मुख्य सामग्रीपर जाउ · Skip to main content
VIDEHA ISSN 2229-547X  ·  First Maithili Fortnightly eJournal  ·  Since 2000  ·  www.videha.co.in
विदेह — प्रथम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका
Twitter / X Facebook Archive
विदेह प्रथम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका

विदेह प्रथम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका

विदेह नूतन अंक
विदेह ई पत्रिकाक नव अंक देखबाक लेल पृष्ठ सभकेँ रिफ्रेश कए देखू: [Windows / Linux: Ctrl + F5 / Ctrl + Shift + R  ·  macOS: Command (Cmd) + Option + E + F5 / hold Shift + Click the Refresh button]

प्रदीप कुमार मंडल "पबड़ा"- भगवान धन्वंतरि के ?

गाओक दच्छिनबारी कात में पीपैर गाछक तऽर में बनल चबुतरा पर दुखा, फूचो, गगन संग अनेक लोक बैसि गप्प करैत छल । सभहक उमेर साठि पैंसठ बरिस होयत हेएत । हुनका सभहक बीच गप्पक विषय छल, भगवान धन्वंतरि के ?
दुखा वक्ता छल । वो कहैत छलाह जे भगवान धन्वंतरि विष्णु के अवतार छलखिन । वो समुद्र मंथन सऽ परगट भेल छलखिन । वो जखन परगट भेल छलैह, तऽ हुनका हाथ में एगो कलश छलैह । वो कलस जानै छियै किथ्थी के छलैह ?
फूचो - किथ्थी के ?
दुखा - उ अमृत के कलश छलैह ।
गगन - अच्छा ओएहे कलश लेऽ देवता आ दानव में लड़ाई भेल छलैह ।
दुखा - हॅं, हॅं । तू ठीक्के कहलोहो । शाइत ओएहे कलश छलैह ।
चबुतरा के एगो कोर पर बैठल करीब पैंतीस बरखक जुवक हुनका लोकनिक गप्प बड्ड धियान सॅंऽ सुनैत छल । जुवकक नाॅंओ लालबाउ छल । जखन दुखा के इ गप्प जे भगवान धन्वंतरि अमृत कलश लऽ समुद्र मंथन सऽ प्रकट भेल से लालबाउ के नहि रहल गेल । वो बाजल - अहाॅं आर के बीच में हमरा नहि बजबाक चाही । मुदा बाजै छी । अहि लेल हम मांफी माॅंगैय छी । लालबाउ के वचन सुनि दुखा बाजल - नहि नहि बाजऽ । अरे हम्मे आर मुरुख छियै । केन्नी मेन्नी पढ़ल के पढ़ल थोरे कहल जाय छै ।
दुखाक इ वचन सुनि लालबाउ बाजल - जखैन अय गप्प के भांज लगेबैय तऽ ओय पुरनका खिस्सा पिहानी सऽ बाहर निकलऽ पड़त । कियेकि आस्था इतिहास नै होय छै । अगर इतिहास बुझहै के यऽ तऽ आस्था सऽ बाहर निकलऽ पड़त ।
लालबाउक वचन सुनि फूचो बाजल - बौआ हम्मे आर मुरुख छियै । जे लोकक मूहे सुनै छियै, से बाजै छियै । तूॅं आर पढ़ल लिखल लोक भेलहो, पढ़ल लिखल गप्प करबोहो । कोहो, कि कहैय छोहो ।
फूचो के वचन लालबाउ के सभ धरी धोख मेटा देलक । लालबाउ निधोख भऽ बाजऽ लागल । इतिहास के जानै लेऽ भौतिक प्रमाण के जरुरति छै ।
ठीक छै, तोरे गप्प । तऽ इ बताहो जे आस्था के सम्मान करैत एतिहासिक साक्ष्य केन्ना मिलतै ? दुखा पुछलक ।
बहुत नीक । आस्था के सम्मान अतियंत जरुरी छै । मुदा पुरातात्विक साक्ष्य के बुझनाय सेहो बहुत जरुरी छै ।
आंय ! पुरातात्विक साक्ष्य । इ कि होय छै ? अकचका कऽ फूचो पुछलक ।
लालबाउ - जखैन कोनो पुरातत्व वैज्ञानिक, कतौउ कोनो भूमि के खुनै छै आ ओय मऽ सऽ पुरनका समय के अभिलेख, शिलालेख, तौला-घैला के फुटलाहा जेकरा मृदभांड कहै छै, रुपैया के सिक्का मेहेंक छाप आ लिखलाहा आरु मोहर इ सभ जे मिलै छै । ओहेए पुरातात्विक साक्ष्य कहाय छै ।
दुखा - ओ...! ओएहे पुरातात्विक साक्ष्य छियै । तभ तऽ इ बताहो जे इ उत्खनन कत्तऽ भेलै, जै में भगवान धन्वंतरि के बारे में जानकारी मिललै ?
लालबाउ - इ उत्खनन भेलै पहिलुका पाटलिपुत्र आ अखैन के पटना के कुम्हरार में ।
दुखा - तऽ भगवान धन्वंतरि दिया केन्ना पताह चललै ?
लालबाउ - जखैन कुम्हरार में पुरातत्व वैज्ञानिक जमीन के खुनलकै, तऽ बहुत पुरान नगर मिललै । ओय नगर में एगो मोठ सेहो मिललै । ओय खुनाय में एगो मोहर मिललै । उ मोहर पाकल माटि के छलैह । ओय मोहर पर तखुनका अक्षर जेकरा लिपि कहै छै । ओय लिपि में किछो लिखल रहै । ओय लिपि के ब्राह्मी लिपि कहल जाय छै । पालि भाषा में बाम्ही लिपि कहल जाय छै ।
