ध्रु० ॥
जुवति वयस पिया नहि भेल तोर ॥
हंसी—हे प्रभावती ! ई तोहर रूप, वयस, स्वामि बिनु निरर्थक ।
प्रभा—हंसी ! सुनु ।
हंसी—प्रभावती ! कहु ।

संवादक भावगत संक्रमण

परिचयक आरम्भिक प्रश्नसँ विवाह-विषयक परामर्श धरि पहुँचल ई क्रम प्रभावतीक इच्छा-विकासक आधार बनैत अछि। हंसी अपन परिचय देलाक बाद नायिकाक जीवनक अभावक प्रसंग उठबैत अछि; उत्तरक प्रतीक्षामे संवाद आगाँ बढ़ैत अछि।

प्रभावती आ हंसीक सरोवर-संवाद नायिकाक स्वर चिनबाक मुख्य आधार अछि। एहि भेटमे प्रभावती प्रश्न पूछैत छथि, हंसी अपन दूतत्वक परिचय दैत अछि, आ उपयुक्त वरक चर्चा नायकक कथा खोलैत अछि। एहि संवादक एकटा सुस्पष्ट वाक्य ‘हे हंसी !’ सम्बोधनसँ आरम्भ होइत अछि। एतऽ स्त्री-पात्रक भीतर इच्छा स्वयमेव चमत्कार बनि नहि गिरैत; सखी-संवाद, समाचार आ परिवारक विरोधक बोधसँ अपन रूप ग्रहण करैत अछि।

सरोवर-संवादक विरहपूर्ण विस्तृत गीत-पदमे प्रभावती प्रिय-दर्शनक आकांक्षा, विरहक आशंका आ अपन इच्छाक पूर्तिक उपाय हंसीसँ पूछैत छथि। पंक्ति लम्बा होइतहुँ गीत ‘भावक थिरता’ नहि, अन्तःक्रियाक अगिला चरण उत्पन्न करैत अछि। गानक बाद हंसी उपाय बतबैत अछि; तेँ गीतकेँ संवादक अतिक्रमण नहि, संवादक भीतरी आवेग बुझब। ओ मनक आग्रहकेँ आवाज दैत अछि, जकर बाद रणनीति सक्रिय होइत अछि।

प्रेमक नैतिक प्रश्न एतऽ उग्र रूपमे उठैत अछि : प्रभावतीक निज इच्छा आ पिताक शत्रुता एकहि सम्बन्ध मे विरुद्ध होइत अछि। मंचनमे पिता प्रति भय आ प्रिय प्रति आकर्षण दुनूकेँ स्थान देबाक चाही। नायिकाकेँ निश्चेष्ट भक्ति-मूर्ति वा सर्वथा आधुनिक स्वेच्छाचारी व्यक्ति बनएबाक कोनो आवश्यकता नहि; ऐतिहासिक पात्रक समाजगत सीमा भीतर ओकर आत्मनिर्णय खोजब अधिक कठिन मुदा सच्चा अभिनय थिक।

विशेष पाठसावधानी : सरोवर-प्रसंगक गीतमे किछु पुरान शब्दरूप आ मुद्रित वर्तनीक भेद अछि। आधुनिक वर्तनीक आधारपर अनुमानपूर्वक सुधार करबाक स्थानपर मूल रूप, छन्द, ध्रुव आ दृश्य-सन्दर्भकेँ एक संग पढ़ब आवश्यक अछि। पाण्डुलिपिक स्वतन्त्र प्रमाण बिना एहन रूप बदलि देब पाठालोचनाक दृष्टिसँ उचित नहि।

३१. भद्र-नटक रामायण : नाटकक भीतर नाटकक द्विस्वर

रामायण-अन्तर्नाटक : राजा, ऋष्यशृंग आ विभाण्डकक संवाद

राजा—हे कामकला ४ ! तपोवन गय विभाण्डक पुत्रं, ऋष्यशृङ्ग, प्रतारि आनु ।
भिसा—महाराज ! जे आज्ञा ।
काम०—हे कामकेलि, रतिकला, रतिकेलि ! राजाक आज्ञाय हमरा सबहि, ऋष्यशृङ्ग, शृंगार भावे मोहिं कय आनब ।
दूतीय—कामकला ! भल कहे छि चलु ।
राजा—हे मंत्री ! जाब धरि ऋष्यशृङ्ग आवत ताब हमरा अन्तःपुर भय रहु ।
मंत्री—महाराज ! प्रवश्य ।
विभाण्डक—हे पुत्र ऋष्यशृङ्ग ! तोहे एतय तपस्या करु, हमे वन गय समिध आनय जाइ छि ।
ऋष्यशृङ्ग—तात ! जे आज्ञा ।

ऋष्यशृंगक तपोवनमे अगिला वार्ता

ऋष्यशृङ्ग—हे तात ! छाड़ नहि छाड़ि दुरि-दुरि श्रीफल, अपूर्व नयन तरंग, स्वय मधुर ।
विभाण्डक—हे पुत्र ! विश्वास जनु करिय, ओ सभ मायावी राक्षस ।
ऋष्यशृङ्ग—तात ! जे आज्ञा ।
विभाण्डक—हे पुत्र ! तोहे तपस्या करु, हमे मध्याह्न स्नान करय तीर्थ जाइ छब ।
ऋष्यशृङ्ग—पिता ! जे आज्ञा ।
काम०—हे लोके ! फल बोलि पकवान, तीर्थ जल बोलि मधु, दियौ ।
दूतीय—कामकला ! प्रवश्य ।
भिसा—हे मुनिपुत्र ! हमर आश्रमक फल मूल खाउ, तीर्थ जल पीउ, ई लिअ ।
ऋष्यशृङ्ग—हे तपस्वि लोके ! ई अपूर्व फल, अपूर्व जल, कतय होयछ ?
भिसा—हे मुनिपुत्र ! हमरा आश्रम एहने नदी बहैछ, गाछ सभ एहन फलैछ, विलम्ब जनु करु, चलु ।
ऋष्यशृङ्ग—लोके ! भल ।

अन्तर्नाटकसँ मुख्य कथाधरि सम्बन्ध

ऋष्यशृंगक आश्रमसँ बाहर निकलबाक निमन्त्रण नाट्य-छल आ आकर्षणक विषयकेँ दृश्यरूप दैत अछि। मुख्य ‘प्रभावतीहरण’मे सेहो छद्मवेश आ गुप्त प्रवेशक साधनसँ पात्रक स्थान बदलैत अछि। एहि कारण ऋष्यशृंगक अभिनय मुख्य प्रेमयोजनाक प्रतिध्वनि बनैत अछि।

दैत्यनगरमे नट-मण्डलीक प्रसिद्धि, प्रस्तुतिक अनुमति आ रामायण-प्रसंगक अभिनय क्रमशः महत्त्व पबैत अछि। ई सम्पूर्ण नाटकक सर्वाधिक आत्मसचेत नाटकीय आविष्कार थिक। कथा भीतर कलाकार वास्तवमे अभिनेता छथि, मुदा तिनकर भूमिका शत्रुक विश्वास जीतबाक योजना सेहो अछि। दर्शक जानैत छथि जे ओ नटदल कृष्णपक्षक रणनीतिक अङ्ग अछि; वज्रनाभक दरबार प्रदर्शनक मोहमे ओहि द्वैतकेँ नहि पहचानैत।

‘रामायण नाचु’क प्रदर्शनकेँ केवल अवान्तर मनोरंजन मानलासँ कथा-कर्म बुझाइत नहि। एतऽ कला स्वयं कूटनीति अछि। यथार्थ राजनीति भीतर जासूसीक लेल जे घुसपैठ चाही, से नाट्यप्रवेश द्वारा सम्भव होइत अछि। सामाजिक अधिकारक द्वार नटदलक कला खोलैत अछि; धारणात्मक रूपमे ई प्रदर्शन-शक्ति राजाधिकारकेँ छद्म रूपसँ परास्त करैत अछि।

नाटकक भीतर रामायण, बाहरी कथामे कृष्णवंश आ वज्रनाभक युद्ध—दू पौराणिक विश्व एके मञ्चपर संघात करैत अछि। एहि संगमकेँ आधुनिक अर्थमे ‘पुनर्लेखन’ कहब सम्भव अछि, मुदा मूल लेखकक आशयक एकल प्रमाण कहि देब अनुचित। रचनामे रामायण-अभिनयक ऐतिहासिक लोकप्रियता आ राजकीय दर्शकक रसास्वाद दुनू उपस्थित अछि।

मंचनमे दू सांस्कृतिक स्तर अलग देखाएब चाही। प्रथम बाहरी नाटकक अभिनेतासभ सामान्य पात्ररूपमे रहथि; अन्तर्नाटक आरम्भ होते वेश, पगचाल, ताल, आलाप अथवा मंचसीमा स्पष्ट बदलय। जखन अन्तर्नाटक समाप्त हो, कलाकार अपन भद्र-नट पहचानक उपस्थिति पुनः प्राप्त करथि। ई अन्तर स्पष्ट भेलासँ राजाक भूल आ कृष्णपक्षक चातुर्य अधिक दृश्यमान होयत।

३२. पुष्पमाला आ भ्रमर : रूपान्तरणक छन्द

ऋष्यशृंगक अन्तर्नाटक समाप्त भेलापर कथा पुनः प्रद्युम्नक गुप्त अभियान दिस घुरैत अछि। एहि परिवर्तने नटदलक बाहरी प्रदर्शनसँ पुष्पमाला आ भ्रमरक अन्तरंग प्रवेश धरि घटनाक स्पष्ट क्रम बनैत अछि।

भद्र-नटक प्रदर्शनक अनन्तर प्रद्युम्नक प्रवेश आ प्रभावतीक निकटता स्थापित करबाक योजना रंगक चमत्कार बनि जाइत अछि। भ्रमरक रूप, पुष्पमाला, स्त्रीक देहपर पुष्पक समीपता आ आन्तरिक कक्षक निषिद्धता एकहि दृश्य-बिम्बमे गठैत अछि। रुपकक सौन्दर्य कथा समाप्त करबाक अलंकार नहि; एहि माध्यमसँ शरीरपर पहरा देल गेल सामाजिक द्वार पार कएल जाइत अछि।

फूल प्रेमक परम्परागत उद्दीपन अछि, मुदा एतऽ फूलक वस्तु-स्थिति महत्त्वपूर्ण अछि। पुष्पमालाक सहारे निषिद्ध अन्तःपुरमे पहुँचनिहार नायक केवल प्रेमी नहि, आकस्मिक परोक्ष यात्राक नट सेहो छथि। भ्रमर-रूपक ‘स्वतन्त्र उड़ान’ आ ‘देहपर निकटता’क सहजात द्वन्द्व रचैत अछि। मोहकता आ गोपनीय जोखिम एकहि चिह्नमे समा जाइत अछि।

