विदेह प्रथम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका · VIDEHA · ISSN 2229-547X

चम्पूसाहित्ययशो विलासः (पञ्चमोच्छ्वासः)

डा. दीपिका · 2022-11-15 · अंक 358

चम्पूसाहित्ययशो विलासः
(पञ्चमोच्छवासः)
डा. दीपिका
(स्वतन्त्रलेखिका वेदवती-महाविद्यालयस्य प्राक्तनप्राध्यापिका च)
[चम्पूसाहित्यवाग्विलासस्य पञ्चमेऽह्नि भवतां भवतीनां च समेषां हार्दं स्वागतं व्याहृत्य अद्यतनीयविषयवस्तुमादायात्र प्रस्तुताऽस्मि। अद्य महाकविभोजराजकृतचम्पूरामायणविषये विदुषां तत्र भवतां भवतीनाञ्चामोदप्रमोदाय किञ्चित्प्रस्तौमि।]
तत्रादौ सर्वप्रथमं महाकविभोजराजपरिचयः- महाकविः भोजराजः परमारवंशीयः क्षत्रियः आसीत् । सरस्वतीकण्ठाभरणे भोजदेवः स्वकीयवंशस्य परिचयं दत्तवान् अस्ति। परमारवंशः अग्नितः उद्भूतः इत्यनेन मन्यते। अस्य अनेकानि ताम्रपत्राणि अथ च भूर्जपत्राणि प्राप्यन्ते येषां प्रकाशनं काव्यमालायां प्राचीनलेखमालानाम्ना मुद्रापितानि। भोजस्य राजकालः राजमृगाङ्केन सिध्यते। राजमृगाङ्ककालः 1099 विक्रमाब्दः वर्तते। अलबरूनी अपि भोजस्य राजकालः एवमव प्रस्तौति अनेन सहैव जयसिंहः अपि एवमेव स्वीकरोति। प्रथितः वल्लालपण्डितः भोजविषये लिखितवान् यत्
पञ्चाशत् पञ्चवर्षाणि सप्तमासं दिनत्रयम्।
भोजराजेन भोक्तव्यः सगौडो दक्षिणापथः॥
भोजराजः देशविशेषे देवमन्दिरं निर्मापितवान् । राजतरङ्गिण्यां महाकविकह्लणः नगदति-
मालवाधिपतिर्भोजः प्रहतैः स्वर्णसञ्चयैः।
अकारयद्येन कुण्डयोजनं कपटेश्वरे॥
वस्तुतस्तु भोजदेवः स्वकीये शासने विक्रमादित्योपाख्यायुतः आसीत्। तस्य राजद्वारे कवीनां सम्यक् सत्कारः आसीत् । एतस्मिन् सन्दर्भे एका भणितिः श्रूयते "प्रत्यक्षरलक्षं ददौ"। यद्यपि एषा भणितिः अत्युक्तिरूपा स्यात् किन्तु नैव निर्मूला।
भोजराजेन नैके रचनाः लिखिताः तेषु केचन् प्रसिद्धाः सन्ति-
क्रम.
ग्रन्थाः
विषयः
1
आदित्यप्रतापसिद्धान्तः
ज्योतिषम्
2
राजमार्त्तण्डः
ज्योतिषम्
3
राजमृगाङ्कः
ज्योतिषम्
4
विद्वज्जनवल्लभः
ज्योतिषम्
5
आयुर्वेदसर्वस्वम्
वैद्यकम्
6
विश्रान्तविद्याविनोदः
वैद्यकम्
7
चाणक्यनीतिः
नीतिशास्त्रम्
8
नामतालिका
कोषशास्त्रम्
9
तत्वप्रकाशः
शैवशास्त्रम्
10
शिवतत्वरत्नमालिका
शैवशास्त्रम्
11
युक्तिकल्पतरुः
शैवशास्त्रम्
12
सिद्धान्तसंग्रहः
शैवशास्त्रम्
13
राजमार्त्तण्डः
पातञ्जलयोगसूत्रटीका
14
व्यवहारसमुच्चयः
धर्मशास्त्रम्
15
चारुचर्या
धर्मशास्त्रम्
16
शालिहोत्रम्
अश्ववैद्यकम्
17
शब्दानुशासनम्
व्याकरणम्
18
समराङ्गणसूत्रधारः
शिल्पशास्त्रम्
19
सुभाषितप्रबन्धः
सुभाषितम्
20
सरस्वतीकण्ठाभरणम्
अलङ्कारग्रन्थः
21
चम्पूरामायणम्
चम्पूकाव्यम्
22
हनुमन्नाटक (Catalogues Catalogarum ग्रन्थे)
-----
क्रमशः..
अपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ।
६. विदेह सूचना संपर्क अन्वेषण
सूचना