दुखा - अच्छा । बाम्ही लिपि ओकरे कहै छै । हम्में अपना बाबा के मूॅंहे बाम्ही लिपि सुनै छलियै ।
गगन - अच्छा, तऽ कि सभ लिखल रहैय ?
लालबाउ - ओय मोहर पर लिखल रहैय, सिरी आरोग्य विहारे भिख्खु संघस्य ।
दुखा - एकर मतलब ?
लालबाउ - आरोग्य विहार के भिक्षु संघ के मोहर ।
दुखा - ओ ।
लालबाउ - एकरा बिहार सरकार चौथी-पाॅंचवीं शताब्दी के भिक्षु संघ के मोठ सह अस्पताल कहलकै हन ।
दुखा - अचछा !
लालबाउ - तय के बाद माटि के फुटल बासन मिललै । जेकरा इतिहास में मृदभांड कहै छै । ओय में जे लिखल रहै, से आरु अकचकबै बला छलै ।
दुखा - से कि ?
लालबाउ - ओय पर लिखल रहै, धा अंतेरह। जेकरा आय धन्वंतरि पढ़ल जाय छै।
दुखा - ओएहे भगवान धन्वंतरि । जेकरा देवता सभहक वैद्य कहल जाय छै ।
लालबाउ - हॅं ! हॅं !!
दुखा - मुदा उ तऽ समुद्र मंथन सऽ निकललैय रेहेए ?
लालबाउ - आब अहाॅं सभके आस्था के बतबै छी ।
गगन - बता बौआ । बड्ड नीक कहै छिही ।
लालबाउ - इ कोन समुद्र छलैह ?
गगन - कोन ?
लालबाउ - क्षीर सागर ।
गगन - हॅं, हॅं ! येहे बात ओयदिन भागवत कथा में कहै छलैह ।
लालबाउ - क्षीरसागर बुझलियै ?
गगन - नैय हो बाउ । हम्में कि जानियै ।
लालबाउ - क्षीर के मतलब भेलै दुध, आ सागर के मतलब भेलै समुद्र । जेनाही म्या (माय) के छाती सऽ दुध निकलै छै । तेनाही धरती के छाती सऽ इ दुध निकललै । तैंय एकरा कहल जाय छै क्षीरसागर । यानि दुध के समुद्र ।
गगन - ओ हो ! इ बात छै ।
फूचो - तऽ देवता के वैद्य केन्ना कहै छै ?
लालबाउ - देवता यानि बौद्ध भिक्षु ।
दुखा - से केन्ना ?
लालबाउ - देखियौ, बौद्ध के मतलब भेलैह विद्वान । अर्थात अर्हंत प्राप्त व्यक्ति । आ भिक्षु के मतलब भेलै भिखमंगा । उ जे भिखमंगा सभ छलैह से तप करै छलैह । तप के मतलब बुझहै छियै ?
दुखा - इ कोन भारी बात छै ? एकर मतलब होय छै भगवान के नाॅंओ जपनांय । जेना भगवान राम के नाॅंओ ।
लालबाउ - नै नै । तप के मतलब भेलै कोनो विषय पर सोंचनाय । जेना - कफ भेलै । तऽ कफ किये भेलै ? एकर कारण खोजनांय ।
गगन - कफ तऽ ओनाहु होय छै । जेना रोदायल पानि पी लै छै तऽ कफ भऽ जाय छै ।
लालबाउ - कारण भेलै ने यौ ?
दुखा - हॅं । कारण तऽ भेलै ।
लालबाउ - आब कारण जौं मिल गेलै, तऽ निवारण खोजनांय ।
गगन - अच्छा, दबाई ने ?
लालबाउ - हॅं, हॅं । दबाईये ने निवारण छियै । तऽ इ जे मेहनत कऽ कऽऽ दबाय खोजलकै, सेहे ने भगवान चाहें देवता भेलै ।
गगन - ओ..!
लालबाउ - आ मोठ भगवान के घर के नै कहल जाय छलैह
दुखा - तऽ..?
लालबाउ - मोठ इसकुल के कहल जाय छलैह ।
दुखा - ओ..!
लालबाउ - ओय इसकुल में जे भिक्षु या देवता बेमार परै छलैह । तऽ ओकरा सभ के दबाई धन्वंतरिये करै छलैह ।
दुखा - तऽ फेर अमृत कलश किये कहलकै ?
लालबाउ - कलश मतलब घैला आ अमृत मतलब दबाई । जे आदमी के मोरै (मृत्यु) सऽ बचबै छै । ओकरे ने अमृत कहल जाय छै ।
अर्थात भगवान धन्वंतरि गुप्त काल में एगो भिक्षु संघक वैद्य रहै । जनिका पालि में धनतेरस कहल जाय छलैह । चूॅंकि संस्कृत में स अक्षर नै होय छलैह । तैंय स के जगह पर ह उच्चारण में आबै छलैह । गुप्तकाल में पढ़ै लिखै के भाषा शाइत संस्कृत छलैह । तैंय धा अंतेरह ओय मोहर पर छलैह । आब तऽ सभ कोय बुइझ गेलियै, जे भगवान धन्वंतरि विष्णु के अवतार नै होय छलैह । आ ने कोनो समुद्र मंथन सऽ निकललै । धरती खुनल गेलै, ओय मऽ सऽ मृदभांड के रुप में हुनकर नाॅंओ मिललै । तैंय धरती रुपी समुद्र सऽ हुनकर नाॅंओ मिललै । ओ वास्तविक रूप में गुप्तकाल में एगो नामी गिरामी वैद्य छलखिन । चूॅंकि उ असाध्य रोग के साध्य करै छलखिन । तैंय हुनका लोक भगवान कहै छेन ।
दुखा - हॅं, आब बुझलियऽ धन्वंतरिये के धनतेरस कहै छै । गोर लागै छियेन धनतेरस बाबा के । सभ एकहि साथ कहै छथि - जय हो बाबा धनतेरस ।
 

अपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।

साहित्य अकादेमीक संकीर्ण मैथिली भाषा विभागसँ विदेह (मैथिली साहित्यक समानान्तर मंच) ऐ अर्थमे सेहो फराक अछि जे विदेहमे ठेठी, अंगिका आ बज्जिका सन सहभाषाकेँ संग लऽ कऽ मिथिलाक बोली-वैविध्यक समग्र चित्र देल जाइत अछि। विदेहमे ठेठी, अंगिका आ बज्जिकाक भाषा विज्ञान, रचना आ व्याकरण मैथिलीक संग देल गेल अछि मैथिलीक एकटा समानान्तर व्याकरण, रचना आ भाषा विज्ञान (ठेठी, अंगिका आ बज्जिकाकेँ संग लऽ कऽ)- गजेन्द्र ठाकुर, संगे विदेहमे ठेठी, अंगिका आ बज्जिकाक साहित्य ई-प्रकाशित आ समीक्षित सेहो होइत अछि।– गजेन्द्र ठाकुर, सम्पादक, विदेह ISSN 2229-547X
⇧
नव विदेह अंक — मासमे दू बेर · New Videha Issue — twice monthly  ·  ई-पत्र सदस्यता · Email subscription  ·  RSS feed  ·  DOI · Zenodo · Scholarly Preservation