कथावस्तुक दृष्टिसँ ई प्रसंग हिंसक हरणसँ अधिक छद्मप्रवेशक कहानी थिक। शीर्षकक ‘हरण’ शब्दकेँ पात्रक सहमति आ अभिसारक चरणसभसँ जोड़ि आलोचना करबाक चाही। आधुनिक मंचनमे एकरा स्त्रीक देहपर पुरुषक विजयक दृश्य बनएबाक स्थान पर सखी-दूतिका आ नायिकाक दृष्टिबिन्दु मजबूत कएल जा सकैत अछि। मुदा ई समकालीन दिग्दर्शकीय अर्थविस्तार होयत, लेखकक निश्चित विचार नहि।

मूल नाटकक ‘कोण’क पुनरावृत्ति एहि अद्भुत-प्रसंगमे दृश्यगतिक मूल व्याकरण अछि। एक कोनमे सार्वजनिक राजविश्व, दोसरमे निज-सम्पर्क; न्यून मंच सजावटक सहारे बड़े परिवेश अन्तरित भऽ जाइत अछि। अभिनेता एकहि घूममे राजसभासँ पुष्पवाटिका, फेर अन्तःपुर पहुँचा सकैत छथि—एहि तरहक रंगयोजना मूल संकेतक अनुगामी होयत।

३३. प्रभावती–प्रद्युम्नक भावसंवाद : भणिताक द्वैत

गुप्त मिलनक समयक संयोग-गीतसभ गीतिकाव्य आ नाटकक बीच गाढ़ सम्पर्क बनबैत अछि। गीतक प्रथम मुखरता पात्रक निजी आनन्दक लग होइत अछि; मुदा अन्तःपदमे राजकविक भणिता अवश्यम्भावी रूपसँ प्रवेश करैत अछि। एतऽ ‘प्रभावतीक भाव’ आ ‘जगत्प्रकाशक वाचिक छाप’ एके काव्यभाषामे गुंथल अछि।

आधुनिक संवादप्रधान नाट्यपाठक अपेक्षा एतऽ विफल होइत अछि, कारण गीत के सीधे पात्रक मनोवैज्ञानिक एकालाप मानिते भणिता बेमेल लगैत अछि। शास्त्रीय गीतिनाट्यक पाठमे ओकरा दू स्तरपर सुनबाक चाही : पात्रक रसात्मक प्रसंग आ दरबारी कविक सार्वजनिक काव्यविधान। एकरे नाम ‘द्विस्वर’ रखि सकैत छी। एहि द्विस्वरमे काव्यात्मक पंक्ति दर्शक-श्रोता दिस खुलैत अछि, केवल पात्रक बीच बन्द नहि रहैत।

मंचनमे गायक-अभिनेता जँ प्रत्येक भणिताक शब्दकेँ सामान्य संवाद मानि कहथि तऽ अटपट आभास होयत। तकर बदला भणिताक बेला आलाप, प्रकाश अथवा समवेत गायनक हलुक परिवर्तनसँ काव्यिक ‘बाहर देखब’क क्षण निर्मित कएल जा सकैत अछि। मुदा मूल मुद्रित संकेतक विरोधमे अनावश्यक भंगिमा नहि जोड़ब; संगीतप्रयोगक निर्णय प्रमाण आ काव्यसंवाद दूनू पर आधारित होअय।

३४. द्वितीय अङ्कान्तमे चन्द्रावती आ गुणवती : समवेत अभावक गीत

द्वितीय अंकक अन्तिम गीत आ प्रवेश-संवाद

बराड़ी ॥ ए ॥
जायब दुःख प्रभावतिक धाम ॥ ध्रु० ॥
अवला जन हमे अवला तोहे,
अवला पति बिनु केउ नहि सोहे ॥
(प्रथम कोणे)
चन्द्रा०—हे गुणवति ! प्रभावती धाम जायब ।
गुण०—चन्द्रावती ! प्रवश्य ।
(द्वितीय कोणे)
गुणवती—हे चन्द्रावती ! त्वराय चलु ।
चन्द्रावती—गुणवती ! चलु ।
उभे—हे बहिनि ! हमर प्रणाम ।
प्रभा०—अभिमत स्वामी पावह ।
प्रभा०—हे बहिनि ! दुःख एतय आउ ।
उभे—बहिनि ! प्रवश्य ।
इति द्वितीयाङ्कः ।

द्वितीय अङ्कक अन्तमे चन्द्रावती आ गुणवतीक गीत विशेष विचारणीय अछि। ओहि गीतक स्पष्ट पंक्ति ‘अवला पति बिनु केउ नहि सोहे’ सामाजिक अपेक्षाक घनत्व बतबैत अछि। ई गीत कथा भीतर मिलनक सफलता देखबाक बाद दोसर स्त्रीसभक अभावक बोध बनैत अछि। प्रभावतीक परिपूर्ण मिलनकेँ सामूहिक सुखक स्वतः पर्याप्त मानि लेल गेल नहि; ओहि खुशीक पछिला छायामे अन्य दू सखीक असमर्थित इच्छा उपस्थित भऽ जाइत अछि।

‘अवला’ शब्दकेँ आलोचक तीन स्तरपर देखथि : गीतक वक्ताक आत्मनाम, विवाह-आश्रित स्त्री-जीवनक सामाजिक छवि, आ स्त्री-पात्रसभक आन्तरिक सहभागी स्वर। एहि शब्दक आलोचनाकेँ आधुनिक न्यायबोधसँ काटि पूरा गीत अस्वीकार करब अति सरल प्रतिक्रिया होयत। उलटि ‘अवला’केँ शाश्वत नारी-सत्य मानि लेलासँ पाठक वैचारिक सीमा अछोप रहि जाइत। सटीक निष्कर्ष ई जे स्त्रीसभक इच्छा उच्चरित अछि, मुदा ओकरा सामाजिक मान्यता पति-सम्बन्धमे कल्पित अछि।

एहि दृश्यकेँ युगलगानक रूपमे मंचन कएल जाए तँ दुनू पात्र अलग आवाज पाबथि। जँ चन्द्रावतीक उच्चारण संयत आ गुणवतीक अधैर्ययुक्त राखल जाय, तँ समान पद भीतर दूटा अलग आकांक्षा सुनाएत। ई अभिनव नाट्यप्रस्ताव थिक; मूल पाठ एहन निश्चित उच्चारण-भेद नहि बतबैत अछि।

३५. तेसर अङ्कक प्रश्न : गुप्त प्रेम सँ सार्वजनिक संकट

तेसर अभिनय-दिवसक आरम्भिक संवाद आ सखीक गीत

॥ अथ तृतीय दिवसे ॥
प्रभा०—हे बहिनि ! क्षणेक विश्राम करु ।
उभे—बहिनि ! प्रवश्य ।
(प्रभावती सोय)
चन्द्रावती—हे गुणवती ! प्रभावती चेष्टा विपरीत भेल, कवनो पुरुष प्रवेश भेल ।
गुण०—चन्द्रावती ! भल कहे छि, चलु, हमराहु विनती करब ।
चन्द्रा०—प्रवश्य ।
उभे—हे प्रभावती ! हमर गोचर सुनु ।
प्रभा०—चन्द्रावती, गुणवती ! कहु ।
धुरिया मल्लाल ॥ चो ॥
हमे अभागिनि नारी, तोहे भाग्यमान ॥ ध्रु० ॥
तोहर चरित्र हमे देखर आन रे,
आलस तनु तोर सोभावे मय जान ॥
ई कलश भरण कयल कएने,
अधरसे कयल पान ॥

तेसर अंकक नाट्य-संक्रमण

द्वितीय अंकक अन्तिम समवेत अभावक गीतक तुरन्त बाद तेसर अंकमे सखीसभ प्रभावतीक बदलल अवस्था देखैत छथि। एहि क्रममे पहिनुक आकांक्षा आब प्रश्न, संदेह आ गुप्त प्रेमक उद्घाटनक सम्भावनामे परिणत होइत अछि।

तेसर अङ्कक आरम्भमे गुप्त प्रेमक परिणाम सोझाँ आबय लगैत अछि। प्रभावतीक देहभाषा आ व्यवहार देखिकऽ सखीसभक जिज्ञासा उठैत अछि। संवादक छोट आकारसँ नाटकीय संदेह गाढ़ होइत अछि। गीतक विरहात्मक लम्बाइ जाहि गति के पहिने थामने छल, तकर विपरीत संक्षिप्त प्रश्न-उत्तर रहस्यक आवेग बढ़बैत अछि।

तेसर अङ्कमे निज सम्बन्धक परिणाम दरबारक सार्वजनिक समस्या बनि जाइत अछि। प्रभावतीक प्रेम-गोपनीयता आ पिता वज्रनाभक कुलप्रतिष्ठा एकहि भूमिमे टकराइत अछि। एहि परिवर्तनेक तीन धुरी अछि : सखीक पहचान, रानीक सूचना आ राजक क्रोध। प्रेमक कथा सामाजिकीकरणक संकट बनि जाइत अछि, कारण निजी देह-सम्बन्ध पर राज्य-परिवार अपन अधिकार मानैत अछि।

प्रेमवतीक सूचनाकेँ केवल ‘खलनायिका’क विश्वासघात कहब पाठक जटिलता कम करैत अछि। ओ दरबारक अनुशासन, माता-पिताक अधिकार आ राजसत्ताक सामाजिक प्रतिष्ठाक संवाहिका सेहो छथि। तथापि एहि अधिकारक प्रयोग नायिकाक सुरक्षापर कतेक असर करैत अछि, ई आलोचना पूछब आवश्यक अछि।

३६. तीन युगलक विन्यास : आकांक्षाक सममिति आ असमानता

तेसर अङ्कक आरम्भिक भागमे प्रभावतीक सखी चन्द्रावती आ गुणवतीक विवाहक प्रस्ताव कथाक विस्तार करैत अछि। मुख्य नायक प्रद्युम्नक संग गद आ शाम्बक युग्मरचना कथाकेँ ‘एकटा प्रेमक सफलता’सँ ‘समूहक कुल-समझौता’ दिशामे मोड़ैत अछि। सममितिक ई विन्यास काव्यात्मक अछि : मुख्य प्रेमक प्रतिध्वनि दोसर दू प्रेममे बजैत अछि।

मुदा सममितिक भीतर पात्रस्वर असमान अछि। प्रभावतीक पूर्वराग, दूतिका-संवाद आ अभिसार विस्तार पबैत अछि; सखीसभक इच्छा अधिक शीघ्र समाधान दिशामे बढ़ैत अछि। एहि कारण हुनक विवाहकेँ मुख्य प्रेमक समान मनोवैज्ञानिक विस्तार प्राप्त नहि होइत। लेखकीय दोष कहबाक पहिने गीतिनाट्यक संक्षिप्त कथाविधान स्मरण रखब, मुदा ई आलोचनात्मक सीमा सेहो अछि।

समूह-अभिनयमे तीनो युगलक सर्वथा समान शारीरिक मुद्रा राखब भंगिमात्मक रूपसँ सुन्दर होइतहुँ पात्रगत अन्तर कम कऽ सकैत अछि। एकर बदला प्रथम युगलक संकोच, दोसरक संवादक चपलता आ तेसरक विधिसम्बद्ध निश्चय अलग दैहिक लयमे उपस्थित कएल जा सकैत अछि।