"विदेहक जीवित साहित्यकार-सम्पादक आ रंगमंचकर्मी- रंगमंच-निर्देशक पर विशेषांक शृंखला"
३१ दिसम्बर २०२२ क लगाति आगामी नव विशेषांकपर निर्णय हएत। विशेषांकमे रचनाकार/ कलाकर्मीक काज, रचना-संपादन, संस्मरण आ अन्य रचनात्मक कार्यपर सभ प्रकारक रचना (संस्मरण, आलोचना, समालोचना, समीक्षा आदि) देल जायत। अहाँसँ ऐ लेल सुझाव सादर आमंत्रित अछि ई-मेल editorial.staff.videha@gmail.com पर।
-गजेन्द्र ठाकुर, सम्पादक विदेह, whatsapp no +919560960721 HTTP://VIDEHA.CO.IN/ ISSN 2229-547X VIDEHA

"विदेह मोनोग्राफ" शृंखला
विदेह अपन जीवित रचनाकार/ कलाकर्मी पर विशेषांक शृंखलाक अन्तर्गत (१)अरविन्द ठाकुर, (२)जगदीश चन्द्र ठाकुर अनिल, (३)रामलोचन ठाकुर, (४) राजनन्दन लाल दास, (५)रवीन्द्र नाथ ठाकुर, (६) केदार नाथ चौधरी, (७) प्रेमलता मिश्र 'प्रेम' आ (८) शरदिन्दु चौधरी विशेषांक निकालने अछि।
अही सन्दर्भमे आठो साहित्यकार पर "विदेह मोनोग्राफ" शृंखला अन्तर्गत "मोनोग्राफ" आमंत्रित कयल जा रहल अछि।
"विदेह मोनोग्राफ" शृंखलाक विवरण निम्न प्रकार अछि:
(१) इच्छुक लेखक ऊपरमे कोनो एक रचनाकार पर अपन मोनोग्राफ लिखबाक इच्छा editorial.staff.videha@gmail.com पर पठा सकै छथि। मोनोग्राफ लिखबाक अवधि सामान्यः एक मास रहत।
(२) विदेह आठ रचनाकारपर आठ लेखकक नाम मोनोग्राफ लिखबाक लेल चयनित कऽ ओकर सार्वजनिक घोषणा करत।
"विदेह मोनोग्राफ" लिखबाक निअम:
(१) मोनोग्राफ पूर्ण रूपेँ रचनाकारपर केन्द्रित हुअय। साहित्य अकादेमी, एन.बी.टी. आ किछु व्यक्तिगत रूपेँ लिखल मोनोग्राफ/ बायोग्राफीमे लेखक संस्मरण आ व्यक्तिगत प्रसंग जोड़ि कय रचनाकारक बहन्ने अपन-आत्म-प्रशंसा लिखैत छथि। "विदेह मोनोग्राफ" फीफा वर्ल्ड कप फुटबाल सन रहत। फीफा वर्ल्ड कप फुटबाल एहेन एकमात्र टूर्नामेण्ट अछि जतय कोनो "ओपेनिंग" बा "क्लोजिंग" सेरीमनी नै होइत छै आ तकर कारण छै जे "ओपेनिंग" बा "क्लोजिंग" मे टूर्नामेण्टमे नै खेला रहल लोक मुख्य अतिथि/ अतिथि होइत छथि आ फोकस खिलाड़ी सँ दूर चलि जाइत अछि। फीफा मात्र आ मात्र फुटबाल खिलाड़ीपर केन्द्रित रहैत अछि से ओकर टूर्नामेण्ट "ओपेनिंग सेरीमनी" नै वरन् सोझे "ओपेनिंग मैच" सँ आरम्भ होइत अछि आ ओकर समापन "क्लोजिंग सेरीमनी"सँ नै वरन् "फाइनल मैच आ ट्राफी"सँ खतम होइत अछि आ फोकस मात्र आ मात्र खिलाड़ी रहैत छथि। तहिना "विदेह मोनोग्राफ" मात्र आ मात्र ऐ "सातो रचनाकार"पर केन्द्रित रहत आ कोनो संस्मरण आदि जोड़ि कऽ फोकस रचनाकारसँ अपनापर केन्द्रित करबाक अनुमति नै रहत।
(२) मोनोग्राफ लेल "विदेह पेटार"मे उपलब्ध सामग्रीक सन्दर्भ सहित उपयोग कयल जा सकैए।
(३) विदेहमे ई-प्रकाशित रचना सभक कॉपीराइट लेखक/संग्रहकर्त्ता लोकनिक लगमे रहतन्हि। सम्पादक 'विदेह' ई-पत्रिकामे प्रकाशित रचनाक प्रिंट-वेब आर्काइवक/ आर्काइवक अनुवादक आ मूल आ अनूदित आर्काइवक ई-प्रकाशन/ प्रिंट-प्रकाशनक अधिकार रखैत छथि। ऐ ई-पत्रिकामे कोनो रॊयल्टीक/ पारिश्रमिकक प्रावधान नै छै।
(४) "विदेह मोनोग्राफ"क फॉर्मेट: रचनाकारक परिचय (रचनाकारक जन्म, निवास-स्थान आ कार्यस्थलक भौगोलिक-सांस्कृतिक विवेचना सहित) आ रचनावली (समीक्षा सहित)।
घोषणा: "विदेह मोनोग्राफ" शृंखला अन्तर्गत (१) राजनन्दन लाल दास जी पर मोनोग्राफ निर्मला कर्ण, (२) रवीन्द्र नाथ ठाकुर पर मुन्नी कामत आ (३) केदार नाथ चौधरी पर प्रेम मोहन मिश्र द्वारा लिखल जायत। मैथिली पुत्र प्रदीप पर "विदेह मोनोग्राफ" लिखताह प्रेमशंकर झा "पवन"।
शेष ५ गोटेपर निर्णय शीघ्र कएल जायत।
घोषणा २: ओना तँ मैथिली पुत्र प्रदीप पर विदेह विशेषांक नै निकालने अछि, मुदा हुनकर अवदान केँ देखैत प्रेमशंकर झा "पवन"क हुनका ऊपर "विदेह मोनोग्राफ" लिखबाक विचार आयल तँ ओकरा स्वीकार कयल गेल।
-गजेन्द्र ठाकुर, सम्पादक विदेह, whatsapp no +919560960721 HTTP://VIDEHA.CO.IN/ ISSN 2229-547X VIDEHA

