विदेह प्रथम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका · VIDEHA · ISSN 2229-547X

बेनामी संपत्ति कानून

रबीन्द्र नारायण मिश्र · 2020-06-01 · अंक 299

बेनामी संपत्ति कानून
बहुधाईदेखलजाइतअछिजेकदाचारकएबहुतरासधन -संपत्तिसंग्रहकरएबलाव्यक्तिअपनाकेँकानूनीदाव-पेवचसँबचेबाकहेतुतरह-तरहकव्योंतकएलैतछथि।परिणामहोइतअछिजेसरकारीव्यवस्थाएहनलोकककिछुनहिबिगारिपबैतअछि।एहनलोकसमाजमेपूर्णसम्मानकसंगमोंछपरतावदैतजीवन-यापनेटानहिकरैतछथिअपितुदोसरकेँछोटकहबाककोनोअवसरहाथसँनहिजाइतछथि।एहनेलोककोनोसामाजिकधार्मिककाजमेसबसँबेसीचंदादैतछथि,माए-बापकश्राद्धमेजबारकेकहएपूरापरिपट्टाकेँभोजखुअबैछथि।कोनोमंदिरबनेबाकहोइक,वापूरानमंदिरकेँजीर्णोद्धारकरकहोइक तँओसभसँबेसीटाकाचंदादएअपनाकेँसम्मानितकरैतछथि।मुदासबालअछिजेएतेकटाकाहुनकाअबैतछनिकतएसँ? जाहिरबातअछिजेकोनो-ने-कोनबैमान-सैतानीकेनहिएतेकधनभएसकैतअछि,खासकएनौकरीपेशाबलालोककेँजकरदरमाहाबान्हलछैक,अकूतसंपत्तिकतएसँभएसकैछ,मुदाकैगोटाकेँसेभएजाइतछैक।कैबेरएहनसमाचारपढ़ैतछीजेकाजचपरासीककएरहलअछिआकरोड़ोंकेँमकान,सोनाकगहना,आदि-आदिजमाकेनेरहैतअछि।निश्चयएहनलोककसंख्याकमहोइतअछिमुदाहोइतेअछिसेकोना?कानूनीप्रकृयाकेँओसभकोनोपरबाहनहिकरैतअपनकाजमेलागलरहैतछथिआजँकहिओछापापड़लतखनभोम्हारनिकलैतअछि।ओव्यक्तिजहलजाइतछथि,नौकरीसँहटाओलजाइतछथि,मुदाएहनमामिलाकमेहोइतअछि।ओहोसामान्यतःविभागमे अन्तर्विरोधककारणेहोइतअछि।सरकारएहिसमस्याकेँकोनाकीकरए-ताहिविषयपर चिंतनहोइतरहलआहालेमेनिर्णयलेलगेलजेबेनामीसंपत्तिकानून१९८८केँसंशोधितकएएकरा फेरसँपरिभाषितकएलजाएसंगहि एहनव्यक्तिकबेनामीसंपत्तिकेँजब्तकरबाकएवम्अपराधसिद्धभेलापर ओकरापर्याप्तदंडदेबाकव्यवस्था सेहोएहसंशोधित कानूनकमार्फतकएलगेल।
जाहिसंपत्तिकहेतुटाकाकिओदैतछथिआसंपत्तिककागजमेनाओँककरोआनकजेनाबेटा,भाए,बहिनआदिककिंवानौकर-चाकरवाकिओविश्वस्तलोककरहैछतँओकराबेनामीसंपत्तिकहलजाइतअछि।जेव्यक्तिसेकरैछतिनकाबेनामीदारकहलजाइछ।सबालअछिजेकिओएनाकिएककरैछ? असलमेईकाजसभओएहकरैछजिनकाबैमानीककमाइरहैतछनि।ओअपनआयकस्रोतनहिबतबैतछथिआटैक्ससेहोबचाजाइतछथि।उदाहरणस्वरूप,कैबेरसरकारीअधिकारीकदाचारकएअकूतधनजमाकएलैतछथि।विभागीयजाँचमेपकड़ाथिनहिताहिहेतुकागजमेपत्नी,बेटावाककरोअनकरनाओँदेनेरहैतछथि।आबजेकानूनमेसंशोधनभेलअछितकरबादएहनबैमानलोकसभकेँबचनाइमोसकिलभएगेलअछि।संपत्तिसंगेओकरआयकस्रोतजँस्पष्टनहिहोइतअछितँसरकारएहनसंपत्तिकेँजव्तकएसकैतअछि,संगहिओहिव्यक्तिकेँदंडितसेहोकएलजासकैतअछि।
बेनामीलेनदेन (निषेध) संशोधनअधिनियम, 2016 लागूभेलाकबादएहनलोकपरकारबाइआसानभेलअछिजेअनकरनामेसंपत्तिकक्रय-विक्रयकरैतछथि।एहिकानूनकेँलागूभेलाकबादजौँकिओबेनामीदारबेनामीसंपत्तिकेँओकरअसलीमालिककनामेबेचैतअछितँसंपत्तिकओहस्तांतरणखारिजभएजाएत।संशोधितकानूनकअनुसारबेनामीसंपत्तिअर्जितकेनिहारकेँसातसालधरिकजहलआबेनामीसंपत्तिकबाजारमूल्यकचौथाइजुर्मानाकरूपमेदेबएपड़िसकैतअछि।कोनोगलतजानकारीवादस्तावेजदेलापरपाँचसालधरिसश्रमकारावासआसंपत्तिकदसप्रतिशतधरिजुर्मानाभएसकैतअछि।हिनदुअभिवाजितपरिवारककर्त्ताद्वारापरिवारकसदस्यहेतुकीनलगेलसंपत्ति,कोनोट्रस्टआदिहेतुओकरप्रवंधककनाओँसँलेलगेलसंपत्तिएहिकानूनकप्रावधानसँमुक्तराखलगेलअछि,मुदाताहिहेतुईजरुरीअछिजेलेन-देनकहेतुआमदनीकस्रोतज्ञातहोइ।