३७. कश्यप, वज्रनाभ आ राजधर्म : तपोवनक प्रतिरोधक स्वर

कश्यपक आश्रममे राजा आ ऋषिक भेट, राज्याभिलाषा आ नीतिपरामर्श नाटकक राजनीतिक अर्थ खोलैत अछि। देव-दैत्यमूलक पूर्वनिश्चयक भीतर कश्यपक आश्रम एकटा ‘अलग न्याय-स्थान’ प्रस्तुत करैत अछि। राजसत्ताक अविवेकी इच्छा तखन तपस्वीक मानकसँ तुलना पबैत अछि। एहि प्रसंगक नाट्यकार्य केवल युद्धक पूर्वसूचना नहि; शक्ति आ मर्यादाक भाषिक भिन्नता देखाबब अछि।

राजा जँ अपने अधिकारकेँ सर्वशक्तिमान बुझैत अछि तऽ कलाकारक स्तरीय अभिनय, देवक योजना आ तपोवनक आशीष—तीनू ओकर अनियन्त्रित इच्छाकेँ सीमित करैत अछि। कलाकार-छद्म पहिनेसँ ओकर द्वार पार कऽ चुकल अछि, प्रेमक सूचना ओकर घरमे पसरि रहल अछि, आ तपोवन राजकीय योजना पर प्रश्न ठाढ़ करैत अछि। एतऽ सत्ता बाहरी युद्धक पहिले भीतरसँ कमज़ोर होइत अछि।

मंचीय रचना मे कश्यपक निकट वाद्यक तीव्रताल कम, उद्घोषक विराम अधिक राखब सम्भव अछि। ओहिसँ दरबारक आदेशात्मक शब्द आ तपोवनक संयत उत्तरक अन्तर उद्भासित होयत। मूल पाठक निर्देश नहि, मुदा प्रसंगक काव्यात्मक आलोचनासँ निकलल दृश्यप्रस्ताव ई थिक।

३८. युद्ध, वध आ राज्याभिषेक : कथाक नैतिक द्विधा

गोपनीय सम्बन्ध उजागर भेलाक बाद युद्ध आ राज्याभिषेक धरि कथाक गति तीव्र भऽ जाइत अछि। दैत्यक क्रोध, कृष्णपक्षक संरक्षण, युद्धक परिणाम आ प्रद्युम्नक राज्याभिषेक एके नैतिक रेखामे आबैत अछि। देवकीय नीतिमे न्याय सुनिश्चित अछि; तेँ संघर्षक परिणाम आश्चर्य नहि, ओकर घटनात्मक प्रस्तुति मुख्य रसोत्पादक शक्ति बनैत अछि। गीत-द्वारा थामल पूर्वरागक विपरीत युद्ध छोट आवर्तन आ घोषमे घटि सकैत अछि।

समालोचनाक एक जटिल प्रश्न ई अछि : शत्रुक वधक बाद नायकक राजाभिषेक किएक? प्रेमक मिलन जँ निज-व्यवहार मात्र छल तऽ राजनीतिक सत्ता-हस्तान्तरणक आवश्यकता किएक? उत्तर एहि बातमे अछि जे कथा देव-असुर संघर्षक व्यवस्थात्मक समाधान चाहैत अछि। विवाहक स्वीकृति, राज्याधिकारक नूतन विधान आ धार्मिक वैधता एकहि उपसंहारक भाग छथि।

तथापि पराजित पक्षक शोक, प्रजाजनक दुविधा अथवा संक्रमणक राजनीतिक लागत पर नाटक विस्तृत प्रश्न नहि करैत। आधुनिक आलोचना एहि अनुपस्थितिकेँ दर्ज कऽ सकैत अछि। मुदा ग्रन्थक ऐतिहासिक नाट्यलक्ष्य नायक-विजय आ समवेत मङ्गल अछि; आधुनिक शोकान्त नाटकक अपेक्षा सीधे थोपब पद्धतिगत भूल होयत।

युद्धमंचनमे सुरक्षित सांकेतिक शस्त्र, समूहक विपरीत चलन, पादाघात-ताल आ प्रकाशक चाप उपयोगी होयत। वास्तविक हिंसा वा मंचपर पतनक असुरक्षित चेष्टा कृतिक प्रामाणिकता नहि बढ़बैत। जे युद्ध कथाक नैतिक तनाव अछि, ओकरा दर्शकक कल्पनामे स्थापित करब रंगक प्राथमिक कौशल अछि।

३९. शिवनाम, भगवती आ भरतवाक्य : बहुरूपी मङ्गलान्त

शिवनामक पद, समापन-संवाद आ मङ्गलश्लोक

गौड़ी पंचम ॥ चो ॥
मन हमरा एहि भेला ॥ ध्रु ॥
हमे सब जनल संसार प्रसार, सार एक शिव नाम ।
महें धर शिरे गंगाजल धार, एहि सेवि नहि होए दाम ॥
शिव पद सेवए के न कर विचार हम सेवय एहि ठाम ।
प्रकाश नृपति कहे, तोहे प्रभार, पूरह मनक काम ॥
कृष्ण—हे रुक्मिणी, सत्यभामा ! ईश्वर भक्त पथ सार ।
उभे—ईश्वर ! सत्य ।
कृष्ण—अतः पर देव कार्यं कयल, प्राव की कर्तव्य ?
प्रद्युम्नादि—सब समीहित सिद्ध भेल, प्रतः पर ई होय ।
(प्रद्युम्नोक्त श्लोक)
काले वर्षतु वासवो वसुमती शस्यादिपूर्णाभवे—
दारस्तां भूपतिरेष नित्यविजयी यादवद्रुहाधीश्वरम् ।
यावत्तिष्ठति जाह्नवी हरजटाजूटे समुज्जृम्भतां,
तावद्वीरजगप्रकाशनृपतेः कीर्तिः कवित्वोज्ज्वला ॥
सर्वे—सर्वं सिद्धि होयव ।
प्रद्यु०—हे लोके ! ईश्वरीक भक्त करु ।
सर्वे—प्रवश्य ।

अन्तिम भगवती-स्तुतिक उद्धृत पद :

कृपा करहु जगत जननि माता ।
तोहे भवानी सब लोक का धाता ॥
हीन सेवक हमे देवि कर करुना ।
कि कहब माता मोए तोहर गुना ॥
जगतप्रकाश नृपति कर विनती ।
जनम जनम होउ तोर पद मती ॥

अन्तिम दृश्यक्रमसँ स्पष्ट होइत अछि जे कथा केवल विजयोत्सवपर समाप्त नहि होइत। कृष्णक सम्मुख रुक्मिणी-सत्यभामा, प्रद्युम्नक नव-पारिवारिक पहचान, शिवनामक गीत, संस्कृत मङ्गलश्लोक आ देवीक स्तुति क्रमशः उपस्थित अछि। शिवविषयक गीतमे ‘सार एक शिव नाम’ सन पंक्ति युद्धक बाहरी आवेगसँ अन्तर्मुखी साधनादिस संक्रमण करबैत अछि।

नाटकक देवपक्ष कृष्णक वंश होइतहुँ समाप्तिमे शिव आ भगवतीक आवाहन रहब तत्कालीन धार्मिक व्यवहारक बहुरूपता सूचित करैत अछि। एकरा आधुनिक समाजशास्त्रीय ‘सम्पूर्ण समन्वयवाद’क निश्चित सिद्धान्त नहि कहब चाही; काव्य-नाट्यक मांगलिक प्रयोगमे अनेक देवताक आवाहन सम्भव रहल अछि। ई पाठक पक्की तथ्य थिक जे अन्तिम गीत-क्रम एकधर्मी एकरूप घोषणा मात्र नहि अछि।

समापनमे ‘कृपा करहु जगत जननि माता’ सन पद आ राजभणिता एक संग उपस्थित होइत अछि। एतऽ निजी प्रभावतीक कथा क्रमशः ‘जगत जननि’क मङ्गलमे रूपान्तरित भऽ जाइत अछि। नाटकक प्रारम्भिक जनमङ्गल आ अन्तिम लोककल्याण एक दोसराक प्रतिध्वनि बनैत अछि। कथाक अन्तिम सफलता दर्शकक मङ्गलकामनाकेँ समर्पित करबाक भाव ई गेय-समापनक प्रमुख अर्थ अछि।

मंचन-टिप्पणी : युद्धक तुरन्त बाद पूरा प्रकाशक तेजोविकास दए विजयघोषपर विराम नहि। पात्रसभकेँ एके रेखामे आनब, राजचिह्नक औपचारिक हस्तान्तरण करब, आ अन्तमे क्रमशः शिव-देवी-मङ्गल स्वरक सामूहिक गायन करब नाटकक मूल बहुपरत समापनकेँ सजीव राखत। गीतक कठिन शब्दक स्थानपर अनुमानित पद जोड़बाक बदला मूल भाषा आ ध्वनिक गरिमा सुरक्षित राखल जाय।

४०. पाठसम्पादनक कसौटी : ‘शुद्ध’ कहबाक अर्थ की?

आगाँ दू अलग पाठसम्पादकीय कार्य सम्भव अछि। पहिल, १९७२ आ २०१३क मुद्रित रूपक तुलनात्मक परीक्षण; दोसर, मूल नेवारी-लिपि पाण्डुलिपि, अन्य उपलब्ध प्रतिलिपि आ मुद्रित संस्करणक मिलानसँ नव समालोचनात्मक पाठक निर्माण। अक्षरभेद, पद-विच्छेद, राग-संकेत आ पाठान्तरक स्वतन्त्र परीक्षणसँ मात्र ओहि संस्करणक आधार दृढ़ बनि सकत। एहि ग्रन्थमे उपलब्ध मुद्रित पाठक आधारपर साहित्यिक आ रंगमंचीय विवेचन प्रस्तुत अछि।

आधुनिक ‘शुद्ध मैथिली’क व्याकरण नाटकक पुरान संवादपर यथावत् लागू कएलासँ तकर ऐतिहासिक ध्वनि-रूप बदलि जाएत। उदाहरणार्थ प्राचीन क्रियापद, विरल तत्सम, पादविभाग, ध्रुवसूचक चिह्न, राग-नाम आ ‘प्रथम कोणे’ सन संकेत आधुनिक सम्पादक लेल प्रलोभनक स्थान अछि। किछु लोक ईसभकेँ सरल पठनीय बनएबाक नामपर बदलि देथि; मुदा मूल उद्धरणक भाषिक प्रमाण एतबे मे नष्ट होयत। तेँ समीक्षा-लेखनक भाषा वर्तमान मैथिलीमे राखितहुँ उद्धृत पुरान पदक ऐतिहासिक शब्दरूपकेँ यथाशक्य सुरक्षित राखब आवश्यक अछि।

