विदेह प्रथम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका
गजेन्द्र ठाकुर
‘धूर्त समागम’ आ ‘प्रभावतीहरण’
साहित्यिक • नाट्यशास्त्रीय • रङ्गमञ्चीय तुलनात्मक समालोचना
ज्योतिरीश्वर ठाकुरक प्रहसनक आधुनिक प्रदर्शन-आलेख आ जगत्प्रकाशमल्लक मल्लकालीन गीतिनाट्य
समालोचनाक प्रतिज्ञा
ई अध्ययन दुनू नाटककेँ ‘प्राचीन’ आ ‘आधुनिक’क एकटा सोझ तुलना बनाकऽ नहि पढ़ैत अछि। ‘धूर्तसमागम’क मूल ज्योतिरीश्वर-प्रणीत प्रहसन आ डॉ॰ अरविन्द अक्कूक २०२०मे प्रकाशित मैथिली प्रदर्शन-आलेख अलग-अलग ऐतिहासिक पाठ-स्तर अछि। ‘प्रभावतीहरण’ जगत्प्रकाशमल्लक नामसँ सम्बद्ध सत्रहम शताब्दीक रचना अछि, जकर उपलब्ध साहित्यिक आधार डॉ॰ लेखनाथ मिश्र-सम्पादित पाठ थिक। एक दिस प्रहसनक आधुनिक पुनर्रचना, दोसर दिस मल्लकालीन गीतिप्रधान नाटकक सम्पादित रूप—एहि असमानताकेँ बुझने बिना ‘के श्रेष्ठ’ सन सरल निर्णय भ्रामक होयत।
एतए तुलना पाँच सम्बन्धित धरातल पर चलैत अछि : कथावस्तु आ नाट्यसंरचना; पात्र, स्त्री-अनुभूति आ सत्ता; गीत, भाषा आ रस; अभिनय, रङ्गस्थान आ दर्शक; पाठ-इतिहास आ सम्पादन। विवेचनमे मूल नाट्यपाठ, पाठालोचनात्मक व्याख्या आ बाह्य ऐतिहासिक सन्दर्भकेँ अलग-अलग प्रमाण-स्तरपर राखल गेल अछि। जतए स्वतन्त्र पाण्डुलिपि-मिलान अथवा मञ्चनक ध्वनि-दृश्य अभिलेख उपलब्ध नहि अछि, ओतए निष्कर्षकेँ सम्भावना वा दिग्दर्शकीय प्रस्तावक रूपमे राखल गेल अछि।
१. तुलनात्मक परिदृश्य : एक दृष्टिमे
|
विवेचनक आधार |
‘धूर्त समागम’ |
‘प्रभावतीहरण’ |
|
मूल रचनाक समय-सन्दर्भ |
ज्योतिरीश्वर; सामान्यतः चौदहम शताब्दीक मिथिला-सन्दर्भ |
जगत्प्रकाशमल्ल; १६५६ ई॰क रचनासम्बन्धी परम्परा |
|
एतए विवेचित आधार |
डॉ॰ अरविन्द अक्कूक आधुनिक मैथिली प्रदर्शन-आलेख; प्रथम संस्करण २०२० |
डॉ॰ लेखनाथ मिश्र-सम्पादित नाटक; प्रथम संस्करण १९७२, पुनर्मुद्रण २०१३ |
|
नाट्यजाति |
प्रहसन; हास्य-विरोधाभास आ सामाजिक व्यंग्य |
पौराणिक गीतिनाट्य; शृंगार, वीर, अद्भुत आ मङ्गलभाव |
|
रचनात्मक अवयव |
आधुनिक प्रदर्शन-आलेखमे आठ दृश्य आ गायक-मण्डली |
तीन अङ्क, तीन अभिनय-दिवसक निर्देश, राग-गीत आ अन्तर्नाटक |
|
मुख्य संघर्ष |
धर्मवेश, वासना, स्वामित्व आ पक्षपाती न्याय |
गुप्त प्रेम, वंशीय वैर, देवकीय योजना आ राजसत्ता |
|
कथानकक स्त्री-केन्द्र |
अनंगसेनाक वस्तुकरणसँ सार्वजनिक असहमति धरि |
प्रभावतीक इच्छा, हंसीक दूतत्व आ अन्तःपुरक नियंत्रण |
|
विशिष्ट रंगयुक्ति |
न्यायिक दरबारक विद्रूप, गीतद्वारा आलोचनात्मक टिप्पणी |
रामायण-अन्तर्नाटक, नटवेश, पुष्पमाला-भ्रमर, राग-संकेत |
|
भाषिक परत |
मूल प्रहसनमे संस्कृत-प्राकृत-मैथिली; आधुनिक आलेखमे मैथिली संवाद प्रधान |
मैथिली गीत, संस्कृत श्लोक, मिश्रित नाट्यभाषा |
|
समापनक दिशा |
अनंगसेनाक सार्वजनिक प्रतिरोध आ लोकमंगलक गान |
वज्रनाभ-वध, राजाभिषेक, भक्ति आ मङ्गलान्त |
|
अभिलेखीकरण |
आधुनिक मंचनसभक सूची आ प्रदर्शन-इतिहासक संकेत |
पाण्डुलिपि, सम्पादकीय भूमिका, गीत-पञ्जी आ श्लोक-पञ्जी |
२. साहित्येतिहास : मिथिलाक प्रहसन आ नेपालक मल्लरङ्गभूमि
‘धूर्तसमागम’क साहित्यिक मूल मध्ययुगीन मिथिलाक संस्कृत-प्राकृत-मैथिली मिश्रभाषिक नाट्यसंसारमे अवस्थित अछि। कथन, पात्रक वर्ग-पहिचान आ गीतक भाषा एक-दोसरासँ अलग श्रव्य स्तर बनबैत अछि। एहि मूलकेँ “पूर्णतः मैथिलीमे लिखल नाटक” कहब असावधानता होयत; प्राचीन मैथिल नाट्यपरम्पराक साक्षी कहब अधिक समीचीन अछि। मूल कृतिक चौदहम शताब्दी आ हरिसिंहदेवक आश्रय-सन्दर्भ बाह्य पाण्डुलिपि-अध्ययनमे चर्चित अछि; मुदा उपलब्ध २०२०क आठ-दृश्य आलेखकेँ स्वयं चौदहम शताब्दीक अविकल पाठ मानि नहि लेल जा सकैत अछि।
‘प्रभावतीहरण’क ऐतिहासिक स्थान नेपालक मल्लदरबारमे मैथिली भाषाक साहित्यिक प्रतिष्ठासँ सम्बद्ध अछि। मल्लकालीन रचनाक सांस्कृतिक भूगोल आधुनिक राष्ट्रसीमासँ व्यापक छल : मिथिलाक भाषिक-संगीतपरम्परा, भक्तपुरक राजसंरक्षण, नेपालभाषा आ संस्कृतक सम्पर्क एकसंग सक्रिय छल। एही कारण एहि रचनाकेँ मैथिली साहित्यक भीतर राखब आ नेपाली रङ्गइतिहासक भीतर राखब परस्पर विरोधी दावा नहि, पूरक इतिहासलेखन थिक।
दुनू नाट्यरचनाक बीच लगभग तीन शताब्दीक दूरी मात्र “प्रगति” अथवा “अवनति”क सरल रेखा नहि बनबैत। एकमे लोकजीवनक धूर्त सामाजिक पात्र आ न्यायिक विडम्बना प्रमुख अछि; दोसरमे राजदरबारक धार्मिक-सांगीतिक वैभव, प्रेमक राजनीति आ राजशक्ति विशेष महत्त्व पबैत अछि। एक धरातल पर दुनू शास्त्रीय नाट्यरूपक अनुशासन स्वीकारैत अछि; दोसर धरातल पर क्षेत्रीय भाषा आ स्थानीय प्रदर्शन-व्यवहारक माध्यमसँ ओकर पुनर्निर्माण करैत अछि।
३. कथावस्तुक मूल अन्तर : सामाजिक विडम्बना बनाम पौराणिक रणनीति
अरविन्द अक्कूक ‘धूर्त समागम’मे धर्मोपदेश, भिक्षा, गुरु-शिष्यक सम्बन्ध, वासना, स्वामित्वक दावा आ न्यायदानक प्रक्रिया एक-दोसरासँ भिड़ैत अछि। विश्वनगर आ स्नातक अपने संयमक दावाक विपरीत आचरण करैत छथि। अनंगसेनाक आगमन व्यक्तिगत लिप्साकेँ सार्वजनिक विवादमे बदलैत अछि। असज्जाति मिश्रक कथित न्यायस्थलमे निर्णायक पक्षपाती बनि उठैत छथि; जे व्यवस्था विवाद सुलझएबाक चाही से स्वयं विवादक भाग भऽ जाइत अछि। अन्तिम दृश्य अनंगसेनाक असहमतिसँ उत्पन्न सार्वजनिक हस्तक्षेप दिशि कथाकेँ मोड़ैत अछि।
‘प्रभावतीहरण’मे प्रेम आरम्भसँ राजनीतिक योजनासँ संलग्न अछि। इन्द्रक अभिप्राय, हंस-हंसीक दूत-कर्म, प्रभावतीक पूर्वराग, प्रद्युम्नक नट-छद्म, भद्र-नटक ‘रामायण’ प्रदर्शन, पुष्पमाला-भ्रमरक अद्भुत प्रवेश, रहस्योद्घाटन, युद्ध आ राजाभिषेक—ई सभ एकहि लक्ष्यक दिशि बढ़ैत घटनापुञ्ज अछि। प्रभावतीक प्रेम अपन भावात्मक सत्य राखैत अछि, मुदा पौराणिक नियोजन ओहि प्रेमकेँ वज्रनाभ-विनाशक साधन सेहो बनबैत अछि।
एतए एकटा मूलभूत उलटफेर देखाइत अछि। ‘धूर्त समागम’मे छल आ पाखण्ड नैतिक प्रश्नक विषय अछि; ‘प्रभावतीहरण’मे छलक एक रूप—शत्रुदरबारमे छद्म नटवेश—सफल देवकीय रणनीतिक साधन अछि। अर्थात् दुनू नाटक ‘छल’केँ नाटकीय ऊर्जा बनबैत अछि, मुदा ओकर नैतिक मूल्यांकन अलग अछि। एकर तुलना करैत काल केवल “दुनूमे छल अछि” कहब पर्याप्त नहि; प्रश्न ई अछि जे छलक परिणामक लाभ के पबैत अछि, आ ओकर वैधता के निर्धारित करैत अछि।
४. संरचना : आठ दृश्यक क्रमिक विस्फोट आ तीन अभिनय-दिवसक विस्तार