विदेह ब्रॉडकास्ट लिस्ट
विदेह WWW.VIDEHA.CO.IN सम्बन्धी सूचना लेल अपन whatsapp नम्बर हमर whatsapp no +919560960721 पर पठाउ, ओकर प्रयोग मात्र विदेह सम्बन्धी समाचार देबाक लेल कएल जाएत।

विदेहक "साहित्यिक भ्रष्टाचार विशेषांक"
विदेह "साहित्यिक भ्रष्टाचार विशेषांक" लेल निम्नलिखित विषयपर आलेख ई-मेल editorial.staff.videha@gmail.com पर आमंत्रित अछि।
१.साहित्य, कला आ सरकारी अकादमीः-
(क) पुरस्कारक राजनीति
(ख) सरकारी अकादेमीमे पैसबाक गएर-लोकतांत्रिक विधान
(ग) सत्तागुट आ अकादमी केर काज करबाक तरीका
घ) सरकारी सत्ताक छद्म विरोधमे उपजल तात्कालिक समानांतर सत्ताक कार्यपद्धति
ङ) अकादेमी पुरस्कारमे पाइ फैक्टरः मिथक बा यथार्थ
२.व्यक्तिगत साहित्य संस्थान आ पुरस्कारक राजनीति
३.प्रकाशन जगतमे पसरल भ्रष्टाचार आ लेखक
४. मैथिलीक छद्म लेखक संगठन आ ओकर पदाधिकारी सबहक आचरण
५.स्कूल-कॉलेजक मैथिली विभागमे पसरल साहित्यिक भ्रष्टाचारक विविध रूप-
(क) पाठ्यक्रम
(ख) अध्ययन-अध्यापन
(ग) नियुक्ति
६. साहित्यिक पत्रकारिता, रिव्यू, मंच-माला-माइक आ लोकार्पणक खेल-तमाशा
७.लेखक सबहक जन्म-मरण शताब्दी केर चुनाव , कैलेंडरवाद आ तकरा पाछूक राजनीति
८.दलित एवं लेखिका सबहक संगे भेद-भाव आ ओकर शोषणक विविध तरीका
९. कोनो आन विषय।

-गजेन्द्र ठाकुर, सम्पादक विदेह, whatsapp no +919560960721 HTTP://VIDEHA.CO.IN/ ISSN 2229-547X VIDEHA
विदेह ३५८ म अंक १५ नवम्बर २०२२ (वर्ष १५ मास १७९ अंक ३५८)|| 243
244 || http://www.videha.co.in/ ISSN 2229-547X VIDEHA

A

Ps a

£ q é pred ms he Kee | mB Fy. /\ pg a | y 4 Vie be al y / Se | MY भा ae a 4 . Bee | डे अर

जे “मर (पड SEER Sy है) नि कि Vie हि ि cee FEC छा... AY \/ \l VPs ee m3 /\ ba) / I WAL M | jis हर ८ हि. / Dy 4, f\ fh i a २ हि WONT N\A ye OMe = Le LF के { L\{ Vines जि \. ae an ia i zB Y ६! जा!) See! | -} a gem? aN OE ¢ sx = ran i | / N i a Kia = \ / NP ge pr) \f \/ = ra मे \/ \ Le eer Ae YY kG erie 2.) Y ) डी ँ के i a m—m- «: : | ‘fe हब. i

का दि कक ग

। = « कै, a I ai tpn fe

|... aS ee eu Bape SOAS Or fi : } ने syn

Suggested citation: डा. दीपिका. “चम्पूसाहित्ययशो विलासः (पञ्चमोच्छ्वासः).” Videha — First Maithili Fortnightly eJournal, issue 358, 2022-11-15. https://www.videha.co.in/research/2022/358/चम्पूसाहित्ययशो-विलासः-पञ्चमोच्छ्वासः.htm

मूल विदेह अंक / Original issue