भविष्यक अक्षर-सम्पादन लेल प्रत्येक गीतक ‘मूल पाण्डुलिपिक पाठ’, ‘अक्षरशः देवनागरी प्रतिलिपि’, ‘पाठसन्देहक टिप्पणी’, ‘पाण्डुलिपिक पाठान्तर’, ‘अर्थटीका’, ‘रागक प्रमाण’, ‘दृश्य-कार्य’—एहि सात घटकक लेखा तैयार होअय। ककरो अशुद्ध लगनिहार अक्षरकेँ ताबत धरि सुधारल नहि जाए जाबत धरि स्वतन्त्र पाण्डुलिपि वा प्रमाणित पाठान्तर उपलब्ध नहि हो। सम्पादकीय अटकलबाजीकेँ मूल कविक कथन बनाबब शोधकर्ताक नैतिक चूक होयत।

संगीतक सम्बन्धमे सेहो ‘मूल रागनाम’ आ ‘आजुक धुन’ भिन्न प्रमाण-श्रेणी अछि। मूल गीतक शब्दमात्र अक्षरशः उतारि देबासँ सुरलिपि स्वतः तैयार नहि भऽ जाइत। प्राचीन तालविन्यास, वाद्य, उच्चारण-शैली आ प्रेक्षकसभक भावभाषा पुनर्निर्माण लेल अभिलेख, सम्बन्धित राग-पञ्जी आ मौखिक परम्पराक स्वतन्त्र अध्ययन आवश्यक अछि।

अन्तिम निर्णय ई अछि जे ‘प्रभावतीहरण’क असल साहित्यिक शक्ति एकमात्र पौराणिक कथा नहि, वरन् भाषा, गीत, लघु संवाद, नटदलक छद्म, स्त्रीक इच्छा आ राजसत्ता बीचक नाट्य-संवादमे अछि। मूल गीतक स्वरूप, संवादक प्रसंग आ अभिनय-संकेतकेँ एक संग पढ़लासँ एहि शक्तिक साहित्यिक आ रंगमंचीय महत्त्व स्पष्ट होइत अछि।

अतिरिक्त सन्दर्भ : नूतन अनुसन्धानक संग संवाद

रामदेव झाक जगत्प्रकाशमल्ल (साहित्य अकादेमी, १९९०) राजाक जीवन आ काव्य-नाटककेँ मैथिली साहित्यक इतिहासमे पुनर्स्थापित करैत अछि। एतऽ विशेष ध्यान देबाक अछि जे राष्ट्रीय साहित्यक नूतन प्रतिमान प्रायः राज्य-सीमा सँ साहित्यकेँ जोड़ैत अछि, मुदा मल्लकालीन मैथिली-रचना मूलतः बहु-स्थानिक अभ्यास छल। एहि कारण नेपालक पाण्डुलिपिक अभिलेख आ मैथिलीक भाषिक इतिहास दूनूकेँ एकसंग पढ़ब आवश्यक अछि।

होर्स्ट ब्रिंकहाउस मल्लकालीन नाटकसभमे बाङ्लासँ मैथिली दिस भाषा-परिवर्तन आ संवादक अपेक्षाकृत संक्षिप्त रूपक विवेचन करैत छथि। हुनक आलोचनामे गीत आ अभिनेता-गायकक प्रमुखता रेखांकित अछि; मुदा एहि आधारपर सभ नाटकक काव्यात्मक उपलब्धिक एकहि निर्णय उचित नहि। ‘प्रभावतीहरण’क अन्तर्नाटक, दूतिका आ भ्रमर-छद्मक सूक्ष्म संयोजन अपन स्वतन्त्र रचनात्मक मूल्य रखैत अछि।

मकोतो कितादाक २०२६ ई॰क शोध जगत्प्रकाशक मैथिली आ नेपालभाषा रचनामे निजी स्नेह, मित्रवियोग आ भावगीतक जटिल प्रसंग देखबैत अछि। एहि उपलब्धिसँ राजकविक साहित्यकेँ केवल राजप्रशस्तिक साधन कहि देबाक सरलीकरण टूटैत अछि। तथापि दोसर कृतिक निजी विरहकेँ प्रमाणविहीन ढङ्गसँ ‘प्रभावतीहरण’क प्रभावती अथवा प्रद्युम्नक मनमे आरोपित नहि करब चाही। तुलनात्मक बोध ओहि ठाम उपयोगी अछि जतय पाठसाम्यक विशिष्ट आधार मिलैत अछि।

रामावतार यादवक पाण्डुलिपि-अध्ययन पुरान मैथिली गीतक अनुसन्धानमे पाठान्तरक महत्त्व स्पष्ट करैत अछि। ओही अनुसन्धान-पद्धतिक धरातल पर ‘प्रभावतीहरण’क गीतक शुद्ध पाठ तैयार करबाक अन्तिम काम मात्र छपल देवनागरीक प्रतिलिपि बनएब नहि; पाण्डुलिपिक अक्षर, गानक ध्रुव आ बिच्छिन्न शब्दक पाठनकी तुलना करब अछि। एहि समीक्षामे उपलब्ध मुद्रित पाठकेँ आधार मानि साहित्यिक अर्थ आ नाट्यप्रयोगक परीक्षण कएल गेल अछि।

संक्षिप्त सन्दर्भ : (१) जगत्प्रकाशमल्ल, प्रभावतीहरण नाटक, सम्पादक लेखनाथ मिश्र, १९७२/२०१३; (२) रामदेव झा, जगत्प्रकाशमल्ल, साहित्य अकादेमी, १९९०; (३) Horst Brinkhaus, ‘On the Transition from Bengali to Maithili in the Nepalese Dramas of the 16th and 17th Centuries’, २००३; (४) Ramawatar Yadav, मैथिली बारहमासा पाण्डुलिपि विषयक अध्ययन, २०१५ व्याख्यान; (५) Makoto Kitada, ‘Jagatprakasha Malla’s Grief for His Bosom Friend’, Asian Ethnology ८५(१), २०२६। एहि ग्रन्थमे मूल नाटकक प्रमाण आ बाह्य शोधक प्रतिपादन अलग राखल गेल अछि।

परिशिष्ट–क : तीन अभिनय-दिवसक कथादृश्य-मानचित्र

पहिल दिवस : परिचय, देवकीय उद्देश्य, दैत्यराजक दरबार

पहिल दृश्य–समूह : नान्दी, सूत्रधार-नटी, नाटकक घोषणा, राजवर्णना। कार्य : उत्सवक परिसर आ प्रदर्शनक सर्त स्थापित करब।

दोसर दृश्य–समूह : कृष्ण, रुक्मिणी, सत्यभामा आ कृष्णपक्षक पात्रसभक औपचारिक प्रवेश। कार्य : दैवी पक्षक परिवार आ पहिचान।

तेसर दृश्य–समूह : इन्द्र, जयन्त, हंस-हंसीक योजना। कार्य : प्रेमक भविष्यक राजनीतिक लक्ष्य प्रकट करब।

चारिम दृश्य–समूह : वज्रनाभ, रानी, पुत्री, अन्य राजपरिजन आ दरबार। कार्य : प्रतिपक्षक परिवार आ स्थान प्रस्तुत करब।

पाँचम दृश्य–समूह : सरोवर पर हंस-हंसीक आगमन, वज्रनाभक जिज्ञासा। कार्य : दोसर दिनक भेट-मिलनक तैयारी।

दोसर दिवस : दूतिका, पूर्वराग, नटदलक छद्म, मिलन

छठम दृश्य–समूह : कृष्णक पुनः उपस्थिति, द्वारका पक्षक अभियान। कार्य : देवकीय योजना सक्रिय करब।

सातम दृश्य–समूह : प्रभावती आ हंसीक सरोवर-संवाद। कार्य : नायिकाक चुनाव, विरोधक बाधा आ विरह।

आठम दृश्य–समूह : वज्रनाभक समक्ष भद्र-नटदलक सूचना। कार्य : सुरक्षा-पथ खोलब।

नवम दृश्य–समूह : भद्र-नटदलक ‘रामायण नाचु’—ऋष्यशृंग प्रसंग। कार्य : छद्मकला आ राजकीय दृष्टिभ्रम।

दसम दृश्य–समूह : पुष्पमाला, भ्रमर-रूप, अन्तःपुरमे प्रवेश। कार्य : प्रेमक गुप्त मिलन।

एगारहम दृश्य–समूह : प्रभावती–प्रद्युम्नक भावसंवाद आ चन्द्रावती-गुणवतीक आगमन। कार्य : गोपनीयताक अगिला संकटक तैयारी।

तेसर दिवस : अन्य युगलक, राजसूय, उद्घाटन, युद्ध आ संहार

बारहम दृश्य–समूह : सखीसभक संवाद आ तीन युगलक व्यवस्था। कार्य : प्रेमक सामाजिक विस्तार।

तेरहम दृश्य–समूह : कश्यप आश्रम आ वज्रनाभक राज्याभिलाषा। कार्य : राजधर्म आ अहंकारक सन्दर्भ।

चौदहम दृश्य–समूह : रानीक समाचार, दैत्यराजक क्रोध आ घेराबन्दी। कार्य : गोपनीयतासँ प्रत्यक्ष संघर्ष।

पनरहम दृश्य–समूह : कृष्णपक्षक हस्तक्षेप, युद्ध आ वज्रनाभ-वध। कार्य : दैवी विजय।

सोरहम दृश्य–समूह : प्रद्युम्नक राज्याभिषेक, द्वारका वापसी, पत्नीसभक परिचय, शान्तिगान, भरतवाक्य। कार्य : परिवार, राज्य आ धर्मक पूर्ण समापन।

पद्धति-सूचना : ऊपरक ‘दृश्य–समूह’ विश्लेषण लेल बनाओल विभाग अछि; ई मूल ग्रन्थक प्रत्येक दृश्यक सम्पादकीय अङ्कन अथवा पाण्डुलिपिक अनिवार्य दृश्य-संख्या नहि थिक। मूल ग्रन्थमे अनेक स्थाने ‘लु’ सन निर्देश भेटैत अछि; एहि अनुक्रमणिकामे कथाक समग्र प्रवाहकेँ स्पष्ट करबाक लेल दृश्यसभकेँ समूहित कएल गेल अछि।

परिशिष्ट–ख : रंगप्रयोग लेल संकेत-पत्र

आवाहन : गणेश-शिव-देवीक मङ्गलगीत; संयत सामूहिक गान; अभिनेता-दर्शक दूरी क्रमशः कम करब।

राजवर्णना : राजकीय गति, ऊर्ध्व आसन, प्रकाशक विस्तार; ऐतिहासिक राजप्रशस्ति आ मिथकीय कथा अलग स्तरपर देखाबय।

हंस-हंसी : दोहरी देहगत लय; संवादमे चातुर्य; सरोवरक प्रतीकात्मक जलतरंग।

प्रभावतीक पूर्वराग : एकल कण्ठ, अल्प वाद्य, दृष्टिक विराम, सहज अन्तर्मुखिता।

भद्र-नट : घोषित अभिनय, वेष-परिवर्तन, दरबारी दर्शकक प्रतिक्रिया; मूल कथा आ अन्तर्नाटकक सीमा स्पष्ट राखब।

भ्रमर–पुष्पमाला : अल्प प्रकाशक सूक्ष्म चमत्कार, तकर बाद मानवीय मिलनक निकटता।

चन्द्रावती–गुणवती : युगल गीतमे भिन्न भावव्यक्तित्व; समान नियतिक भीतर व्यक्तित्वक अन्तर।