‘धूर्त समागम’क आधुनिक विन्यास आठ दृश्य पर आधारित अछि। पहिलमे सूत्रधार-नटी नाटकक ऐतिहासिक पहचानक चर्चा करैत छथि; दोसरमे कोतवालक भय आ बाहरी अधिकार; तेसरमे अनंगसेनाक प्रवेश; चारिममे भिक्षा, गृहस्थसम्बन्ध आ सुरतप्रिया; पाँचममे इच्छाक होड़; छठममे असज्जातिक दरबार; सातममे स्वामित्वक दावा आ प्रतिवाद; आठममे सार्वजनिक सम्बोधन आ समापनगीत अछि। दृश्यसभ धीरे-धीरे निजी वासनासँ सार्वजनिक न्यायबोध धरि आबैत अछि।
‘प्रभावतीहरण’क तीन अङ्क तीन अभिनय-दिवसक रूपमे चलैत अछि। पहिल दिवसकेँ पात्रप्रवेश, नान्दी, राजवर्णन, देव-असुर राजनीतिक पृष्ठभूमि आ हंस-हंसीक आगमन घेरेने अछि। दोसर दिवस पूर्वराग, भद्र-नटदलक दरबार-प्रवेश, अन्तर्नाटक आ गुप्त मिलनक केन्द्र अछि। तेसर दिवस अन्य युगलक कथाविस्तार, राजसूय-विचार, गुप्त सम्बन्धक उद्घाटन, युद्ध, विजय आ मङ्गलान्त लऽ कऽ अबैत अछि। आधुनिक घटनाप्रधान नाटकक कसौटीसँ ई विस्तार दीर्घ लगि सकैत अछि, मुदा गायन, वेशपरिवर्तन आ दैनन्दिन अभिनय-विभाजनक दृष्टिएँ ओकर अपन रङ्गलय अछि।
पहिल कृतिक गति प्रसंग—विसंगति—सार्वजनिक उद्घाटन अछि; दोसरक गति अभिज्ञान—प्रतीक्षा—छद्म प्रवेश—विस्फोट—राजकीय समाधान अछि। दोसर नाटकमे प्रारम्भिक विस्तारकेँ अनावश्यक कहि काटि देब आ पहिल नाटकक अन्तिम प्रतिवादकेँ “केवल उपदेश” मानि निकालि देब—दुनू ऐतिहासिक रूपान्तरक सूक्ष्मताकेँ नष्ट करब होयत। तखनहुँ मञ्चक लयक कसौटी पर दुनूकेँ परीक्षण जरूरी अछि : एकमे दीर्घ प्रस्तावना आ अन्तिम भाषण, दोसरमे बहुपात्र परिचय आ विस्तारित अन्तर्नाटक दृश्यगत कसावटकेँ प्रभावित कऽ सकैत अछि।
५. नाटकक भीतर नाटक : आत्मपरिचय आ छद्म-अभिनय
दुनू रचनामे रङ्गमञ्च अपनहि अस्तित्वकेँ कथा बनबैत अछि। ‘धूर्त समागम’क सूत्रधार आ नटी आरम्भमे नाटकक पहचान, प्राचीनता आ दर्शकक सम्बन्ध पर प्रश्नोत्तर करैत छथि। ई एक प्रकारक आत्मपरक प्रस्तावना थिक : मञ्च नाटकक कथानक शुरू करबाक पहिने अपने इतिहासक कथन करैत अछि। एहि उपकरणसँ दर्शकक सांस्कृतिक स्मृति जागैत अछि, मुदा इतिहासक व्याख्यान पात्रक आन्तरिक गतिसँ अधिक भऽ गेलापर घटना-विकासमे विलम्ब सम्भव अछि।
‘प्रभावतीहरण’मे आत्मपरकता अधिक जटिल नाटकीय छल-रूपेँ प्रकट होइत अछि। भद्र-नटक रामायण-अभिनय वज्रनाभक दरबारमे वास्तविक क्रीड़ा बुझल जाइत अछि, किन्तु बाहरी दर्शक जानी रहल छथि जे कलाकारक छद्म प्रवेशक पाछाँ गुप्त उद्देश्य अछि। नाटकक भीतर नाटक तँ अछि, संगमे दर्शकक ज्ञान आ पात्रक अज्ञानक अन्तर सेहो अछि। शत्रुराज अभिनयकेँ कलारूपमे स्वीकारैत अछि आ ओहि स्वीकृतिक माध्यमसँ अपन रक्षा-व्यवस्थामे दरार खोलैत अछि। कला स्वयं रणनीतिक माध्यम बनि जाइत अछि।
ई तुलना एकटा उर्वर आलोचनात्मक निष्कर्ष दैत अछि : ‘धूर्त समागम’ मञ्च द्वारा सामाजिक मुखौटा खसाबैत अछि; ‘प्रभावतीहरण’ मञ्चक मुखौटाक उपयोग कऽ गुप्त योजना सफल करैत अछि। दुनूक व्याकरणमे अभिनय आ वास्तविकता बीच दूरी अनिवार्य अछि, मुदा पहिल दूरी अनावरणक आ दोसर दूरी गुप्तीकरणक औजार बनैत अछि।
६. ज्ञान, अधिकार आ दर्शकक नैतिक स्थान
असज्जाति मिश्रक दरबारमे पात्र न्यायिक औपचारिकताक अभिनय करैत छथि; दर्शक तुरन्त देखैत छथि जे सत्यक निर्णयकर्ता स्वयं लाभक भूखसँ परिचालित छथि। एहि बिन्दु पर दर्शक पात्रसभसँ अधिक नैतिक जानकारी राखैत छथि। न्यायाधीशक कृत्रिम प्रतिष्ठा आ वास्तविक लोभक बीचक फाँक हँसी पैदा करैत अछि। ‘सत्य वचनकेँ दूर भगाबथि’ सन व्यंग्यात्मक गीतपंक्ति न्यायिक गुणगानक विपरीत अर्थ रचैत अछि।
वज्रनाभक दरबारमे सेहो मुख्य दर्शक अभिनयक छद्म उद्देश्य जनैत छथि आ राजा नहि। मुदा नाट्य-दुनियामे एहि गुप्त जानकारीक नैतिक निष्कर्ष न्यायालयक विडम्बनासँ अलग अछि। दर्शक देवकीय पक्षक प्रयोजन स्वीकार करब लेल आमन्त्रित छथि; वज्रनाभक कलारुचि ओकर राजनीतिक असुरक्षा बनैत अछि। एकहि प्रकारक “दर्शक अधिक जनैत छथि” उपकरण दुनू नाटकमे अलग नैतिक परिणाम तक पहुँचैत अछि।
एहि प्रश्नक आगाँ एक आरो प्रश्न उठैत अछि : नाटक स्वयं दर्शककेँ निर्णयक स्वतन्त्र अधिकार दैत अछि कि पहिने सँ तय नीतिक अनुसरण करबैत अछि? ‘धूर्त समागम’क व्यंग्यात्मक विरोध दर्शककेँ आत्मनिरीक्षणक दिशा दैत अछि; ‘प्रभावतीहरण’क देवकीय नियोजन विजयी पक्षक औचित्यक रूपरेखा आगाँ राखैत अछि। परन्तु वज्रनाभक परिवार, प्रभावतीक दुविधा आ प्रेमक गुप्तता एहि रूपरेखाकेँ पूर्णतः निष्कण्टक नहि बनबैत।
७. स्त्रीपात्र : अनंगसेना, प्रभावती आ हंसी
अनंगसेना आरम्भमे गुरु-शिष्यक परस्पर स्पर्धाक विषय बनैत छथि। हुनक देह पर पुरुषक दृष्टि आ स्वामित्वक दावा नाटकक अनेक दृश्य संचालित करैत अछि। आधुनिक प्रदर्शन-आलेखक अन्तिम दृश्यमे अनंगसेना सार्वजनिक रूपसँ असहमति व्यक्त करैत छथि; हुनकर “हम असज्जाति मिश्रकेँ कथमपि नहि स्वीकारब” सन उक्ति केवल व्यक्तिगत निषेध नहि, निर्णयक अधिकारक घोषणा बनि जाइत अछि। मुदा समीक्षाकेँ ईहो पूछबाक चाही जे सात दृश्य धरि हुनका कतेक स्वतन्त्र संवाद आ रचनात्मक क्रिया भेटैत अछि। अन्तिम भाषण प्रारम्भिक वस्तुकरणकेँ स्वतः निरस्त नहि करैत; ओ ओकर विरोधक ऐतिहासिक बिन्दु बनैत अछि।
प्रभावतीक स्थिति अलग अछि। ओ हंसीसँ प्रश्न पूछैत छथि, प्रद्युम्नक गुण-वर्णन सुनैत छथि, पिता-कृष्णक वैरक स्मरण करैत छथि, आ अन्ततः अपन इच्छा व्यक्त करैत छथि। एहि अर्थमे ओ निष्क्रिय पुरस्कार मात्र नहि छथि। मुदा हुनक निर्णय प्रत्यक्ष राजसभामे स्वतन्त्र वैधानिक निर्णय बनि नहि सकैत; गुप्त प्रेमक सामाजिक मान्यता पुरुष योद्धा आ दिव्य राजनीतिक विजयक अनन्तर स्थिर होइत अछि। भावजगतमे सक्रिय इच्छा आ संस्थागत संरचनामे सीमित अधिकार—ई प्रभावतीक पात्रक केन्द्रीय द्वन्द्व थिक।
हंसी एकटा तेसर सम्भावना खोलैत छथि। ओ जलाशयसँ राजसभा, राजसभासँ अन्तःपुर आ नटमण्डलीक संसार धरि संवादक बाट बनबैत छथि। अनंगसेना प्रत्यक्ष असहमतिक आवाज बनैत छथि; प्रभावती प्रेमक आन्तरिक विकल्पक प्रतिनिधि; हंसी आवागमन, भाषा आ युक्तिक संचालिका छथि। तथापि हंसीक चातुर्य स्वयं इन्द्रक रणनीतिक लक्ष्यसँ अलग स्वतन्त्र नहि अछि। एहि तीनू पात्रक तुलनासँ “स्त्रीपात्र बलवान् अछि कि नहि” सन एकरेखीय प्रश्नक स्थान पर ककरा कथा चलएबाक, ककरा सहमति देबाक आ ककरा सार्वजनिक निर्णय करबाक शक्ति अछि, से प्रश्न उठैत अछि।
