विदेह प्रथम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका · VIDEHA · ISSN 2229-547X

चम्पूसाहित्ययशो विलासः (सप्तमोच्छ्वासः)

डा. दीपिका · 2022-12-15 · अंक 360

चम्पूसाहित्ययशो विलासः
(सप्तमोच्छवासः)
डा. दीपिका
(स्वतन्त्रलेखिका वेदवती-महाविद्यालयस्य प्राक्तनप्राध्यापिका च)
[चम्पूसाहित्यवाग्विलासस्य सप्तमेऽह्नि भवतां भवतीनां च समेषां हार्दं स्वागतं व्याहृत्य अद्यतनीयविषयवस्तुमादायात्र प्रस्तुताऽस्मि। अद्य ग्रन्थपरिचयानन्तरं महाकविभोजराजकृतचम्पूरामायणविषयवस्तुविवरणं ग्रन्थानुगुणं विदुषां तत्र भवतां भवतीनाञ्चामोदप्रमोदाय किञ्चित्प्रस्तौमि।]
यथा पूर्वस्मिन् उच्छ्वासे निगदितम् आसीत् ग्रन्थस्य विभागाः एवम् अस्ति। अस्य ग्रन्थस्य विषयवस्तु रामायणीकथा सदृशी एव वर्तते तदेव कारणं यत् टीकाकारः स्पष्टतया एतस्य व्याख्यानस्य विषये न्यक्करोति।
1. बालकाण्डम्
2. अयोध्याकाण्डम्
3. अरण्यकाण्डम्
4. किष्किन्धाकाण्डम्
5. सुन्दरकाण्डम्
6. युद्धकाण्डम्
ग्रन्थे आदिकविवाल्मीकिगुणकीर्तनं दरीदृश्यते-
वाल्मीकिगीतरघुपुंगवकीर्तिलेशै
स्तृप्तिं करोमिकथमप्यधुना बुधानाम्
गंगाजलैर्भुवि भगीरथयत्नलब्धैः
किं तर्पणं न विदधाति नरः पितॄणाम्
अनेन श्लोकद्वारा भगीरथस्योपमां प्रस्तौति। एवमेव नारदवचनविषये अपि ग्रन्थकारः विमर्शं प्रस्तौति यथाहि-
वाचं निशम्य भगवान् स तु नारदस्य
प्राचेतसः प्रवचसां प्रथमः कवीनाम्
माध्यन्दिनाय नियमाय महर्षिसेव्यां
पुण्यमवाप्य तमसां तमसां निहन्त्रीम्॥
एवमेव चम्पूरामायणस्य द्वितीये काण्डे अयोध्याकाण्डे राज्याभिषेकसज्जायाः वर्णनं विदधाति-
"तदनन्तरमसौ संमन्त्र्य मन्त्रिभिः सह पौरवृद्धान्..........."
एवमेव अरण्यकाण्डे रावणस्य स्थितिनिरूपणक्रमे यद्वर्णनमस्ति तत्तु अलंकारादिदृशा चम्पूरामायणस्य हृदयवद्वर्तते-
विपिनमवजगाहे राक्षसानांकरोटी
रसकृदसकृदाभिर्वाष्पमालोक्य शोचन्।
कृतरुचिरिव वर्त्मन्यंकुशानां कुशानां
पथिकचरणलाविन्यंकुरे न्यंकुरेषः।
उपर्युक्तानि यानि उदाहरणानि अत्र प्रदत्तानि तानि दृग्दर्शनार्थमेव केवलम् । विस्तृतम् अध्ययनं तत्र चम्पूरामायणरसास्वादाय तत्र कर्तुं शक्यते इत्यलम्।
अपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ।
विदेह ३६० म अंक १५ दिसम्बर २०२२ (वर्ष १५ मास १८० अंक ३६०)|| 151
152 || http://www.videha.co.in/ ISSN 2229-547X VIDEHA