वज्रनाभ–कश्यप : राजसत्ता आ तपोनैतिकताक देहगत विरोध; ठहराव आ दूरी।

रानीक सूचना : धीमे स्वरक तनावसँ तीव्र सैन्य-लय धरि परिवर्तन।

रण : सुरक्षित नाट्ययुद्ध; ध्वनि-छाया-समूहगतिक उपयोग; अनावश्यक यथार्थवादी हिंसा नहि।

राज्याभिषेक : ऊँचासन आ पट्टक प्रतीक; युद्धक कोलाहलसँ शान्तिक संक्रमण।

भरतवाक्य : सम्पूर्ण कलाकारक समवेत उपस्थिति; दर्शकक संग समापनक भावात्मक सेतु।

परिशिष्ट–ग : प्रमाण-विवेक आ मतभेदक सार

स्थिर प्रमाण : आधार-पोथीक शीर्षपृष्ठ, १९७२ प्रथम संस्करण, २०१३ पुनर्मुद्रण, तीन अभिनय-दिवसक संकेत, गीत-पञ्जी, रागनामक उपस्थिति, रामायण-अन्तर्नाटक, पुष्पमालामे भ्रमर-प्रवेश, युद्ध आ भरतवाक्य। एहि सभपर प्रत्यक्ष पाठक आधार अछि।

सम्पादकीय प्रतिपादन : गीतक कुल ७५ संख्या, नाटकक समग्र काव्यप्रधानता, मुक्त रंगभूमिक धारणा, पाण्डुलिपिक लेखकत्वक शंका आ पाठक अक्षर-संशोधन; ईसभ लेखनाथ मिश्रक भूमिका पर आधारित अछि। किछु बिन्दु सत्यापनयोग्य गणना अछि, किछु आलोचनात्मक निर्णय अथवा सम्भावना।

बाहरी अनुसन्धानक साक्ष्य : रामदेव झाक मल्लकालीन नाट्यरूपक अध्ययन; रामावतार यादवक मैथिली बारहमासा पाण्डुलिपिक अध्ययन; मकोतो कितादाक जगत्प्रकाशक निजी विरहक २०२६क अध्ययन; नेपाल रंगमंचक इतिहासक आधुनिक शोध। ईसभ मूल नाटकक बाहरक तुलनात्मक सन्दर्भ प्रदान करैत अछि।

खुलल प्रश्न : पाण्डुलिपिसभक सम्पूर्ण पाठान्तर, वास्तविक प्रस्तुति-तिथि, विशिष्ट रागक ऐतिहासिक धुन, कोण-विधानक ठोस मंच-नक्शा, कलाकार-दल आ दर्शकक सामाजिक संरचना, रचयितृत्वमे सम्भावित सहयोग। एहि प्रश्नसभपर उपलब्ध दस्तावेज निर्णायक उत्तर नहि दैत।

परिशिष्ट–घ : सन्दर्भ-सूची

१. प्राथमिक स्रोत। जगत्प्रकाशमल्लकृत। प्रभावतीहरण नाटक। सम्पादक : डॉ॰ लेखनाथ मिश्र। प्रथम संस्करण १९७२ ई॰; पुनर्मुद्रण २०१३ ई॰। तीन अङ्कक नाट्यपाठ; ‘विषय-प्रवेश’, गीत-पञ्जी, श्लोक-पञ्जी आ सहायक-ग्रन्थ-सूची सहित।

२. रामदेव झा। जगत्प्रकाशमल्ल। भारतीय साहित्यक निर्माता शृंखला। नई दिल्ली : साहित्य अकादेमी, १९९० ई॰। उपलब्ध डिजिटल प्रति : https://sahitya-akademi.gov.in/publications/pdf/jagat-prakash-mall_maithili.pdf। विशेष प्रासंगिकता : मल्लकालीन कृतित्व, नाटकक रचना-क्रम, प्रस्तावना, अभिनय-दिवस, प्रवेशगीत आ समापन-विधान।

३. रामावतार यादव। “A Hitherto Undiscovered and Unstudied Newari Manuscript of a Maithili Bārahamāsā Song by King Jagatprakāśamalla of Bhaktapur: A Preliminary Analysis.” Conference Proceedings 2015: The Annual Kathmandu Conference on Nepal and the Himalaya। काठमाण्डू : Social Science Baha / Himal Books, प्रकाशन २०१९ ई॰। https://soscbaha.org/wp-content/uploads/2019/11/conference-proceedings-2015.pdf। विशेष प्रासंगिकता : बहुभाषिक पाण्डुलिपि, मैथिली गीत आ जगत्प्रकाशक काव्य-परम्परा।

४. मकोतो कितादा। “Jagatprakasha Malla’s Grief for His Bosom Friend: Affection Expressed in Maithili and Newari.” Asian Ethnology, खण्ड ८५, अङ्क १, २०२६ ई॰। https://asianethnology.org/article/164477-jagatprakasha-malla-s-grief-for-his-bosom-friend-affection-expressed-in-maithili-and-newari। विशेष प्रासंगिकता : जगत्प्रकाशक स्नेह, मित्रवियोग, भणिता आ मैथिली-नेपालभाषा काव्यात्मक अभिव्यक्ति।

५. कैरल सी॰ डेविस। Theatre of Nepal and the People Who Make It। क्याम्ब्रिज : Cambridge University Press, २०१९ ई॰। https://www.cambridge.org/core/books/theatre-of-nepal-and-the-people-who-make-it/C0517BABF6A159F588A556E9CAAD56D4। विशेष प्रासंगिकता : मल्लयुगसँ आधुनिक नेपाल धरि रंगमंचक व्यापक सामाजिक इतिहास। एहि समीक्षामे एहि पुस्तकक उपलब्ध प्रकाशकीय विवरणक आधारपर सीमित पृष्ठभूमि-उल्लेख कएल गेल अछि, सम्पूर्ण पुस्तकक प्रत्यक्ष पाठपर आधारित विशिष्ट दावा नहि।

६. कैथरिन बी॰ हान्सेन। Grounds for Play: The Nautanki Theatre of North India। क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालय प्रकाशनक डिजिटल संग्रहमे उपलब्ध। https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/public/book/grounds-for-play-the-nautanki-theatre-of-north-india.html। विशेष प्रासंगिकता : मल्लकालीन पाण्डुलिपि, उत्तरभारतीय गीत-नाट्य आ नाट्यभाषाक मिश्र व्यवहारक तुलनात्मक संकेत; ‘नौटंकी’ आ ‘प्रभावतीहरण’क प्रत्यक्ष समान परम्परा मानल नहि गेल अछि।

७. सुदीप कुमार झा। Maithili Naach: A Need for Redrawing the Boundary। त्रिभुवन विश्वविद्यालयक शोध-अभिलेख, २००८ ई॰। https://elibrary.tucl.edu.np/items/41253398-0c3d-4a39-b344-dc95c6f5b1b9। विशेष प्रासंगिकता : मैथिली नाचक लोक-रंगपरम्पराकेँ आलोचनाक केन्द्रमे आनबाक आवश्यकता; मूल नाटकक निश्चित प्रस्तुति-इतिहासक प्रमाणक रूपमे नहि।

८. लेखनाथ मिश्रक आधार संस्करणक सहायक-ग्रन्थ-सूची। एहिमे नाट्यशास्त्र, अभिनयदर्पण, संस्कृत-नाट्यविषयक ग्रन्थ, नेपाल-इतिहास, विद्यापति, ज्योतिरीश्वर आ मैथिली साहित्यक पूर्ववर्ती अनुसन्धानक नाम भेटैत अछि। ई सूची सम्पादकक प्रयुक्त ऐतिहासिक स्रोत-विश्वक प्रमाण अछि; एहि वर्तमान समीक्षामे सूचीमे उल्लिखित सभ ग्रन्थक स्वतन्त्र पूर्ण-पाठ-परीक्षण कएल गेल अछि, एहन दावा नहि कएल गेल अछि।

पाठ-समाप्ति। प्रस्तुत अध्ययन जगत्प्रकाशमल्लक नाटक, लेखनाथ मिश्रक सम्पादित मुद्रित पाठ आ उल्लिखित आलोचनात्मक शोधक आधारपर तैयार अछि। प्राचीन रागक मूल धुन, मूल पाण्डुलिपिक सम्पूर्ण पाठान्तर आ आरम्भिक रंगप्रस्तुतिक ऐतिहासिक विवरण पर अतिरिक्त अनुसन्धान अपेक्षित अछि।


 

 

परिशिष्ट–ङ : मूल गीत-पाठ आ गीत-पञ्जीक ७५ प्रविष्टिक मिलान

सम्पादकीय पाठ-स्थिति : मूल मुद्रित नाटकमे गीत-पञ्जीक ७५ आरम्भिक प्रविष्टि अछि। किछु प्रविष्टि एकहि गीतक अलग पंक्ति अछि; उदाहरणार्थ पञ्जी ३८ आ ४८। एतए गेय पाठ नाटकक क्रममे राखल गेल अछि आ सभ पञ्जी-प्रविष्टि पहचानल गेल अछि।

लिप्यन्तरणक ई संस्करण मूल मुद्रित पाठ आ प्रारम्भिक अक्षर-पहिचानक मिलानपर आधारित कार्य-पाठ अछि; सभ अक्षरक स्वतन्त्र हस्तसत्यापन पूरा नहि भेल अछि। ⟦...⟧ चिह्न अन्तर्गत पाठ अनिश्चित वा अधूरा अछि। मूल पुरान मैथिली रूप सुधारक नामपर स्वतः आधुनिक नहि बनाओल गेल अछि। एहि पाठकेँ पूर्ण अक्षरशः प्रमाणित आलोचनात्मक संस्करण नहि मानल जाय।

तीन अभिनय-दिवसक क्रममे मूल गीत

गीत-पञ्जी 25 — जय जय जननि करहु कल्याण

जय जय जननि करहु कल्यान ।
सुर नर का तोहरे पय ध्यान ॥
बहुविध शस्त्र अस्त्र धर माता ।
तोहहि एक अभय वर दाता ॥

गीत-पञ्जी 52 — प्रथमहि सुमरओ गुरु गणेश

प्रथमहि सुमरजे गुरु गणेश ।
देहु अभय वर हरषु कलेश ॥
कर तिरसूल डमरु मणि हार ।
प्रेम धरिअ शिव धरषङ्ग दार ॥
नंदि भृङ्गि सङ्गे निरित विहार ।
ओढ़ि ईसर सुन्दर बाघ छाल ॥
चाँद तिलक जटा निरमल गङ्ग ।
त्रिभुवन ठाकुर भूषण भुजङ्ग ॥
तोहहि तोहामोन मोर मने भाव ।
जगतप्रकाश भूप कौतुके गाव ॥