अनंगसेना आ प्रभावतीक बीच आधुनिक स्वायत्तताक समान मानक यान्त्रिक रूपसँ नहि लागू करबाक चाही। पहिल नाटकक वर्तमान सार्वजनिक प्रतिवाद आधुनिक आलेखकारक रूपान्तरणक उपलब्धि अछि; दोसर सत्रहम शताब्दीक दरबारी-पौराणिक अभिसंधिमे प्रेमक भाषिक स्थान बनबैत अछि। दुनूकेँ अपन युगक नाट्य-सम्भावना आ पाठक अन्तर्विरोधक आधारपर मूल्यांकित करब न्यायसंगत होयत।
८. पुरुषपात्र आ भूमिका-विनिमय : गुरु, न्यायाधीश, नट आ राजा
‘धूर्त समागम’क विश्वनगर आ स्नातक धर्मक बाहरी चिह्नक माध्यमसँ नैतिक प्रतिष्ठा चाहैत छथि, मुदा हुनक संवाद कामना, ईर्ष्या आ निजी लाभ पर आधारित अछि। गुरु-शिष्यक पदानुक्रम समान लिप्साक सोझाँ टूटैत अछि : आध्यात्मिक शिक्षाक सम्बन्ध प्रतियोगिता बनि जाइत अछि। असज्जाति मिश्र एहि निजी विडम्बनाकेँ संस्थागत बनबैत छथि; न्यायासन पर बैसल व्यक्ति समूची प्रक्रियाकेँ निजी स्वार्थमे झुकबैत छथि। एहि प्रकार प्रहसन व्यक्ति-दोषक संग संरचनागत दूषण देखबैत अछि।
‘प्रभावतीहरण’क प्रद्युम्न प्रेमी, योद्धा, नट आ भ्रमरक अनेक वेश ग्रहण करैत छथि। हुनक भूमिका-विनिमय छलक सत्ता-स्वीकृत उपयोग अछि। वज्रनाभ राजकीय अहंकार, पारिवारिक अधिकार आ कला-आकर्षणक जटिल मेलक प्रतिरूप छथि; हुनका केवल अज्ञानवान् खलनायक कहि देलासँ नाटकक तनाव घटैत अछि। हुनक अन्तःपुरक रक्षा कठोर अछि, मुदा अपन दरबारमे कलाकारक स्वागत करबाक इच्छा ओहि कठोरताकेँ निष्प्रभावी बनबैत अछि।
तुलनामे पद-आधारित विरोध विशेष प्रखर अछि : गुरु अपन वेशमे अशुद्ध इच्छाकेँ छिपबैत छथि, न्यायाधीश न्यायक वेशमे स्वार्थकेँ; प्रद्युम्न कलाकारक वेशमे गुप्त राजनीतिक अभियानकेँ। तीनू प्रकारक आवरण कथाक कारण बनैत अछि, मुदा प्रहसन आवरणक हास्यास्पदता पर प्रहार करैत अछि आ पौराणिक नाटक छद्म-अभिनयक प्रभावशीलता देखबैत अछि।
९. गीत-संगीत : आलोचनात्मक कोरस आ नाट्यसमयक वाहक
‘धूर्त समागम’क आधुनिक आलेखमे गायक-मण्डली दृश्यसभक बीच कथात्मक सूत्र बनैत अछि। कोतवालक हुंकारक गीत अधिकारक हास्यास्पद भय रचैत अछि; गुरु-शिष्यक दानगीत कपटपूर्ण भिक्षाचारक पर्दाफाश करैत अछि; असज्जातिक प्रवेशगीत उल्टे गुणगान द्वारा न्यायिक भ्रष्टाचार उघारैत अछि; अन्तिम मंगलगीत व्यंग्यक कटुताकेँ लोककल्याणक आकांक्षासँ मिलबैत अछि। एहि गीतसभक प्रमुख कार्य केवल भावना उठाएब नहि, पात्रक कथन आ लेखकक आलोचनात्मक दूरी अलग करब सेहो अछि।
‘प्रभावतीहरण’मे गीत कथा कहबाक प्रायः प्राथमिक माध्यम अछि। नान्दी रङ्गब्रह्माण्ड रचैत अछि; प्रभातगीत अभिनय-दिवस बदलैत अछि; सरोवरक गीत स्थल-सौन्दर्यक कल्पना करैत अछि; प्रेमगीत प्रभावतीक मानस-परिवर्तन श्रव्य बनबैत अछि; सखीक गीत विवाहक आकांक्षा विस्तारैत अछि; युद्धोत्तर पद आ मङ्गलगीत वैष्णव-पौराणिक विजयकेँ शिव-भगवती-स्मरणक संग जोड़ैत अछि। रागनाम, ध्रुवपद, गीत-आरम्भ आ पार्श्वसंवाद नाट्यक्रियाक अङ्ग अछि।
गीतपञ्जीक ७५ प्रविष्टिक उल्लेख विशेष सावधानी चाहैत अछि। एहि संख्याकेँ बिना परीक्षण ७५ पृथक् सम्पूर्ण गीतक सिद्ध गणना नहि मानल जाय; उपलब्ध समीक्षामे एकहि गीतक अलग आरम्भ-पंक्ति वा पञ्जी-प्रविष्टिक पुनरावृत्तिक सम्भावना निर्दिष्ट अछि। गीतक सम्पूर्ण क्रम, रागक प्रयोग आ ऐतिहासिक धुनक सत्यापन लेल मूल मुद्रित पाठ आ पाण्डुलिपिक निरन्तर मिलान अपेक्षित अछि।
दुनू नाटकमे गीत “संवादकेँ बाधित” कखन करैत अछि, आ “संवादक अर्थ पूरा” कखन करैत अछि, एहि प्रश्नक समाधान गीतक नाट्य-कार्यसँ भेटैत अछि। प्रहसनमे गीत बहुधा टिप्पणीकार आ व्यंग्यात्मक सामूहिक दृष्टि अछि; गीतिनाट्यमे गीत समय, प्रेम, लोक-रङ्ग आ धार्मिक विश्व-व्यवस्थाक आधार अछि। नूतन मञ्चन लेल पहिलमे शब्दक स्पष्टता आ गीत-विरामक तीक्ष्णता, दोसरमे राग-भाव-प्रवेश-संगतिक संरचना आवश्यक अछि।
१०. भाषा : बहुभाषिक इतिहास आ जीवित मैथिली मञ्चभाषा
‘धूर्तसमागम’क मूल प्रहसनक संस्कृत-प्राकृत संवाद आ मैथिली गीतक सम्मिश्रण पात्रक स्थिति, साहित्यिक अधिकार आ क्षेत्रीय श्रव्यजीवनक अन्तर व्यक्त करैत अछि। आधुनिक प्रदर्शन-आलेख मुख्यतः मैथिली वाचिक संवादक सहारे समाजक विस्तृत दर्शकसमूह धरि पहुँचैत अछि; एकर भीतर संस्कृतनिष्ठ विधिक पद, धार्मिक शब्दावली, लोकउक्ति आ समसामयिक संवाद-लयक स्तर बनैत अछि। भाषिक आधुनिकता रङ्गमञ्चक सुगमता बढ़बैत अछि, मुदा एकरा मूल प्रहसनक ऐतिहासिक भाषा मानब अनुचित होयत।
‘प्रभावतीहरण’क संगीतप्रधान काव्यरूप मैथिली पद, संस्कृत श्लोक आ पुरनका क्षेत्रीय क्रियापदक सम्मिलित सत्ता रखैत अछि। “अथ द्वितीय दिवसे”, पात्र-सम्बोधन, “प्रथम कोणे” आदि संकेत भाषाक अर्थ मात्र नहि, प्रदर्शनक नियम सेहो बतबैत अछि। प्राचीन रूप “गलत” बुझि आधुनिक सुलभ मैथिलीमे सुधारलासँ नाटकक ऐतिहासिक ध्वनि ओ मञ्चीय व्याकरण बदलि सकैत अछि। तें पाठशुद्धि आ भाषासरलीकरण अलग सम्पादकीय कार्य अछि।
भाषिक सौन्दर्यक तुलना सेहो रसक संग पढ़बाक चाही। प्रहसनक बल तत्कालिक प्रत्युत्तर, कटाक्ष, नामकरण आ मौनक सही समय पर अछि। गीतिनाट्यक बल आवृत्ति, ध्रुव, रागानुकूल ध्वनि, अलंकार आ प्रवाहित समय-संकेत पर अछि। पहिलमे मञ्चभाषाक वाचिक प्रकृतिसँ हास्य चटकी उठैत अछि; दोसरमे गेय भाषा दृश्यकेँ फैलाकऽ भावनात्मक काल बनबैत अछि।
११. रस, भाव आ नाट्यशास्त्रीय प्रयोजन
‘धूर्त समागम’क मूल रस-गति हास्यक दिस अछि, मुदा ओकर भीतर बीभत्सताक आभास, रौद्र प्रतिरोध, अपमानजन्य करुणा आ सामाजिक विडम्बनाक बोध प्रवेश करैत अछि। वेश आ आचरणक विरोध हास्य उपजैत अछि; अनंगसेनाक अस्वीकार एहि हास्यकेँ असहज मौनमे बदलि सकैत अछि। एहि अवस्थामे कलाकार जँ सभ प्रसंगकेँ एकसमान ठहाकामे बदलि देथि तँ कृतिक सामाजिक प्रश्न मद्धिम पड़ि जाएत।
‘प्रभावतीहरण’मे शृंगार पूर्वराग, विरह, दूत-कर्म आ संयोगमे विकसित होइत अछि; वीर रस युद्ध आ देवकीय पक्षक प्रबलतामे; अद्भुत रस भ्रमर-रूपान्तरण आ दिव्य मायामे; शान्त तथा भक्तिमय संवेग मङ्गलान्तमे। हास्य अथवा विनोद भद्र-नटदलक क्रीड़ामे सम्भव अछि, मुदा प्रधान रङ्गचेतना प्रहसनसँ भिन्न अछि। एहि रससमूहकेँ शास्त्रीय नाम देब भर पर्याप्त नहि; गीतक पूर्वापर सम्बन्ध, देहक क्रिया, रङ्गस्थलक उपयोग आ दर्शकक अनुभूति एकसंग देखबाक चाही।