बेनामीसंपत्तिमेसामान्यतःअवैधरूपसँकमाएलटाकालगाओलजाइतअछिजाहिसँओकराकरनहिदेबएपड़ैकआओकरअनैतिकधनोपार्जनपरलोककवासरकारकध्याननहिजाइक।ईकाजओसभबहुतसावधानीसँआफर्जीकागजातबनाकएकरैतछथि।तैँएहनलोककेँपकड़नाइबहुतकठिनकाजअछि।बेनामीसंपत्तिकक्रय-विक्रयकेनिहारव्यक्तिकेँतकनाइआओकरापरआवश्यककानूनीकार्रवाईकेनाइमोसकिलकाजसाबितभएरहलअछि।ताहिहेतुआबईविचारभएरहलअछिजेसंपत्तिकक्रय-विक्रयकसमस्तप्रकृयासँआधारसंख्याकेँजोड़लजाए।ताहिसँसंपत्तिकअसलीमालिककपतालागिजाएत।जौँसंपत्तिबेनामीअछितँतकरजानकारीसेहोभेटत।मानिलिअजेकिओअपननौकर-चाकरकनाओँसँसंपत्तिकलिखा-पढ़ीकरैतछथितँओकरनाओँधरदएपकड़ाजाएत।तखनइहोपतालगाएबआसानभएजाएतजेओकराओहिसंपत्तिकीनबाकहेतुटाकाकेदेलक,ओकरआयकश्रोतकीअछि?
एहिकानूनकबनलाकबादसंपत्तिकलेनदेनमेपार्दर्शिताआएत।गलततरीकासँउपार्जितसंपत्तिकेँनुकाएबवाककरोआनकनाओँमेकागजबनाकएटैक्सकचोरीकरबमोसकिलभएजाएत।संगहिअसलीमालिककनाओँमेसंपत्तिकनिवंधनभेलासँहेराफेरीकसंभावनाकमत।निश्चयईकानूनरियलएस्टेटक्षेत्रमेसमग्रआत्मविश्वासमेसुधारदिसएकटाप्रगतिगामीप्रयासअछि।
यद्यपिबेनामीसंपत्तिकानूनकधारमजगूतकएदेलगेलअछिमुदाअसलसमस्यातँईअछिजेबेनामीसंपत्तिकअसलीमालिककजानकारीकिओनहिदेबएचाहैतअछि।किओएहिझमेलामेकिएकपड़त? विभागसँजानकारीदेनिहारकनाओँपतालगाकएबदमाससभओकरजानोलएसकैतअछि।एहिडरसँकिओजानकारीनहिदैतअछि।एहिपरिस्थितिसँबँचबाकहेतुसरकारजानकारीदेनिहारकेँएककड़ोरधरिइनामदेबाकघोषणासेहोकेलकअछि।
हालेमे आयकर विभाग द्वारा देलगेल जानकारीक अनुसार बेनामी लेनदेन(निषेध)अधिनियममे नबंबर २०१६मे भेल संशोधनकबाद लगभग सात हजार करोढ़क बेनामी संपत्ति जब्त कएल गेल अछि । एहिसँ ई अनुमान लगाओल जा सकैत अछि जे बेनामी संपत्तिक मालिकसभ एखनो कानूनी प्रकृयासँ बचि रहल छथि। तकर मूल कारण बेनामी संपत्तिक पता लगाएब थिक ।जमीन -जायदादक रेकार्ड ऐखनधरि सही तरहसँ उपलव्धो नहि अछि । ताहि हेतु जरूरी अछि जे सभटा रेकार्डक कम्युटरीकरण कएल जाए ।भ्रष्टाचारपर तखने अंकुश लागि सकैत अछि जखन कि चल-अचल संपत्तिक छानबीन आसान होइ । बेनामी संपत्तिसँ संवंधित मामलामे ई देखल गेल अछि जे सामान्यतः एहने लोक आयकर विभागक चाङुरमेफँसैत अछि जे कोनो घपला-गोटालामे फँसि गेल हो ।बेनामी संपत्तिसँ जुड़ल तमाम लोक राजनीति आ नौकरशाहीमे उच्च स्थान रखैत छथि आ जेना-तेना अपन नाजायज धनकेँ बेनामी संपत्तिक रूपमे ठेकाना लगाबएमे सफल रहैत छथि ।
बेनामी लेनदेन(निषेध)अधिनियाम २०१६मे न्यायाधिकरणक स्थापनाक प्रावधान अछि जे एखन धरि कागजेमे समेटल अछि जाहि कारणसँ बेनामी संपत्तिसँ जुड़ल मामलाक शीघ्रतासँ सुनबाइ नहि भए पबैत अछि।ऐखनएखनएहन मामलाक सुनबाइ मनी लांड्रींग निरोधककानून संबंधी प्राधिकरण करैत हछि जे पहिनहिसँ बहुत व्यस्त अछि ।

Suggested citation: रबीन्द्र नारायण मिश्र. “बेनामी संपत्ति कानून.” Videha — First Maithili Fortnightly eJournal, issue 299, 2020-06-01. https://www.videha.co.in/research/2020/299/बेनामी-संपत्ति-कानून.htm

मूल विदेह अंक / Original issue