गीत-पञ्जी 60 — रविकुल कमल विकास दिनेश

रविकुल कमल विकास दिनेश ।
उगल जगत परगास नरेश ॥
दुरजन तिमिर दूरहि दूर गेल ।
धरम करम अति उपचित भेल ॥
हरषित लोक शोक नहि काहु ।
वरिसय घन जनि घन वरिसाहु ॥
केहनो बोल राम, केहनो बोल काम ।
काहुक मन पुहबी हिमधाम ॥
चन्द्रावति पहु पद्मावतिदयि कन्त ।
तसु जस पुरल सकल दिगन्त ॥
भनयि वंशमणि मने गुणि सार ।
करि बलि राय कर्ण अवतार ॥

गीत-पञ्जी 7 — उत्तम देश भक्तपुर नाम

उत्तम देश भगतपुर नाम ।
देखितहु सबका भेल अभिराम ॥
आदि जननी ताहा करथि निवास ।
सबहु लोके कयल तन्हिके आस ॥
लोक श्रद्धेय एतय निक जाति ।
इन्द्रपुरि साजे ई देश भल भाति ॥
जगत प्रकाश नृपति एह भान ।
चण्डि चरण छाड़ि आन नहि जान ॥

गीत-पञ्जी 49 — पीत वसन वर चारि करे

पीत वसन वर चारि करे ।
शंख चक्र गदा पदुम धरे ॥
सुत दार सहित कयल परवेश ।
देल अभय दूर कयल कलेश ॥
जगतप्रकाश नृपति एहो गाव ।
मोरा मन विष्णु चरण पए भाव ॥

गीत-पञ्जी 74 — हमे होयब कन्दर्प तोहे होउ प्रभावती

हमे होयब कन्दर्प तोहे होउ प्रभावती ।
सेहे दुहु का छेकल साज ॥ ध्रु० ॥
अनेक गुणि मिलि रह थाम ।
ई सबक मन करु अभिराम ॥

गीत-पञ्जी 4 — आनन्द भेल हमरे जायब कदम तले

आनन्द भेल हमरे, जायब कदम तले । देखब उपवने ॥ ध्रु ॥

गीत-पञ्जी 1 — अपरुव रमणी तुम मुख चंद

अपरुव रमणी तुअ मुख चंद ।
सेहे देखि मोर उपजल आनन्द ॥
सुन्दरि तोहे कर एक परकार ।
मदन बेआधि सभे जे हो संतार ॥
बिहुसि करह हम सत्रे सदभाव ।
अधिक माने हम किछु नहि पाव ॥
जगतप्रकाश भन मानवती ।
माने मारह जनु तोहे निजपती ॥

गीत-पञ्जी 39 — तोहे पद्म सुन्दर नयन कमल दल

तोहे पहु सुन्दर नयन कमल दल, तोर रूप मदन समाने ।
सुनह हमर मति आन नहि मोर गति, पिया लागि झरप परान ॥
हमे नहि सुन्दरि बिन मति नागरि, रति रङ्ग किछु नहि जान ।
मधुर वचन सुनि ⟦श्रयलहु?⟧ सदन तुअ मुदित करह मधुपान ॥
तोहर श्रविन हमे आज सुदिन भेल, दरशन पावल तोर ।
हरल अनेक दुख विधि मोहि देल सुख, निते ⟦प्रेमोव?⟧ पद जोर ॥
नरेश नृपति सुत प्रकाश मल्ल भूप, ई रस कौतुके भान ।
देवि सेवा बिनु किछु नहि पाविय, मोर मन एहि पद जान ॥
सुनु पहु रसिया रे ॥ ध्रु० ॥

गीत-पञ्जी 45 — देवराज सब देवक ठाकुर

देवराज सब देवक ठाकुर ।
जे माग जे वर, से देव पूर ॥
सिर मुकुट धरि परवेश देल ।
रंगभूमि देखि आनन्द भेल ॥
जयन्त हंसि संगे भेलहु सुसोभ ।
अमरावतिक उपर कए लोभ ॥
जगतप्रकाश नृपति एहो भान ।
काम अरि पद कए अवधान ॥

गीत-पञ्जी 23 — चलि जाउ जयन्त वेगे अमरावती

चलि जाउ जयन्त वेगे अमरावती ॥ ध्रु० ॥
हम सब दुख देल वज्रनाभ असुरे ।
कतने जतने हंसी पठाए कहु एकर जीव करब दूरे ॥

गीत-पञ्जी 44 — देल वर पितामह पाओल हमे

देल वर पितामहे पाओल हमे ।
तेहि बले जिनल भुवन तिनि हमे ॥
वज्रनाभ नाम दानव भेल ।
आनन्द सकल प्रभुसुर जन देल ॥
मोर बल सुरमुनिगण हो मलाने ।
के होएत दोसरे हमर समाने ॥
कौतुके गाबए जगतप्रकाशे ।
गुणि जन मन होए अधिक उलासे ॥

गीत-पञ्जी 21 — चलह जायब लोक सभा हमरे

चलह जायब लोके सभा हमरे ।
अनेक दुख देल हमे सकल अमरे ॥

गीत-पञ्जी 26 — जाए देखब दैत्यराज समाज

जाए देखब दैत्यराज समाज ।
प्रवस करब हमे वासवक काज ॥
लहु लहु जायब मय ॥ ध्रु० ॥

गीत-पञ्जी 42 — देख तोहे एहि सरोवर के शोभा

देख तोहे एहे सरोवर के शोभा ।
मोर मन भेल दुहु खेलए के शोभा ॥
कमल तल खेल चकेवा जोर ।
से देखि मदन मनोरथ मोर ॥
निलमल घनरस ई परिपूर ।
घिरे श्राव मारते सुरभि सुशीतले ॥
ए सबे हमे तोर अधीन कय देल ।
नाथ रूप देखि मानमो तेजि गेल ॥

गीत-पञ्जी 10 — कतय सो आयल ई सरोवर

कतय सौं आयल ई सरोवरे,
तोहे हंसि हंस मिलि के ॥ ध्रु० ॥
किए आयलाह तोहे मोर ई राजे ।
कह तोर भेल की काजे ॥ मेभासा ॥

गीत-पञ्जी 34 — तोर नगर देखयके अभिलाषे

तोर नगर देखय के अभिलाषे ।
ते आयलहु ई कामे ॥ ध्रु० ॥
देखय देह तोहे ई वज्रपुर ।
हमरा मद का आशा पूर ॥ मेभासा ॥

गीत-पञ्जी 51 — प्रणवहु सुन्दरि उगल रवी

प्रणवहु सुन्दरि उगल रवी ॥ ध्रु० ॥
चक्क चक्किक का मन, दूर गेल शोक ॥
भेल प्रभात न आयल सुत लोक ॥

गीत-पञ्जी 22 — चलह सखि जाउ दुहु उपबने

चलह सखि जाउ दुहु उपवने ॥ ध्रु० ॥
तोहे हमे देखब, वनक शोभा,
हमरा मन लागल ओतए ।
कमल विपिन देखए के लोभा,
ई अम्बुज पर भ्रमर मए ॥

गीत-पञ्जी 66 — सुनु रामा किछु कहिनी मोर

सुनु रामा किछु कहिनी मोर,
न होय पति बिनु रति ॥ ध्रु० ॥
जुवति वयस पिया नहि भेल तोर ॥

गीत-पञ्जी 70 — हमरज सुनु एक विनति

हमरजे सुनु एक विनति,
मोए बाला नहि जानी कथा ॥ ध्रु० ॥
हम राखल एहि पुर ए जुगुति,
कर परकाश तोहे दूति ॥

गीत-पञ्जी 32 — तातक बैरि से ई नहि उचित

तातक बैरि सौं ई नहि उचित ।
तोहहि विचार करु नीत ॥

गीत-पञ्जी 35 — तोहर कथा सुनित हो नास

तोहर कथा सुनि त होइ नाश,
मोए कयल तोहरे आशा ॥

गीत-पञ्जी 43 — देखल कृष्णसुत करह विचार

देखल कृष्ण सुत करह विचार ।
मोकर होए तोहे वार ॥

गीत-पञ्जी 55 — मने जनु रंका करह तोहे आजे

मने जनु शंका करह तोहे आजे ।
एहे होयब उत्तम काजे ॥

गीत-पञ्जी 64 — सुनु दूति मोर कहिनि

सुनु दूति मोर कहिनि,
पहु बिनु रहय न जाय ॥ टेक साजनि ॥
विरह दहन तनु ताबए मोर ।
ई बेदन दुख मोहि नहि थोर ॥
पिया बिनु हम नियराएल काल ।
करह दूति मोर जीव उधार ॥
मय कयल एक तोहरे आस ।
अबस होएब हम तोहर दास ॥
भनथि प्रकाश नृप सुनह दूति ।
कय देह तोहे पहु मिलन जुगुति ॥

गीत-पञ्जी 18 — चरह हमे जाए

चरह हमे जाए ॥ ध्रु० ॥
अपुरुव कहिनि लय जायब तात समाज ।
ई कथा कहब मय आज ॥

गीत-पञ्जी 11 — कहु हंसि अपरुव कहिनि

कहह हंसि अपरुव कहिनि ॥ ध्रु० ॥
अनेक अनेक देश देखल तोहे ।
जे देखि सब जन मोहे ॥ मेभासा ॥

गीत-पञ्जी 19 — चल चल जायब हमे

चल चल जायब हमे ॥ ध्रु० ॥
बेगे चलब दामोदर निकट,
लए आनब पलटुमन नट ॥

गीत-पञ्जी 40 — त्रिभुवन नहि एकर समान

त्रिभुवन नहि एकर समान ॥ ध्रु० ॥
भद्र नाम नट देखल हमे ।
गुणे रूपे सभहि उत्तम ॥ मेभासा ॥

गीत-पञ्जी 29 — जाओ सभहि मिलि मोर सभा

जाओ सभहि मिलि मोर सभा ॥ ध्रु० ॥
धिर जनु करह सभहि लोके तोहे ।
ई सभा देखि के नहि मोहे ॥

गीत-पञ्जी 63 — वासबे पठाओल हमे तोहर ठाम

वासबे पठाओल हमे तोहर ठाम,
सुन सुन विनति हमर तोहे ॥ ध्रु० ॥
देवक देल दुख प्रथम दानवराज ।
देवसुत दयितक करह दलन आज ॥ मेभासा ॥

गीत-पञ्जी 3 — अबस देव हमे स्वपुत्र सहाय

अबस देव हमे स्वपुत्र सहाय ।
लहु लहु जाह जनु हंसि तोहे ॥ ध्रु ॥
नट रूप लय जाह तोहे सब सुतलोक ।
अनेक देवका दूर होए मन शोक ॥ मेभासा ॥

गीत-पञ्जी 30 — जायब श्रृंगारपुर

जायब शृंगारपुर, एतय सौं नहि दूर ।
करब काम रङ्ग, आज तोहर सङ्ग ॥

गीत-पञ्जी 31 — जौवन समय रहय दिन चारि

जौवन समय रहय दिन चारि ।
मदन ताप दूर करु वरनारि ॥
अधर बिम्ब तोर तनु सुकुमारि ।
बिनु दोषे कुसुम' चापहि मारि ॥
एहि वेदन मोहि वसुधा पारि ।
पति बध जनु ⟦शृंगारं श्रवधारि?⟧ ॥
जगत प्रकाश नृपति रस गाव ।
जे होए रसिक सेहे रस पाव ॥