एहि आधारपर श्रेष्ठताक कोनो रसाधारित पदानुक्रम नहि बनैत। कटु हास्य स्वयं ज्ञानात्मक अनुभूति बनि सकैत अछि; शृंगार स्वयं राजकीय विचारधाराक माध्यम बनि सकैत अछि। दुनू कृतिक मूल्य ओकर अपन अपेक्षित नाट्य-प्रभाव सफल करबामे अछि—पहिलक असुविधाजनक हँसी आ दोसरक बहुध्वनिक गायन-नाट्यसमाधान।
१२. धर्म, राजधर्म आ न्याय : नैतिक विश्वक विपरीत संरचना
‘धूर्त समागम’केँ सीधा धर्मविरोधी कृति कहब संकुचित होयत। नाटकक आलोचनाक प्रमुख लक्ष्य बाहरी धर्मचिह्न आ वास्तविक लोभक बीच विरोध अछि। गुरुजनक वासनापरायणता, भिक्षाक आत्मलाभ आ न्यायाधीशक भ्रष्टाचार नैतिक अधिकारक संस्थागत क्षय देखबैत अछि। असज्जातिक न्यायासन “न्याय नहि अछि”क रिक्ति नहि, न्यायक नाम पर अन्यायक अभिनय प्रस्तुत करैत अछि।
‘प्रभावतीहरण’क देव-असुर संघर्षमे धार्मिक वैधता कथा शुरू होइतहि व्यवस्थित होइत अछि। इन्द्र आ कृष्णपक्षक योजना भौतिक युद्धक पहिने आरम्भ भऽ गेल अछि। प्रेमक प्रगतिक संग दैत्यराजक पराभव एकटा पूर्वनियत पौराणिक अर्थ पबैत अछि। मुदा समापन केवल एक देवताक संकुचित महिमामण्डन नहि; कृष्ण-केन्द्रित घटना जगतमे शिवनाम, भगवती-स्तुति आ सार्वजनीन मङ्गलक अनेक संकेत सह-अस्तित्वमे देखाइत अछि।
दुनूक न्यायसंकल्पनाक तुलना विशेष फलप्रद अछि। प्रहसन न्यायिक प्रक्रिया आरम्भ करैत अछि, मुदा न्यायाधीशक निजी अभिलाषा प्रक्रिया भंग करैत अछि; गीतिनाट्य न्यायकेँ देवकीय विजय आ राजकीय प्रतिस्थापनक अन्तिम परिणाममे खोजैत अछि। पहिल प्रश्न करैत अछि—निष्पक्ष निर्णय कोना सम्भव? दोसरक नाट्यविश्व पूछैत अछि—ककर विजय धर्मसम्मत मानल जाय? एतए आधुनिक संवैधानिक कसौटी यान्त्रिक रूपसँ इतिहास पर आरोपित नहि कएल जाय, मुदा हिंसा आ अधिकारक कथात्मक वैधता पर आलोचनात्मक प्रश्न अवश्य उठाओल जाय।
१३. सामाजिक भूगोल : सड़क, भिक्षा आ न्यायकक्ष बनाम सरोवर, अन्तःपुर आ राजसभा
‘धूर्त समागम’क नगरी जीवनमे सड़क, आवासीय इलाका, भिक्षाक स्थल, कोतवालक उपस्थिति आ न्यायिक दरबार अछि। समाजक सामान्य लोक धार्मिक पेशा, हिंसा, धन आ संस्थागत अधिकारसँ टकरबैत छथि। पात्रक नामकरण सेहो प्रहसनात्मक अछि—असज्जाति, मूलनाशक, विदूषक आदि नाम व्यवहारक आलोचना पूर्वसूचित करैत अछि। एहि नामसभकेँ आधुनिक जातिसमुदायक सरल प्रतिरूप कहब अनुचित होयत; सामाजिक अर्थ पात्रक कार्य आ संवादसँ निर्धारित कएल जाय।
‘प्रभावतीहरण’क स्थलसमूह राजदरबार, देवसभा, सरोवर, अन्तःपुर, आश्रम आ रणभूमि अछि। स्थान बदलला सँ भाव आ सत्ता बदलैत अछि : सरोवर प्रेमक गुप्त संचारक स्थल; अन्तःपुर नियन्त्रण आ गुप्त प्रवेशक स्थल; राजा-कक्ष सार्वजनिक अधिकारक; नटमण्डली छद्म रूपक अस्थायी मध्यस्थान; रणभूमि अन्तिम अधिकार-निर्णयक स्थल बनैत अछि।
पहिल नाटकक मञ्च सामाजिक नगरीक बहुस्तरीय व्यवहारकेँ विद्रूप करैत अछि; दोसर नाटक सीमाबद्ध राजकीय संसारक भीतर दरबारसँ अन्तःपुर धरि रहस्यक संचरण करैत अछि। दुनूकेँ केवल “जननाट्य” बनाम “अभिजन नाटक” कहब सरल वर्गीकरण होयत। प्रहसनमे शास्त्रीय वाचिक-विन्यास अछि; मल्लकालीन नाट्यमे लोकप्रिय गायन आ दृश्यबोध अछि। शास्त्र आ लोकक परस्पर संसर्ग दुनूक आधार अछि।
१४. देह, मुखौटा आ अभिनय : मञ्चीय व्यवहारक कसौटी
‘धूर्त समागम’क अभिनेता लेल वेश आ चरित्रक विरोध सबसँ महत्त्वपूर्ण अभिनय-उपकरण अछि। विश्वनगरक बाहरी गंभीरता आ आन्तरिक असंयम, स्नातकक शिष्यभाव आ प्रतिद्वन्द्विता, असज्जातिक ऊँच आसन आ निजी लालच—ई सभ आङ्गिक आ वाचिक लयमे प्रकट होयबाक चाही। कोतवालक लाठी सचमुचक हिंसा नहि, नियन्त्रित अतिकथनक भय-प्रतीक बनि सकैत अछि। गीतक बादक मौन अथवा छोट विराम हँसीसँ प्रतिरोध धरि संक्रमणक कलात्मक साधन अछि।
‘प्रभावतीहरण’क अभिनयमे चारि भिन्न लयक आवश्यकता देखल जाइत अछि : राजसभाक गरिमा, दूतिका-सखी संवादक अन्तरंगता, नटदलक नृत्य-रूपान्तरण, युद्धक संगठित देहगति। नाटकक भीतर नाटकमे एकहि अभिनेता कएटा भूमिका धरि बदलि सकैत छथि। भ्रमर-रूपान्तरणकेँ आधुनिक यथार्थवादी कीट-अनुकरण बनएबाक बदला फूल, छाह, वस्त्र, हस्तमुद्रा अथवा कठपुतलीसँ संकेतित कएल जा सकैत अछि। ई वर्तमान प्रस्तुति लेल प्रस्ताव अछि, ऐतिहासिक मञ्चनक प्रमाणित विवरण नहि।
दुनू कृतिक अभिनयक केन्द्रीय शब्द “दूरी” थिक : पात्र अपन मुखौटा पर विश्वास करैत अछि, दर्शक ओकर अन्तर्विरोध बुझैत छथि। मुदा ‘धूर्त समागम’मे अभिनेता मुखौटाक असफलता देखबैत छथि, ‘प्रभावतीहरण’मे नट मुखौटाक सफलता। एहि सूक्ष्म अन्तरकेँ दिग्दर्शनमे पकड़ने सँ दुनू नाटकक विशिष्टता सुरक्षित रहत।
१५. रङ्गस्थल, प्रकाश आ दृश्यान्तर
‘धूर्त समागम’क आधुनिक आलेखमे दृश्य बदलबाक लेल प्रकाश, प्रवेश आ गीतक स्पष्ट संकेत भेटैत अछि। न्यायिक दृश्य लेल उच्च आसन, न्यायक नाम पर विद्रूप औपचारिकता, अनंगसेनाक अन्तिम सार्वजनिक स्थान-प्राप्ति—ई सभ न्यून साधनसँ दृश्यात्मक प्रभाव दऽ सकैत अछि। अन्तिम दृश्यमे अनंगसेना पर पड़ैत प्रकाश आ पाछाँ ठाढ़ पुरुषपात्र स्थानिक सत्ता-विनिमयक सशक्त प्रतिमा अछि। तखनहुँ प्रत्येक दृश्य बीच पूर्ण अन्धकार रखब कथा-विन्यासकेँ खण्डित करि सकैत अछि; गायक-मण्डली आ पात्रक गमनसँ संक्रमण तरल बनब बेसी उपयुक्त अछि।
‘प्रभावतीहरण’मे “कोणे” सन स्थल-संकेत, नटदलक प्रवेश, गीतक आरम्भ, नान्दी, नेपथ्य आ अङ्कविभाजन सम्भावित खुला अथवा बहुकक्षीय प्रदर्शन-व्यवहारक द्योतक अछि। मुदा एहि संकेतक आधारपर प्राचीन रङ्गस्थलक निश्चित नक्शा, दर्शक-संख्या अथवा प्रकाश-व्यवस्था सिद्ध नहि कएल जा सकैत। आधुनिक निर्देशक एक स्थिर आधारमञ्च पर एकाधिक कल्पित स्थल रचि सकैत छथि—मध्य भाग राजसभा, पार्श्वभाग सरोवर, ऊँचल मञ्च अन्तःपुर, संगीतदलक नियत स्थान—मुदा ई रचनात्मक मञ्चनिर्माण थिक, इतिहासक पुनरुत्पादन नहि।
रङ्गमञ्चीय तुलनाक स्तर पर ‘धूर्त समागम’ संक्षिप्त, परिवर्तनशील सामाजिक विन्यास माँगैत अछि; ‘प्रभावतीहरण’ दीर्घ, संगीत-आश्रित, कएक प्रतीकात्मक स्थलवला विन्यास माँगैत अछि। दुनू लेल स्थूल यथार्थवादी दृश्यसज्जा अनिवार्य नहि। अभिनय, स्वर आ प्रकाशक संकेत-व्यवस्था कथानकक रहस्य आ विचारकेँ अधिक सटीक रूपेँ पहुँचा सकैत अछि।
१६. दर्शक आ प्रस्तुतिक इतिहास
अरविन्द अक्कूक प्रदर्शन-आलेखक संग आधुनिक मञ्चनक सूची भेटैत अछि। १९८६ सँ २०२० धरि विभिन्न अवसरक प्रस्तुतिक उल्लेख आधुनिक मैथिली रङ्गकर्मीसभक सामूहिक श्रमक दस्तावेज अछि। मुदा तिथि, स्थल अथवा कलाकारक सूचीसँ स्वतः एहि निष्कर्ष पर नहि पहुँचल जा सकैत जे सभ मञ्चन एकहि कलात्मक पद्धतिक छल, अथवा दर्शकक प्रतिक्रिया समान छल। अभिनयक चलचित्र, निर्देशकक कार्यपुस्तिका, ध्वनिलेख आ समकालीन पत्रकारीय समीक्षा चाही।