गीत-पञ्जी ३८ तथा ४८ — तोहे प्रभु सुनु किछु विनति / पिया तेजि हमर न आन गति

तोहे प्रभु सुनु किछु विनति ।
पिया तेजि हमर न आन गति ॥
ए किनकर तोहे नाथ हमरे ॥ ध्रु० ॥
नागर तोर तनु कोमल ।
कि कहब जौवन तोहर ॥
मोए नारि तोहरे सौं आधीन ।
पिरिति करह जैसे जल मिन ॥
जगत प्रकाश नृप एहे भान ।
⟦मधुरब?⟧ दुहु बिहि निरमान ॥

गीत-पञ्जी ४८ — पिया तेजि हमर न आन गति

ई आरम्भिक पंक्ति पञ्जी ३८ (तोहे प्रभु सुनु किछु विनति)क गेय खण्डमे समाविष्ट अछि। पाठ दोहराओल नहि गेल अछि।

गीत-पञ्जी 53 — बढ़ मुनिराज कयल तप आज

बढ़ मुनिराज कयल तप आज ।
एहि सभै संभाषना करए मोर तरास ॥
हे तोर आशा मोर ॥ ध्रु० ॥
करए चाहे अपन नृपकाज ।
सबहु लोके तोहे करु नयन बान आज ॥
ई सब करिते ऋषि आनन्द भेल ।
एहि उपाय हमर वस कए देल ॥
जगतप्रकाश मेदिनीपति गाब ।
एहे मुनि किछ नहि जान रस भाव ॥

गीत-पञ्जी 71 — हम सब भागे तोहे दर्शन देल

हम सब भागि तोहे दरसन देल ।
तोर तनु परसते पाप दूर गेल ॥
मुनिक कोमल देह सिरिसक फूल ।
तसन मुनिराज तोहे आशापुर ॥
हमर आश्रम' पर करि हरि सेवा ।
फल मूले अनेक पुजब एह देवा ॥

गीत-पञ्जी 27 — जाए देखब मोरे आश्रम तोर

जाए देखब मोहे आश्रम तोर ।
तुअ देह परसन शीत भेल मोर ॥
तोहे लोक जे कहय से हमे करब ।
किए एहन राखल श्रीफल अभिनव ॥

गीत-पञ्जी 12 — काहे धिर किया

काहे धिर किया काहे धिर किया,
धिर किया नहि, चलो चलो आश्रम मेरा,
उह थान' करु हरि ध्यान ।
उह थान करिए विष्णु ध्यान ॥ ध्रु० ॥

गीत-पञ्जी 69 — हम जायब चित्र सदने

हम जायब चित्र सदने ॥ ध्रु० ॥
एतय सौं गृह किछे नहि दूरे ।
धिरे धिरे जायब अपनुक पूरे ॥

गीत-पञ्जी 57 — मालती माधवी दमन बकुल

मालती माधवी दमन बकुल ।
ई सब लय जायब दानव पुर ।
देखब हमे एहे पुरक शोभा ॥ ध्रु० ॥
फुल राखब हमे प्रभावती पास ।
पुर होयब मोर मन का आस ॥

गीत-पञ्जी 14 — कि भेल प्राण मोरे

कि भेल प्राण मोरे, धयिरज नहि हमरे ॥ ध्रु० ॥
देखल दिनान्त उगल दुजराज ।
के विधि सहब हमे आज ॥
एक भ्रमर गाव उत्तम सरे ।
से भाव करण रुपरे ॥
ए दुहु मिलि प्राण मोर हरि लेल ।
जीवन संकट भेल ॥
सुनह हंसि हमर किछु विनती ।
के होयत मोर गती ॥
एहु रस गावय प्रकाश भूपती ।
देवि चरण मोर मती ॥

गीत-पञ्जी 50 — पूरण कयल हम इन्द्रक काज

पूरण कयल हम इन्द्रक काज ।
जायब मय आज ॥ ध्रु० ॥
वियाहि प्रभावती, सुन्दरिका भेल गति ।
दिने दिने दुहुका एकमति ॥

गीत-पञ्जी 62 — बदन पदुज नयन नयन खंजन

बदन पंकज नय नयन खंजन ।
तोह रामा हरि लेल मोरा मन ॥
जुगल पयोधर स्वयंभु महेश ।
दरसन निमित्ते आयल ई देश ॥
दसन तोहर भेल उत्तम मोति ।
कि कहब हमे एकर जोति ॥
रति रस भाव तोहे सुजान ।
तोहे सनि सुन्दरि न देश आन ॥
जगतप्रकाश नृपति एहे वानि ।
गुणवति नागरि अति सयानि ॥

गीत-पञ्जी 8 — ए पिया तोहे सुन्दर रे

ए पिया तोहे सुन्दर रे ॥ ध्रु० ॥
अलप विनति मोर सुनह हे, अरे पहु,
आज मोर दुख दूर गेला ॥
बदन कमल तोर देखर हे, अरे पहु,
से रूप तोहे दरसन देला ॥
तोहर सरूप मय जानर हे, अरे पहु,
दुहु समुचित संग भेला ॥

गीत-पञ्जी 28 — जायब दुहु प्रभावतिक धाम

जायब दुहु प्रभावतिक थाम ॥ ध्रु० ॥
अवला जन हमे अवला तोहे,
अवला पति बिनु केउ नहि सोहे ॥

गीत-पञ्जी 65 — सुनु तोहे दुहुक वानि

सुनु तोहे दुहुक वानि ।
विरह दाहल मन मोर ॥ ध्रु० ॥
तोहरा भेल पति, देखल उत्तम रीति ।
मोर नहि भेल गति, करह तोहे नीति ॥

गीत-पञ्जी 72 — हमे अभागिनि नारी

हमे अभागिनि नारी, तोहे भाग्यमान ॥ ध्रु० ॥
तोहर चरित्र हमे देखर आन रे ।
आलस तनु तोर सोभावे मय जान ॥
ई कलश भरण कएल कएने ।
अधरसे कएल पान ॥

गीत-पञ्जी 41 — दुहुक जौवन भार

दुहुक जौवन भार, हो नारि, विद्या देल मोए तोहरा के ॥ ध्रु० ॥
करह तोहे यान, पूर होय तोहरे काजे ।
दे पिया करु वेश विन्यास आज ॥

गीत-पञ्जी 67 — सुनु साजनि मोर

सुनु साजनि मोर वानि, काज कए देब हमे तोहरे ॥
करब मए जुगुति जनु शंकह मति ।
कर तोहे भुगति अवस होयत गति ॥

गीत-पञ्जी 13 — कि कहल परदुमन जायब दुहु मिलि

कि कहल परदुम्न जायब दुहु मिलि ॥ ध्रु० ॥
धिर न करि वेगे चलह आज ।
कएल आमन्त्रण की भेलहु काज ॥

गीत-पञ्जी 47 — पति बिनु अबला केउ नहि सोभ

पहु बिनु अबला केउ नहि सोभ ।
तोहे देखि कएमोन जुबति नहि लोभ ॥
मुगुधा नारि भाव नहि जान ।
त्रिभुवन नहि तोहर उपमान ॥
मधुर वचन तुअ अमिय समुद ।
तोर मुख कि कहब प्रति अद्भुत ॥
प्रकाश नृपति भन रघुपति कूल ।
जदुकुल गद रतिरस परिपूर ॥

गीत-पञ्जी 59 — सुगनवनि तोहे अति तरुणि

मृगनयनि तोहे अति तरुनि ॥
तोहे देखि मुगुधए महामुनि ॥
कुच जुग तोहर हेम कलश ।
का तसु परसने दूर होय कलेश ॥
जनु मारह रामा कुसुम बान ।
धुमने देह आलिंगन दान ॥
जगतप्रकाश धरिपति भान ।
ई नारिक आन नहि समान ॥
की कहब रे, टेक ॥

गीत-पञ्जी 5 — आयरा कश्यप मुनिराज

आयरा कश्यप मुनिराज ।
रंगभूमि देखह शिष्य तोहे आज ॥
मोए उत्तम मुनि ॥ ध्रु ॥

गीत-पञ्जी 20 — चल चल सुनाभ तातक पासे

चल चल सुनाभ तातक पासे ।
पिताक चरण देखि पापक नासे ॥

गीत-पञ्जी 68 — सुनो रचना वशारिनिया

सुनो रचना वशारिनिया ॥ ध्रु० ॥
तजे बिन न सोहाऊँ मय तेरे गुण गाव ।
तेरे रूप देखि के लागा मन मेरा ॥
करो हम सों भाव तेरे चुम्बन वामो,
इह समय बोरे सुनो तों न फर तेरा ॥

गीत-पञ्जी 73 — हमे करब ईशक ध्यान

हमे करब ईशक ध्यान ।
ई छाड़ि आन नहि जान ॥ ध्रु० ॥
चलह शिष्य जाएब तपोवन ।
शिवक चरण एक मोर धन ॥

गीत-पञ्जी 17 — गुणवति तोहे सब गुण परिपूर

गुणवति तोहे सब गुण परिपूर ।
मोहि हृदय सञ् जनु कर दूर ॥
कोमल कर तुअ किसलय भास ।
चारु जौवन तोर मदन विलास ॥
दरसन देह तोहे सरदक चन्द ।
देखि बदन होए मन सानन्द ॥
न कर न कर धनि प्राणक नास ।
विनति एहे मोर तोहरे पास ॥
जगत प्रकाश नृप कह मोहे बाला ।
शाम्ब कएलक हृदयक हारा ॥

गीत-पञ्जी 36 — तोहर वचन सुनि जीव मोर कपयी

तोहर वचन सुनि जीव मोर कपयी ।
दुहुक भार नलिनि नहि सहयी ॥
हमे अति बाली तोहे वर तरुना ।
पहु मोहि देखि नहि किए कर करुना ॥
हठ जनु करह सुन्दर नागर ।
तुअ कर परसे होय हिय कांतर ॥
जगतप्रकाश नृपति एहो गाबए ।
जे बुध जन होए सेहे रस पाबए ॥

गीत-पञ्जी 9 — एतन नारी तोहे हमरा पानि

एहन नारी तोह हमरा पालि ॥ ध्रु० ॥
सुन्दरिक मुख देखि जाएब शाम्ब पास ।
हमे कएल रमनि तोहे रति आस ॥

गीत-पञ्जी 24 — चलु भाय सुनाभ अपनुक सदने

चलु भाय सुनाभ, अपनुक सदने ।
ओ घर देखय के भेल मोर मने ॥

गीत-पञ्जी 15 — की होएत जीव मोरे

की होयत जीव मोरे,
ई सब सुन हमर प्राण थल थल कापे ॥ ध्रु० ॥
सुनल हमे अनेक घोर सोर ।
से सुनि अधिक तरास भेल मोर ॥
ई सब सुनि कए आयलहु तात ।
मोर उधार न करए अपन मात ॥
अबस करए ई नाथक नास ।
हमहु करब तऽ पहु संगे पास ॥
जगतप्रकाश नृप ई रस गाब ।
चण्डी सेवा बिनु गति नहि पाब ॥

गीत-पञ्जी 2 — अरे सुनाभ हम सो कि कर गुमान

अरे सुनाभ हम सौं कि कर गुमान ।
अबे मारबाह हमे तोहे नहि जान ॥ मोय के ॥

गीत-पञ्जी 37 — तोहे गद शाम्ब अलप बुधि तोहरे

तोहे गद शाम्ब अलप बुधि तोहरे ।
पलटि जाह दुहु हमर डरे ॥ मेभासा ॥

गीत-पञ्जी 46 — परदुमन तोहे किंचित मानुवे

परदुमन तोहे किंचित मानुषे ।
मोर आज्ञा बिनु पुर रहलाहे सुखे ॥ मेभासा ॥

गीत-पञ्जी 33 — तोह मारय एहि रहलाय पूर

तोह मारए एहि रहलाय पुर ।
वर काए सौं प्राण करब मोए दूर ॥ मेभासा ॥

गीत-पञ्जी 58 — मुदित नाचल भूत डाकिनि प्रेत पिसाचे

मुदिते नाचल भूत डाकिनि परेत पिसाचे ॥ ध्रु० ॥
करेज प्रात मासु खाए काचे काचे ।
ई खाए के आनन्द ते नाचे ॥
ई सबे पिबए लोहु, डाकिनि लोक ।
हाथ पाव खाए गृध थोक ॥

गीत-पञ्जी 61 — वज्रनाभ हमे कि करब तोहे काज

वज्रनाभ हमे कि करब तोहे काज ।
दानव तोह जमपुरि पठायब आज ॥ मोय के ॥

गीत-पञ्जी 75 — शिव शिव पहु के ई गति भेल

शिव शिव पहु के ई गति भेल ।
मोरा रतन देव हरि लेल ॥
जे हमे मागल सब प्रभु देल ।
ऐसने प्राणनाथ अबे दूर गेल ॥
एहन पति सौं भेल वियोग ।
नासब तनु हमे चिन्तब योग ॥
जगतप्रकाश नृप एहे गाव ।
हरि सेवा ते निक थाम पाब ॥

गीत-पञ्जी 6 — ई हमे जान परदुमन का जनम कृतारथ भेला

ई हमे जान परदुमनका जनम कृतारथ भेला ॥ ध्रु ॥
वज्रनाभ असुर मारि लेल सुन्दरि, ई दानव सब देखि नहि भीति ।
हँसत चलह अब द्वारिका पुरि, सुत कएल निक कीरति ॥

गीत-पञ्जी 56 — मारल असुर देव सबक भेल सुख

मारल असुर देव सबक भेल सुख, तोहे कए उत्तम काजे ।
जावत भानु रह होउ ठाकुर एहि, लेउ वैरिक राजे ॥

गीत-पञ्जी 54 — मन हमरा एहि भेला

मन हमरा एहि भेला ॥ ध्रु० ॥
हमे सब जानल संसार असार, सार एक शिव नाम ।
महें धर शिरे गंगाजल धार, एहि सेवि नहि होए वाम ॥
शिव पद सेवए के न कर विचार, हम सेवय एहि ठाम ।
प्रकाश नृपति कहे, तोहे आधार, पूरह मनक काम ॥

गीत-पञ्जी 16 — कृपा करहु जगत जननि माता

कृपा करह जगत जननि माता ।
तोहे भवानी सब लोक का धाता ॥
हीन सेवक हमे देखि कर करुना ।
कि कहब माता मोए तोहर गुना ॥
जगतप्रकाश नृपति कर विनती ।
जनम जनम होउ तोर पद मती ॥

नाट्यसमापनक संस्कृत मङ्गलश्लोक

मूल मुद्रित पाठमे समापनक संस्कृत श्लोक; शब्द-विराम आ सन्दिग्ध अक्षरक विशेष सावधानी राखल गेल अछि।

काले वर्षतु वासवो वसुमती शस्यादिपूर्णा भवेद्—
आस्तां भूपतिरेष नित्यविजयी यावद्ग्रहाधीश्वरम् ।
यावत्तिष्ठति जाह्नवी हरजटाजूटे समुज्जृम्भतां,
तावद्वीरजगत्प्रकाशनृपतेः कीर्तिः कवित्वोज्ज्वला ॥

पाठ-समस्या : दोसर पंक्तिक अन्तिम समास मुद्रणमे पूर्ण निश्चित नहि अछि। पहिलो पंक्तिक अन्तमे “भवेद्—” आ दोसरक आरम्भमे “आस्तां” एकहि पद-प्रवाहक रूपमे पढ़ल जा सकैत अछि। एतए निरपेक्ष पाठनिर्णय नहि थोपल गेल अछि।

  1. शस्यादिपूर्ण्णाभवे— / दास्तां → शस्यादिपूर्णा भवेद्— / आस्तां : संयुक्ताक्षरक मानकीकरण, सन्धि-विच्छेद आ वाक्यक व्याकरणिक संरचनाकेँ स्पष्ट करब।
  2. यावद् ग्रहाधीश्वरम् → यावद्ग्रहाधीश्वरम् : सन्धियुक्त लेखन; ई मुख्यतः शब्द-विभाजनक परिवर्तन अछि।
  3. कवित्वोज्वला → कवित्वोज्ज्वला : संस्कृतक मानक ‘उज्ज्वल’ शब्दक अनुरूप वर्तनी-संशोधन।

संस्कृत व्याकरणक आधारपर संशोधित पाठ : मूल मुद्रित संस्करणमे उपलब्ध मङ्गलश्लोकक सन्धि, संयुक्ताक्षर, शब्द-विभाजन आ वर्तनीकेँ संस्कृत व्याकरण तथा मानक लेखन-परम्पराक अनुसार सम्पादित कएल गेल अछि। मूल मुद्रित पाठ आ सम्पादकीय संशोधित पाठक भेद सुरक्षित राखल गेल अछि।

मूल गीत-पञ्जीक वर्णक्रमानुसार मिलान

01. अपरुव रमणी तुम मुख चंद

26. जाए देखब दैत्यराज समाज

51. प्रणवहु सुन्दरि उगल रवी

02. अरे सुनाभ हम सो कि कर गुमान

27. जाए देखब मोरे आश्रम तोर

52. प्रथमहि सुमरओ गुरु गणेश

03. अबस देव हमे स्वपुत्र सहाय

28. जायब दुहु प्रभावतिक धाम

53. बढ़ मुनिराज कयल तप आज

04. आनन्द भेल हमरे जायब कदम तले

29. जाओ सभहि मिलि मोर सभा

54. मन हमरा एहि भेला

05. आयरा कश्यप मुनिराज

30. जायब श्रृंगारपुर

55. मने जनु रंका करह तोहे आजे

06. ई हमे जान परदुमन का जनम कृतारथ भेला

31. जौवन समय रहय दिन चारि

56. मारल असुर देव सबक भेल सुख

07. उत्तम देश भक्तपुर नाम

32. तातक बैरि से ई नहि उचित

57. मालती माधवी दमन बकुल

08. ए पिया तोहे सुन्दर रे

33. तोह मारय एहि रहलाय पूर

58. मुदित नाचल भूत डाकिनि प्रेत पिसाचे

09. एतन नारी तोहे हमरा पानि

34. तोर नगर देखयके अभिलाषे

59. सुगनवनि तोहे अति तरुणि

10. कतय सो आयल ई सरोवर

35. तोहर कथा सुनित हो नास

60. रविकुल कमल विकास दिनेश

11. कहु हंसि अपरुव कहिनि

36. तोहर वचन सुनि जीव मोर कपयी

61. वज्रनाभ हमे कि करब तोहे काज

12. काहे धिर किया

37. तोहे गद शाम्ब अलप बुधि तोहरे

62. बदन पदुज नयन नयन खंजन

13. कि कहल परदुमन जायब दुहु मिलि

38. तोहे प्रभु सुनु किछु विनति

63. वासबे पठाओल हमे तोहर ठाम

14. कि भेल प्राण मोरे

39. तोहे पद्म सुन्दर नयन कमल दल

64. सुनु दूति मोर कहिनि

15. की होएत जीव मोरे

40. त्रिभुवन नहि एकर समान

65. सुनु तोहे दुहुक वानि

16. कृपा करहु जगत जननि माता

41. दुहुक जौवन भार

66. सुनु रामा किछु कहिनी मोर

17. गुणवति तोहे सब गुण परिपूर

42. देख तोहे एहि सरोवर के शोभा

67. सुनु साजनि मोर

18. चरह हमे जाए

43. देखल कृष्णसुत करह विचार

68. सुनो रचना वशारिनिया

19. चल चल जायब हमे

44. देल वर पितामह पाओल हमे

69. हम जायब चित्र सदने

20. चल चल सुनाभ तातक पासे

45. देवराज सब देवक ठाकुर

70. हमरज सुनु एक विनति

21. चलह जायब लोक सभा हमरे

46. परदुमन तोहे किंचित मानुवे

71. हम सब भागे तोहे दर्शन देल

22. चलह सखि जाउ दुहु उपबने

47. पति बिनु अबला केउ नहि सोभ

72. हमे अभागिनि नारी

23. चलि जाउ जयन्त वेगे अमरावती

48. पिया तेजि हमर न आन गति — पञ्जी ३८क अन्तर्गत

73. हमे करब ईशक ध्यान

24. चलु भाय सुनाभ अपनुक सदने

49. पीत वसन वर चारि करे

74. हमे होयब कन्दर्प तोहे होउ प्रभावती

25. जय जय जननि करहु कल्याण

50. पूरण कयल हम इन्द्रक काज

75. शिव शिव पहु के ई गति भेल

 


अपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।

साहित्य अकादेमीक संकीर्ण मैथिली भाषा विभागसँ विदेह (मैथिली साहित्यक समानान्तर मंच) ऐ अर्थमे सेहो फराक अछि जे विदेहमे ठेठी, अंगिका आ बज्जिका सन सहभाषाकेँ संग लऽ कऽ मिथिलाक बोली-वैविध्यक समग्र चित्र देल जाइत अछि। विदेहमे ठेठी, अंगिका आ बज्जिकाक भाषा विज्ञान, रचना आ व्याकरण मैथिलीक संग देल गेल अछि मैथिलीक एकटा समानान्तर व्याकरण, रचना आ भाषा विज्ञान (ठेठी, अंगिका आ बज्जिकाकेँ संग लऽ कऽ)- गजेन्द्र ठाकुर, संगे विदेहमे ठेठी, अंगिका आ बज्जिकाक साहित्य ई-प्रकाशित आ समीक्षित सेहो होइत अछि।– गजेन्द्र ठाकुर, सम्पादक, विदेह ISSN 2229-547X
⇧
नव विदेह अंक — मासमे दू बेर · New Videha Issue — twice monthly  ·  ई-पत्र सदस्यता · Email subscription  ·  RSS feed  ·  DOI · Zenodo · Scholarly Preservation