‘प्रभावतीहरण’क तीन अभिनय-दिवसक पाठ-संकेत रङ्गइतिहासक अत्यन्त महत्त्वपूर्ण सूत्र अछि। किन्तु ई पाठगत संकेत अछि, उपलब्ध पुरान प्रस्तुतिक चलचित्र नहि। ओहि संकेतक सहारे प्रदर्शनक कालरचना, गीतिक विराम, कलाकारक वेशबदल आ राजकीय अनुष्ठानक सम्भावना पर विचार कएल जा सकैत अछि; ऐतिहासिक वास्तविक मञ्चनक प्रत्येक क्षणक निर्णायक पुनर्निर्माण नहि।
दर्शक-संबन्धमे दुनू कृतिक अलग आग्रह अछि। प्रहसन सामाजिक अनुभवक स्मृति सक्रिय कऽ दर्शककेँ प्रश्नक भागीदार बनबैत अछि; गीतिनाट्य बहुरागी भावानुभूतिक द्वारा दर्शककेँ दीर्घ सामूहिक समयमे आबद्ध करैत अछि। पहिलक मुख्य प्रभाव असहज हँसी भऽ सकैत अछि; दोसरक प्रभाव भावनात्मक-धार्मिक समापनमे देखल जा सकैत अछि। दर्शकक वास्तविक प्रतिक्रिया दर्ज करबाक लेल आजुक मञ्चनमे भिन्न समाजसमूहक साक्षात्कार आवश्यक होयत।
१७. समापन : प्रतिरोधक सार्वजनिकता आ विजयक समवेत मङ्गल
‘धूर्त समागम’क अन्तिम दृश्य स्त्रीकेँ नाटकीय दृश्य-वस्तुसँ सार्वजनिक वक्तामे बदलैत अछि। अनंगसेनाक असहमति गुरु, शिष्य आ भ्रष्ट न्यायाधीशक दावाक सीमा निर्धारित करैत अछि। तकर बादक मंगलगीत, जाहिमे “जन जन मे हो प्रेमक बन्धन”क आकांक्षा अछि, कृतिक व्यंग्यक धारकेँ सामाजिक मेलक दिशि घुरबैत अछि। ई समापन सफल होयत जँ नैतिक संवाद संघर्षक कटुताकेँ मेटय नहि, वरन् ओकर उत्तरक रूपमे सुनाओल जाय।
‘प्रभावतीहरण’मे विजय आ समापनक घटनाक्रम प्रेम, राज्य आ धर्मक एकत्रित समाधान बनबैत अछि। वज्रनाभक मृत्यु, प्रद्युम्नक राजाभिषेक, युगलसभक वापसी आ शिव-भगवती-मङ्गलोत्कर्ष एकटा स्थिर पौराणिक विश्व बनबैत अछि। पराजित पक्षक शोक, राजकीय उत्तराधिकारक सामाजिक लागत आ प्रभावतीक स्वतन्त्र निर्णयक सार्वजनिक विधान अपेक्षाकृत अस्पष्ट रहैत अछि। एहि अनुपस्थितिक आलोचना इतिहासक भिन्न नाट्यउद्देश्य बुझैत कएल जाय।
अर्थात् एक नाटक व्यवस्थाक अन्याय उघारि लोकमंगलक कल्पना करैत अछि, दोसर विजयी व्यवस्थाक स्थापना करि धार्मिक मङ्गल देखबैत अछि। ई अन्तर स्त्री, सत्ता, न्याय, गायन आ दृश्यसमापनक साझा प्रश्नसभकेँ एकहि सूत्रमे जोड़ैत अछि।
१८. सूक्ष्म तुलनात्मक पाठ : पाँच प्रत्यक्ष सादृश्य-असादृश्य
१८.१. ‘सत्य वचनकेँ दूर भगाबथि’ आ वज्रनाभक दरबार
असज्जातिक न्यायगीतमे उल्टा स्तुतिक व्यंग्य अछि : शब्द न्यायाधीशक सामर्थ्य गाबैत अछि, अर्थ अन्याय उजागर करैत अछि। ‘प्रभावतीहरण’मे वज्रनाभ कलाकारकेँ दरबारमे बजबैत छथि; राजकीय आज्ञा अपनहि राजनीतिक संकटक मार्ग बनबैत अछि। दुनू प्रसंगमे अधिकारक मुद्रा परिणाम पर नियन्त्रण नहि रखि पबैत। फर्क ई जे प्रहसनमे अधिकारक भ्रान्ति हँसी पैदा करैत अछि, गीतिनाट्यमे अधिकारक भूल कथा-विजय लेल आवश्यक गुप्त बाट बनैत अछि।
१८.२. अनंगसेनाक ‘कथमपि नहि’ आ प्रभावतीक दुविधा
अनंगसेनाक वाक्यमे “कथमपि” अस्वीकृतिक कठोरता बढ़बैत अछि। प्रभावतीक संवादमे पिता आ इच्छित वरक शत्रुता निर्णयक कष्टक स्रोत अछि। दुनू पात्र अपन देह आ जीवनक प्रश्न पर बोलैत छथि; मुदा एक सार्वजनिक निषेधक रूपमे, दोसर गुप्त अन्तरंग स्वीकृतिक रूपमे। दुनू सन्दर्भमे स्त्रीक वाणीक स्थान स्वयं राजकीय-पितृसत्तात्मक व्यवस्थापर महत्त्वपूर्ण टिप्पणी बनैत अछि।
१८.३. कोतवालक हुंकार आ भद्र-नटक ‘रामायण नाचु’
कोतवालक लाठीक आहट देहकेँ डरबैत अछि, गुरु-शिष्यक कपट एकाएक कमजोर बनैत अछि। भद्र-नटक अभिनय राजसत्ताकेँ आकृष्ट करैत अछि, रक्षाक सतर्कता घटैत अछि। एक दिशि राज्य-बलक भय, दोसर दिशि कलाबलि-आकर्षण; दुनूमे शरीरक प्रतिक्रिया कथाक वास्तविक परिवर्तन उत्पन्न करैत अछि।
१८.४. गायक-मण्डली आ प्रभातगीत
प्रहसनक गायक-मण्डली दर्शकक एक प्रकारक नैतिक-सामूहिक टिप्पणीकार बनैत अछि। ‘प्रभावतीहरण’क “प्रणवहु सुन्दरि उगल रवि” सन प्रभातगीत अभिनय-दिवसक समय बदलैत अछि आ विरहक रातिकेँ नूतन प्रतीक्षामे परिणत करैत अछि। पहिल गीत प्रायः “की सोचब”क आलोचनात्मक आह्वान; दोसर गीत “कखन आ कोन भावमे”क नाट्यकालनिर्माण।
१८.५. सार्वजनिक असहमति आ राजाभिषेक
अनंगसेना नाटकक अन्तमे पुरुषदावाक सीमाक घोषणा करैत छथि; प्रद्युम्न राजकीय विजयक बाद सिंहासन प्राप्त करैत छथि। दुनू नाटकक अन्तमे अधिकारक प्रश्न सुलझाओल जाइत अछि, मुदा अधिकारक मूल अर्थ भिन्न : एकमे व्यक्तिक स्वीकृति-अस्वीकृतिक अधिकार, दोसरमे दिव्य-राजकीय उत्तराधिकारक अधिकार। एहि तुलनामे आधुनिक राजनीतिक शब्दावली लेल ऐतिहासिक संयम आवश्यक अछि।
१९. आलोचनात्मक मूल्यांकन : उपलब्धि आ सीमा
‘धूर्त समागम’क विशिष्ट उपलब्धि
हास्यकेँ मनोरंजनसँ आगाँ सामाजिक आलोचनाक रूप देब; गुरु-शिष्यक पाखण्डसँ न्यायकक्षधरि व्यंग्यक विस्तार; लोक-श्रव्य मैथिली संवादक सशक्त उपयोग; गायक-मण्डलीद्वारा नाट्यवृत्तान्तक संयोजन; अनंगसेनाक अन्तिम सार्वजनिक असहमति—ई सभ आधुनिक प्रदर्शन-आलेखक उल्लेखनीय उपलब्धि अछि। सीमामे सूत्रधारक दीर्घ व्याख्यात्मक आरम्भ, किछु दृश्य-परिवर्तनक प्रकाशनिर्भरता, स्त्रीक एतेक देर धरि पुरुषदृष्टि भीतर स्थित रहब आ अन्तिम घोषणामे उपदेशात्मकताक जोखिम रहल अछि।
‘प्रभावतीहरण’क विशिष्ट उपलब्धि
प्रेमक आन्तरिक भावकेँ देवकीय रणनीति आ राजकीय घटनाक संग जोड़ब; हंसीक संचालक दूत-कर्म; भद्र-नटक रामायण-अन्तर्नाटक; पुष्पमाला-भ्रमरक प्रभावशाली रूपान्तरण; गीत-रागद्वारा समय आ भावक विकास; बहुदेवतामय समापन—ई सभ कृतिक सृजनात्मक सामर्थ्य अछि। सीमामे दीर्घ आरम्भिक परिचय, मुख्य प्रेमकथासँ अनुलग्न प्रसंगक असमान विस्तार, वीरपक्षक नैतिक प्रश्नपर कम आत्मसंशय, पराजित परिवारक शोकक अल्प उपस्थिति आ प्रेमक संस्थागत स्वीकृतिक पुरुषविजय-निर्भरता देखल जा सकैत अछि।
एहि गुण-दोषक तुलना “जतेक आधुनिक ततेक श्रेष्ठ” वा “जतेक पुरान ततेक प्रामाणिक”क कसौटी पर नहि होय। प्रहसनक धार ओकर तत्कालिक भाषिक-वैचारिक विरोधमे अछि; गीतिनाट्यक महिमा ओकर सामूहिक गायन-कल्पना आ दीर्घ सांस्कृतिक स्मृतिमे। दुनूक सामर्थ्य अलग छेक, आ समकालीन निर्देशकक लक्ष्य अलग-अलग कृतिक भीतरी अपेक्षा सुरक्षित रखैत ओकर नूतन दर्शकसँ संवाद करब होयबाक चाही।
२०. पुनर्मञ्चनक दू अलग दिग्दर्शकीय रूपरेखा
प्रहसन लेल : न्यूनतम मञ्च, तीक्ष्ण वाचिक व्यंग्य
आठो दृश्यकेँ एक साझा चलायमान मञ्च पर राखल जा सकैत अछि। तीन मुख्य दृश्य-चिह्न पर्याप्त होयत : धर्मवेशक साधन, कोतवालक लाठी आ न्यायाधीशक उच्च आसन। गायक-मण्डली मञ्चक एक ओर रहि गीतद्वारा दृश्यान्तर जोड़य; गीतक अर्थ स्पष्ट सुनाएबाक लेल ध्वनिविस्तार संयमित होअय। अनंगसेनाक अन्तिम वक्तव्यक समय पुरुषपात्र पाछाँ हटथि, प्रकाश हुनका दृश्यकेन्द्र बनाबय। हँसीक अवसानक बाद थोड़ विराम स्त्रीक अस्वीकृतिक तीक्ष्णता बढ़ाओत। ई वर्तमान दिग्दर्शकीय प्रस्ताव अछि; मूल मञ्चनक वर्णन नहि।
गीतिनाट्य लेल : संकेतात्मक बहुस्थल आ जीवित गायन
तीन अभिनय-दिवसक विशिष्ट आन्तरिक गति सुरक्षित राखल जाय। गायकदल, नटसमूह आ कथापात्र बीच स्थान-सम्बन्ध स्पष्ट होअय। सरोवरकेँ प्रकाश आ वस्त्रक रङ्ग-परिवर्तनसँ, अन्तःपुरकेँ परदा/द्वार-संकेतसँ, युद्धकेँ लयात्मक समूहगतिसँ निर्मित कएल जा सकैत अछि। “रामायण नाचु”क प्रसंगकेँ हटेबाक बदला दिग्दर्शकीय समय-सीमामे संक्षिप्त रूपेँ समाहित कएल जाय, किएक तँ एहि प्रसंगसँ नाटकक छद्म-अभिनयक व्याकरण स्पष्ट होइत अछि। भ्रमर प्रवेशमे फूल, शरीर आ प्रकाशक रूपकात्मक संयोजन आ भाव-प्रसंगमे राग-संकेतक अलग अध्ययन आवश्यक अछि।
समान रङ्गोत्सवमे क्रम
जँ दुनू एकहि रङ्गोत्सवमे प्रस्तुत होथि तँ पहिने ‘धूर्त समागम’क प्रहसन आ तकर बाद ‘प्रभावतीहरण’क चयनित पूर्णाङ्क/समग्र प्रस्तुति राखल जा सकैत अछि; मुदा सम्पूर्ण पाठकेँ “एक नाटकक दू भाग” बना देब साहित्यिक अन्याय होयत। मध्यभागमे अल्प संवादगोष्ठी द्वारा दर्शककेँ पूछल जा सकैत अछि जे हास्यक आलोचनात्मक मुखौटा आ पौराणिक कथाक स्वीकृत मुखौटा बीच कोन भेद अनुभव भेल।
२१. पाठालोचनात्मक सावधानी : मूल, सम्पादित पाठ आ रूपान्तर
‘धूर्त समागम’क समीक्षा करैत तीन स्तर स्पष्ट राखब अपरिहार्य अछि : ज्योतिरीश्वरक प्राचीन मूल प्रहसन; पाण्डुलिपि/मुद्रित सम्पादकीय परम्परा; डॉ॰ अरविन्द अक्कूक आधुनिक मैथिली प्रदर्शन-आलेख। एहि तीनूक संवाद-विन्यास, पात्र-व्यवस्था आ गीतपंक्तिक समानता-भिन्नता बिना मूल पाठक पाँति-दर-पाँति मिलानक बिना निश्चित नहि मानल जाय। आधुनिक अनंगसेनाक अन्तिम प्रतिरोधकेँ चौदहम शताब्दीक ज्योतिरीश्वर-पाठक अक्षरशः अंश कहब प्रमाणविहीन होयत।
‘प्रभावतीहरण’मे नेवारी पाण्डुलिपिसँ देवनागरी सम्पादित पाठ धरि अक्षर, शब्दविच्छेद, रागनाम, ध्रुवसूचक चिह्न आ संस्कृत श्लोकक अनेक सम्भावित अन्तर अछि। लेखनाथ मिश्रक उल्लेखित सम्पादकीय निर्णय—विशेषतः “र/ल”, “व/ब”, पदविभाग आ संस्कृत व्याकरणसंगत सुधार—शोधक उपयोगी इतिहास अछि। परन्तु मूल मुद्रित पठन, संस्कृत व्याकरणाधारित संशोधित पठन आ पाण्डुलिपिसिद्ध पाठ तीन अलग कोटि अछि। बिना स्पष्ट टिप्पणी संशोधित श्लोककेँ ऐतिहासिक मूलक एकमात्र निर्विवाद रूपमे छापब उचित नहि।
दुनू ग्रन्थक भविष्यक समालोचनात्मक संस्करणमे एकहि सिद्धान्त अपनाओल जाय : पाठकेँ अदृश्य रूपसँ “सुधारि” नहि देल जाय; मूल पठन, संशोधनक कारण, विकल्प आ साक्ष्य प्रत्यक्ष चिह्नित होअय। नाटकक अध्ययनमे गीत, विराम, मञ्चनिर्देश आ कोरसक स्थान सेहो पाठक अभिन्न अङ्ग अछि। शब्द मात्र बचाएल गेल, मुदा अभिनयसंकेत मेटल गेल तँ रङ्गमञ्चीय इतिहास अधूरा भऽ जाएत।
२२. निष्कर्ष : मैथिली रङ्गपरम्पराक दू परस्परपूरक धुरी
‘धूर्त समागम’क मौलिक नाट्यशक्ति अछि—सामाजिक मुखौटाक विघटन। ‘प्रभावतीहरण’क मौलिक नाट्यशक्ति अछि—अभिनय, गीत आ छद्मक सहारे पौराणिक-राजनीतिक विश्वक निर्माण। दुनू नाटक समाज आ सत्ताक सम्बन्ध पर विचार करैत अछि, मुदा प्रश्न पूछबाक विधि भिन्न अछि : प्रहसन संस्थाक कथनक प्रतिपरीक्षा करैत अछि; गीतिनाट्य विजयी पक्षक नीति, प्रेम आ मङ्गलकेँ एकत्रित दृश्य-रूप दैत अछि।
दुनूमे स्त्रीक इच्छा कथानकक मोड़ बनैत अछि, किन्तु ओकर अधिकार समान नहि। अनंगसेना सार्वजनिक प्रतिरोधक दृश्यकेन्द्र बनैत छथि; प्रभावतीक इच्छा अन्तरंग प्रेमक नाट्य-आधार अछि; हंसी रणनीतिक मध्यस्थता करैत छथि। दुनूक सौन्दर्यशास्त्रमे गीत महत्त्वपूर्ण अछि—प्रहसनमे सामूहिक आलोचना, गीतिनाट्यमे समय, रस आ छवि-रचनाक अधिष्ठान। दुनूक रङ्गमञ्चीय विशिष्टता एतेक गहन अछि जे केवल कथासार वा केवल संस्कृत-शास्त्रीय वर्गीकरणसँ ओकर पूर्ण अर्थ नहि खुलैत।
एहि कारण मैथिली नाट्यइतिहासक उचित आलोचनात्मक प्रतिपादन ई होयत : समाजक विडम्बना देखबयवला रङ्गचेतना आ सामूहिक गीतिनाट्यक भाव-राजनीतिक रङ्गचेतना—दुनू मिलि मैथिलीक प्रदर्शन-परम्पराकेँ व्यापक बनबैत अछि। एकरा क्रमशः “पहिल” आ “पछिला”, “लोक” आ “दरबार”, “स्वतन्त्र” आ “आश्रित” सन स्थिर विरोधमे बन्द करबाक बदला पाठ, पाण्डुलिपि, संगीत, अभिनेता आ दर्शकक ऐतिहासिक पारस्परिकता भीतर पढ़ल जाय।
स्रोत आ प्रमाण-सीमा
प्राथमिक कृति—एक : ज्योतिरीश्वर ठाकुर (मूल); डॉ॰ अरविन्द अक्कू (मैथिली प्रदर्शन-आलेख)। ‘धूर्त समागम’। नवारम्भ, प्रथम संस्करण २०२०। एहि ग्रन्थक कथासंरचना, गीत-संवाद, दृश्य आ आधुनिक मञ्चन-सूचीक पाठसाक्ष्यक संग मूल ज्योतिरीश्वर-पाठक पूर्ण आलोचनात्मक पाठान्तर-मिलान एक कार्य नहि मानल गेल अछि।
प्राथमिक कृति—दुइ : ‘जगत्प्रकाशमल्लकृत प्रभावतीहरण नाटक’। सम्पादक डॉ॰ लेखनाथ मिश्र; प्रथम संस्करण १९७२; पुनर्मुद्रण २०१३। तीन अङ्क, अभिनय-दिवसक संकेत, अन्तर्नाटक, गीत-पञ्जी आ रङ्गनिर्देशक विवेचनक आधार। मूल नेवारी पाण्डुलिपिक प्रत्येक अक्षरक स्वतन्त्र पुनर्परीक्षण एहि अध्ययनमे सम्पन्न नहि भेल अछि।
बाह्य ऐतिहासिक परिप्रेक्ष्य : रिपुंजय कुमार ठाकुर, ‘The Dhūrtasamāgama of Jyotirīśvara’, ज्ञान भारतम् सम्मेलनक शोध-सार, संस्कृति मन्त्रालय, २०२५; रामदेव झा, ‘जगत्प्रकाशमल्ल’, साहित्य अकादेमी, १९९०; रामावतार यादव, ‘A Hitherto Undiscovered and Unstudied Newari Manuscript of a Maithili Bārahamāsā Song by King Jagatprakāśamalla’, २०१९ मे प्रकाशित सम्मेलन-कार्यवाही; मकोतो कितादा, जगत्प्रकाशमल्लक मैथिली-नेपालभाषा विरहसम्बन्धी अध्ययन, २०२६। बाह्य स्रोत मुख्यतः इतिहासक सन्दर्भ लेल उपयोगी अछि; मूल नाटकक प्रत्यक्ष शब्दरूपक विकल्प नहि।
पाठान्तर-अनुसन्धानक सम्भावित क्षेत्र : ज्योतिरीश्वर मूल बनाम आधुनिक आठ-दृश्य आलेखक समानान्तर पाठ; मल्लकालीन नेवारी पाण्डुलिपि आ सम्पादित देवनागरीक अक्षर-मिलान; प्रहसनक सूचीबद्ध दसू प्रस्तुतिक दस्तावेजी रङ्ग-अध्ययन; ‘प्रभावतीहरण’क ७५ गीत-पञ्जी प्रविष्टि आ वास्तविक पृथक् गेय-पाठक गणना; राग-सम्बन्धी पारम्परिक धुन आ मञ्चन-पद्धतिक अभिलेख। ई प्रश्न अनुसन्धानक अगिला सोपान अछि, सिद्ध निष्कर्ष नहि।
पाठालोचनात्मक परिशिष्ट
ज्योतिरीश्वरक मूल गीत-संवाद आ ‘प्रभावतीहरण’क गीत-संवाद : समानान्तर पाठ, संगीत-विधान आ मञ्चीय अर्थ
क. पाठाधार, पद्धति आ उद्धरण-नीति
एहि परिशिष्टमे ‘धूर्त समागम’क दू पाठ एक नहि मानल गेल अछि। ज्योतिरीश्वर ठाकुरक प्राचीन संस्कृत–प्राकृत–मैथिली मिश्रित प्रहसन, नवारम्भक २०२०क डॉ॰ अरविन्द अक्कू-रचित मैथिली प्रदर्शन-आलेख, आ ओकर आधुनिक गीत-संवाद—ई तीनू स्वतन्त्र पाठस्तर अछि। एतऽ ज्योतिरीश्वरक मूल गीत लेल ‘मैथिली-धूर्तसमागम’ आधार मानल गेल अछि।
‘प्रभावतीहरण’ लेल जगत्प्रकाशमल्लक नामे प्रचलित, डॉ॰ लेखनाथ मिश्र-सम्पादित मुद्रित प्रति आधार अछि। एहि मूल गीतसभक रागनाम, ध्रुव, प्रवेश, कोन-विधान आ पात्रनाम स्वयं नाट्यसाक्ष्य अछि। दुनू पाठकेँ समान विषय-समूहमे राखल गेल अछि; ओ एक-दोसराक अनुवाद, अनुकृति अथवा ऐतिहासिक प्रभावक सिद्ध प्रमाण नहि अछि।
उद्धरण लघु आ उद्देश्यपरक राखल गेल अछि। मूलक पुरान वर्तनी, ‘रे’, ‘ध्रुवं’ आ प्राकृत उच्चारणकेँ आधुनिक मैथिलीमे निःशब्द बदलल नहि गेल अछि। जतऽ प्रतिक अक्षर अस्पष्ट देखाइत अछि, ततऽ अनिश्चित अंश उद्धृत करबाक स्थानपर स्पष्ट आरम्भिक पद चुनल गेल अछि। मूल कृतिक पाठशुद्धि आ शब्दार्थ-व्याख्या अलग वस्तु अछि।
१. मङ्गल, राग आ प्रदर्शनक प्रवेश
|
ज्योतिरीश्वर : ‘धूर्तसमागम’ (मूल पाठ) |
जगत्प्रकाशमल्ल : ‘प्रभावतीहरण’ (मुद्रित मूल पाठ) |
|
॥ विभासरागे ॥ |
नान्दी गीतं ॥ गौ ॥ |
पाठाधार : (क) ‘मैथिली-धूर्तसमागम’, आरम्भक विभास-रागीय गीत। (ख) ‘प्रभावतीहरण’, आरम्भक नान्दी-गीत।
तुलनात्मक विवेचन— दुनू नाटक गीतसँ रङ्ग-स्थानक स्थापना करैत अछि; मुदा धूर्तप्रहसनक गीत आरम्भेँ सांसारिक गमन, इच्छाक चपलता आ हास्यभूमि निर्मित करैत अछि। ‘प्रभावतीहरण’क गणेश-वन्दना रङ्गक्रियाकेँ धार्मिक आ राजकीय मङ्गल-विधानमे प्रतिष्ठित करैत अछि। समानता केवल “गीतक उपस्थिति”मे नहि—गायन द्वारा नाटकीय संसार आरम्भ करबाक प्रक्रियामे अछि।
पाठसावधानी— ‘धूर्तसमागम’क विभास-गीतक अन्य पदमे अक्षरक्षति देखलाक कारण ओतय पूर्ण पंक्ति प्रस्तावित नहि कएल गेल अछि।
२. अन्तरंग सम्बोधन : हास्यक गीत आ प्रेमक गीत
|
ज्योतिरीश्वर : ‘धूर्तसमागम’ (मूल पाठ) |
जगत्प्रकाशमल्ल : ‘प्रभावतीहरण’ (मुद्रित मूल पाठ) |
|
॥ बराड़ीरागे ॥ एकतालीताले ॥ |
“जोवन समय रहय दिन चारि । |
पाठाधार : (क) ‘मैथिली-धूर्तसमागम’, बराड़ी-रागक गेय अंश। (ख) ‘प्रभावतीहरण’, स्त्री-पात्रक गीत, मालव-संकेतक प्रसंग।
तुलनात्मक विवेचन— ‘धूर्तसमागम’मे प्रियसम्बोधनक लय नट-चरित्रक चञ्चलता आ देहधारी इच्छाकेँ प्रहसनक साधन बनबैत अछि। ‘प्रभावतीहरण’मे यौवनक क्षणभङ्गुरता आ मदनतापक उल्लेख पूर्वराग आ मिलनक कथा आगाँ बढ़बैत अछि। एकहि गीतिशब्दावलीमे हास्य-व्यंग्यक तनाव आ शृङ्गार-आकुलताक अन्तर सुनब आवश्यक अछि।
पाठसावधानी— ‘मिथिआ’ पदकेँ आधुनिक ‘मिथ्या’ कहि बदलल नहि गेल अछि; मूल वर्तनीक अर्थनिर्णय लेल सम्पूर्ण पदसङ्गति अपेक्षित अछि।
३. रूपवर्णन : दर्शक-दृष्टि आ स्त्रीक स्वर
|
ज्योतिरीश्वर : ‘धूर्तसमागम’ (मूल पाठ) |
जगत्प्रकाशमल्ल : ‘प्रभावतीहरण’ (मुद्रित मूल पाठ) |
|
॥ मालवरागे ॥ एकतालीताले ॥ |
धनाश्री ॥ चो ॥ |
पाठाधार : (क) ‘मैथिली-धूर्तसमागम’, अनंगसेनाक प्रवेशक संग जुड़ल गीत। (ख) ‘प्रभावतीहरण’, प्रभावती–प्रद्युम्नक प्रेमगीतक प्रसंग।
तुलनात्मक विवेचन— पहिल प्रहसनमे रूपवर्णनक गेय-प्रदर्शन पुरुष-दृष्टि, आकर्षण आ अधिकारलालसाक व्यंग्यात्मक संकटकेँ खोलैत अछि। दोसर गीतमे प्रेमिका सम्बोधित प्रियकेँ अपन दृष्टिसँ रूप दैत अछि। एक ठाम स्त्रीकेँ अनेक लोभक केन्द्र बनाओल जाइत अछि; दोसर ठाम स्त्रीक वाणी प्रेमीपर प्रत्यावर्तित दृष्टि फेकैत अछि। अभिनेता, गायक आ प्रकाश-निर्देशककेँ एहि दृष्टिगत भेदकेँ मञ्चपर स्पष्ट रखबाक चाही।
पाठसावधानी— ‘अवत सुविहि’ पंक्तिक ध्वन्यात्मक पठन पुरान मुद्रित प्रति आधारित अछि; समानान्तर हस्तलिखित पाठक बिना अक्षर-संशोधन नहि कएल गेल अछि।
४. गीत-संकेतमे चलन आ नाटकीय गति
|
ज्योतिरीश्वर : ‘धूर्तसमागम’ (मूल पाठ) |
जगत्प्रकाशमल्ल : ‘प्रभावतीहरण’ (मुद्रित मूल पाठ) |
|
“चल चल चतुरमा ...” |
पहडिया ॥ मालव ॥ चो ॥ |
पाठाधार : (क) ‘मैथिली-धूर्तसमागम’, चलनसूचक गेय प्रसंग। (ख) ‘प्रभावतीहरण’, वज्रनाभक राजसभा-दिशि गमनक प्रसंग।
तुलनात्मक विवेचन— गीत कखनहुँ भाव-स्थिरता नहि, दृश्य-परिवर्तनक संकेत होइत अछि। पहिल अंशक ‘चल चल’ पुनरावृत्ति अभिनयमे तत्काल गति, चाल आ चपलता माँगैत अछि। दोसर अंशमे ‘सभा’ सामूहिक राजनीतिक स्थल बनि जाइत अछि। तुलनासँ सिद्ध होइत अछि जे मध्यकालीन मैथिली गीत-भाषा क्रियात्मक रङ्गव्याकरण सेहो थिक।
पाठसावधानी— पहिल गीतक बादक शब्द अस्पष्ट होएबाक कारण उद्धरणमे त्रिबिन्दु देल गेल अछि; ई मूलपाठक वाक्यभाग नहि, सम्पादकीय संक्षेपक चिह्न थिक।
५. स्त्रीपात्रक उद्घोष : स्वतन्त्र कथन आ रणनीतिक संवाद
|
ज्योतिरीश्वर : ‘धूर्तसमागम’ (मूल पाठ) |
जगत्प्रकाशमल्ल : ‘प्रभावतीहरण’ (मुद्रित मूल पाठ) |
|
अनंगसेना : |
प्रभावती : “हे हंसी !” |
पाठाधार : (क) ज्योतिरीश्वरक मूल प्राकृत संवाद; ‘धूर्तसमागमः’ इलेक्ट्रॉनिक पाठसँ सहायक मिलान। (ख) ‘प्रभावतीहरण’, प्रभावती–हंसीक संवाद।
तुलनात्मक विवेचन— अनंगसेनाक उक्ति मञ्चपर घटल छलकेँ नाम दऽ कऽ हास्यक आत्मालोचना करैत अछि। ‘प्रभावतीहरण’क स्त्री-स्त्री संवादमे प्रश्नोत्तरक माध्यमसँ प्रेमक मार्ग खोजल जाइत अछि। पहिल आवाज व्यंग्यक स्थिति पहचानैत अछि; दोसर आवाज भावनाक रणनीतिक गति बनबैत अछि। दुनूक ‘एजेंसी’ आधुनिक अधिकारसिद्धान्तक समतुल्य नहि अछि, मुदा दुनू कथा-गतिकेँ पुरुषक बाह्य घोषणापर निर्भर रहय नहि दैत अछि।
पाठसावधानी— एहि युग्ममे पहिल उक्ति प्राकृत गद्य-संवाद थिक, गीत नहि; भिन्न विधाक उद्धरणकेँ समान प्रकारक “गीत” कहब अनुचित अछि।
६. न्याय, आदेश आ सत्ताक स्वर
|
ज्योतिरीश्वर : ‘धूर्तसमागम’ (मूल पाठ) |
जगत्प्रकाशमल्ल : ‘प्रभावतीहरण’ (मुद्रित मूल पाठ) |
|
असज्जाति मिश्र : |
राजा : “हे मन्त्री ! ऋष्यशृङ्ग काहाँ नहि आयलछ ?” |
पाठाधार : (क) ज्योतिरीश्वरक मूल प्रहसन : विवाद-न्यायक विडम्बनात्मक निर्णय। (ख) ‘प्रभावतीहरण’, रामायण-अन्तर्नाटकक राजसभा-संवाद।
तुलनात्मक विवेचन— ‘धूर्तसमागम’मे निर्णयकर्ता अपन हितकेँ न्याय घोषित करैत छथि; न्यायक्षेत्र भोगलालसाक विस्तार बनैत अछि। ‘प्रभावतीहरण’क अन्तर्नाटकमे राजा रङ्गकर्मी आ दूतव्यवस्थापर आदेश देइत अछि, जकर परिणामेँ छलक प्रवेश सम्भव होइत अछि। दुनू ठाम अधिकारक भाषिक पदानुक्रम स्पष्ट अछि; मुदा पहिलक प्रहसन न्यायव्यवस्थाक भङ्ग करैत अछि, दोसरक अभिनय राजनीतिक व्यवस्थाक भीतरक कमजोरी देखबैत अछि।
पाठसावधानी— प्रथम पद मूल संस्कृत श्लोकक केवल पहिल अर्धांश अछि; मूल श्लोकक पाठान्तरसम्भावना स्वतन्त्र विचारणीय अछि।
७. धार्मिक भाषा : पाखण्डक प्रश्न आ मङ्गल-विधान
|
ज्योतिरीश्वर : ‘धूर्तसमागम’ (मूल पाठ) |
जगत्प्रकाशमल्ल : ‘प्रभावतीहरण’ (मुद्रित मूल पाठ) |
|
“दण्ड-कमण्डलु-मण्डित-हस्तः |
“प्रथमहि सुमरओ गुरु गणेश । |
पाठाधार : (क) ज्योतिरीश्वरक प्रस्तावनाक पात्रवर्णन, मूल संस्कृत पद। (ख) ‘प्रभावतीहरण’क गणेश-वन्दना।
तुलनात्मक विवेचन— पहिल पद धर्मचिह्नधारीक बाह्य रूपकेँ उभारि कऽ तुरन्त धूर्तता-सन्देहक प्रसङ्ग बनबैत अछि। दोसरमे धार्मिक सम्बोधन उद्घाटनक विधि अछि। एकहि धर्मसम्बद्ध दृश्यावलीक नाट्यकार्य विपरीत होइत अछि—एक दिस वेश आ आचरणक द्वन्द्व; दोसर दिस रङ्गमञ्चक मङ्गलमय अभिषेक। एहि भेदकेँ “एक नाटक धर्मविरोधी, दोसर धर्मसमर्थक” सन जल्दबाजीसँ नहि समेटल जाय।
८. उपसंहारक दिशा : कपटक उद्घाटन बनाम राजनीतिक फल
|
ज्योतिरीश्वर : ‘धूर्तसमागम’ (मूल पाठ) |
जगत्प्रकाशमल्ल : ‘प्रभावतीहरण’ (मुद्रित मूल पाठ) |
|
असज्जाति मिश्र : |
प्रद्युम्न : “हे लोके ! वज्रनाभ नगर मर्यादालहि ...” |
पाठाधार : (क) ‘धूर्तसमागम’क मूल संस्कृत श्लोक, उपसंहारसन्निकट प्रसंग। (ख) ‘प्रभावतीहरण’, वज्रनाभ-वधानन्तर विजय-प्रसंग।
तुलनात्मक विवेचन— प्रहसनक वक्ता अपन छलसफलताकेँ विजयोत्सवक रूप दैत अछि; ई वाक्यक नैतिक विडम्बना दर्शक बुझैत छथि। पौराणिक नाटकमे विजय राज्य-परिवर्तन आ मङ्गलक पूर्वशर्त ठहरैत अछि। दुनू नाटक “सफलता”क भाषण सुनबैत अछि, मुदा सफलताक औचित्यक प्रश्न एके नहि। एहि तुलना सँ दर्शकक नैतिक दूरी आ नाटकीय समाधानक सिद्धान्त स्पष्ट होइत अछि।
पाठसावधानी— दोसर उद्धरणमे त्रिबिन्दु मूल पंक्तिक लोपक चिह्न अछि; सम्पूर्ण राजोक्ति लेल मूल मुद्रित पाठ देखल जाय।
ख. मूल गीत, संवाद आ प्रदर्शन-आलेख : तिहरा पाठभेद
मूल ज्योतिरीश्वरक राग-संकेतित मैथिली गीतकेँ २०२०क आधुनिक आठ-दृश्य प्रदर्शन-आलेखक समूहगीतसँ एकरूप मानलासँ लेखकत्व-भ्रम होइत अछि। मूल प्रहसनक संस्कृत पात्रवाणी, प्राकृत अनंगसेना-विदूषकक कथन आ प्राचीन मैथिली गेय अंश अलग-अलग रङ्गरजिस्टर बनबैत अछि। आधुनिक आलेख मैथिली संवाद, समकालीन लोकलय आ सामाजिक प्रतिरोध जोड़ैत अछि। तेँ मूल गीत आ आधुनिक रूपान्तरक मिलान लेल कमसँ कम तीन स्तम्भ आवश्यक अछि—मूल पाठ, रूपान्तर, नाट्यकार्य।
‘प्रभावतीहरण’क गेय आ वाचिक भागमे सेहो अङ्क, ‘कोणे’, राग, ध्रुव, पात्रनाम, नट-दल आ युद्धसम्बन्धी घोष सघन अछि। एतऽ आधुनिक प्रदर्शन-अनुवादक स्तर नहि, वरन् नेवारी पाण्डुलिपिसँ सम्पादित देवनागरी धरि जएबाक पाठ-इतिहासक प्रश्न प्रमुख अछि।
ग. पाठस्थितिक संकेत आ शेष अनुसन्धान
• प्रमाण-श्रेणी १ : दुनू मुद्रित मूल पोथीक स्पष्ट गीत/संवादक प्रत्यक्ष पठन।
• प्रमाण-श्रेणी २ : ज्योतिरीश्वरक संस्कृत–प्राकृत संवादक अन्तर्जालस्थ पाठसँ मिलान; ई पाण्डुलिपिक पाठभेदक अन्तिम निर्णायक संस्करण नहि।
• प्रमाण-श्रेणी ३ : नाट्यकार्य, रस आ रङ्ग-प्रक्रियाक तुलना—ई आलोचकक व्याख्या थिक, मूल कविक प्रत्यक्ष घोषणा नहि।
• ‘धूर्तसमागम’क सम्पूर्ण गीत-सङ्ख्या, अनुपस्थित पद आ विभिन्न हस्तलिखित प्रतिक भेद निश्चित करबाक लेल सम्पूर्ण पाण्डुलिपि-समीक्षा अपेक्षित अछि।
• ‘प्रभावतीहरण’क गीत-पञ्जीमे ७५ प्रविष्टि उपलब्ध कहल गेल अछि; गीत-पञ्जीक प्रविष्टि, दोहराओल गान आ स्वतन्त्र गीतक संख्या स्वतः समान नहि मानल जाय।
• नाटकीय प्रयोगक अनुसन्धानमे रागनामकेँ संगीत-इतिहासक साक्ष्य मानल जाय; प्राचीन धुनक प्रत्यक्ष श्रव्य प्रमाण बिना आजुक स्वररचनाकेँ “मूल धुन” कहि प्रस्तुत नहि कएल जाय।
घ. सन्दर्भ-पाठ आ सम्पादकीय आधार
१. ज्योतिरीश्वर ठाकुर, ‘मैथिली-धूर्तसमागम’, मुद्रित पाठ।
२. ज्योतिरीश्वर, ‘धूर्तसमागमः’, संस्कृत विकिस्रोतक इलेक्ट्रॉनिक पाठः https://sa.wikisource.org/wiki/धूर्तसमागमः । मूल मुद्रित प्रतिक विकल्प नहि, केवल सहायक पाठ-मिलान।
३. जगत्प्रकाशमल्लकृत ‘प्रभावतीहरण नाटक’, डॉ॰ लेखनाथ मिश्र-सम्पादित, प्रथम संस्करण १९७२; पुनर्मुद्रण २०१३।
४. ‘धूर्त समागम’ : डॉ॰ अरविन्द अक्कूक प्रदर्शन-आलेख, नवारम्भ, २०२०। ई मूल ज्योतिरीश्वरक शब्दशः पुनर्मुद्रण नहि।
ङ. समाहार
दुनू कृतिक गीत एकसमान “लोकगीत” अथवा केवल कथानक-विश्रामक साधन नहि अछि। ज्योतिरीश्वरक प्रहसनमे मूल गीत बहुभाषिक हास्यविधानक चपल माध्यम अछि; ‘प्रभावतीहरण’मे गीत कथाक समय, नायिकाक अनुभूति, राजकीय अनुष्ठान आ नट-अभिनयक संरचनात्मक अवयव अछि। मूल शब्दरूप सुरक्षित राखिते एहि भेदक समालोचना मैथिली नाट्येतिहासक अधिक विश्वसनीय तुलनात्मक पद्धति तैयार करैत अछि।
अपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।
विदेहमे सभठाम ताकू / Search all Videha
Static full-text search · Pagefindलेखक/शीर्षक/अंक/वर्ष — खोज-विधा। गद्य/पद्य/शोध current/static + पुरान Videha/Sadeha contents खोजैत अछि। पोथी pothi.htm केर पूर्ण listing, श्रव्य-दृश्य Audio_Video.htm केर पूर्ण listing, पञ्जी videha-sadeha/panji-shards GitHub data, आ थेसारस/शब्दकोश videha-ejournal.github.io/data GitHub JSON corpus केँ query करैत अछि आ दूनू Quiz corpus मे dictionary/vocabulary/शब्दार्थ-सम्बन्धी प्रश्नोत्तरी परिणाम सेहो जोड़ैत अछि। Quiz videha-quiz आ GitHub user-site दूनू bilingual quiz corpus खोजैत अछि। Roman/IAST + देवनागरी cross-script search समर्थित। Issue/Year लेल संख्या दिअ। PDF-अभिलेख archive.org/VidehaAndSadeha सूची खोजैत अछि।