Ps a

हि ‘a

£ é ae =u i aac avai aoa ae " are a! ) BUSTA — ot Bn ras ae og at eS aS gees सती मेगा aera oR Mord cere, eevee Se - @ m y ed TART ane AAT OO ey pall picts i es aS er 'ीफुरण apy Soria FE art Beets BENG we dean ae ae “ta Sea zo eco ee Bee sna ee ie ae gn TSN | : — : ap aaa ae |. fe ee wr सो Ec ae, कम tt [TERS प्री ji | gees छा LOSE | Tate ck ae aes ae Se ober ie ¥ थी न - eet eS EX many were orth edt PUY,’ DUTCH WIG Bard ! a 9 nee g ee oe Ron ieee ony ence ate FS sie Pes a me ्लएएगूए) peg OL = eS orm STE eae Fea) pS pae ; ee HS. pene xO G5 ogg ove i at Cen, SN ae e Oh BSE bee oP iol BN Be des Hn eT TF er os ee ee roe BSS oh ort oe of, pet & sagt -\ e GRA RTA oes ue aes नाल GAA UY cents, PENS Cah व lé SSS A TATA feta र atta ont \, A RES Aa. atk Sox Rs os Oss a आफ्णनी | OGNETATH, मीठा Dae gfTA पी 2 opanoT or का, ना ’ oe शक से ast ENT: tafe, sarge Beg, HUT SITY Zant EA - i oe wag कर oe : grote dees ore, gE 2 काजनर ARATE A ree 3 € CH! TES a EAH ee A न «००९०९ पे Ane Stet डा 27" BG at fer a { Sart Fr wey GETS ee pus oe aA es Croats wedieny yaar orth दी {BE Ee pk Be eral ps Lisi oate c& nwrreea syst 3! iB 2 Se arate ET A aye DARN RIE aan an toe chTZ peg ee जि दि FE he Deo) लगे ees GO SEO Shots ae an at TE Lae? लए | ye) AERA re = tae acl] apes ae [2 ee Tec) ae Bs Se hid Ta मे lak get aS ee BS etsy co) ane Raheny ra oe ome au) ' \ HATE OT / = PRA INCH A AM ही ng aoe BENT staat ae pclae Pascal ree! Haye & करनण ZA VR Loe iS at पिन 4 EAE “AOD era LETH ok. yee OWA BS कि G as gto Sra vies ae a aru 9 लिखिए Soe ne vere TNA ort, | ONES ae ut aren Aorta Te fon A सर on फात्हत GET 2 ais > जाए OTE “fs ee TREY TES 5 oe & AAO a Tbe se & aq stat 2B (Sana 7 he ae एलन CH! 6 antes ay दर GT got REET = 4 wat og (terete TEs OE ere ge A aa x es | cen aoe Neco eave eas, ale ही हट, eek yer || ney wa 4 अफेननस्टाएहिए, : oak ORT || = नाजुक USS) 4 Ae Bienes ee eR one Breas on Bon £ he लि हम aie \ an त Nek oe geocaches ee Coe ater दो ogy | 25 one हम-सुफि Gia GA BOA Aa pres: 2 ges लीक Gey ATED ota GI भव्य: a5 “=a GG, LO करन \ | i caer हरि, — 7

नह । aE ses I = a ee Sf गा ots ore DA es पाती “ane a Axciet Ata whe alee Sie ocr Met OI aaa CLT हा पति ra TEXTES amen STEN रे छत्प्मन Bley Bere wares; 2 (ee Ora Teta xs agen जाए Sane a an el 9 S a ig - zh २ SGA तक EE eee oe या pea grea | y ee cnfettcs | oes x otra eet eer 3 fe \ pay ie os, ae <i ee IU UI ET ae vara 0 ORCUTS TITS, ९... एम aa 3 oo iS thy een vate caval oso > i ‘| po Cass sow DAR परत Gra > wa Soe ar fl p ay CET + erat Ciara SURE TA | sue ae Es a S anaetl Te ic neater fy Pe eats) ey es कण pais se i wes Gavhar ny ao aq 2h बाण eh तार OO) EG qantas < Bao tie —| oan nae Reet, an XEN A 'छाप्ण Sonn 2 Teh Bits Be Zar GSS Bea acon ५ Oe AON enn Cae ey lee ae 2 y वी: at 7 सा Eon के व a Gq a war! 2 rar ash foal aut ee ee SNe oa | cen ait aCe sites की a poh ea at oe a Oss \ प्‌ es 509 z>| seer gto a ake ree ages नफरत की aa noe | eK aU CAA pease GANS GT A CVT EATEN eae vane “रन ] xy aU XS TS ९ aS AO att, fone rate, om yi Ge. ater oD, we } Sls bert Teed jase कर agate Ee fox) | है. कप guy wruray टूर LOU eee oe CARS Pere ag Be ee ol! 2 yygeeat EAH AG GAA ME Ones छान AY, @ a ; दर | al eal कर & & arera aes (amr vo | a 2 7, TNO be ae न Sony ot जोर Mow, on गे Fee AyUETD A fe “जि a सील EAT PINWT) QoNe & ae ERT 38 a NANO) eh |" giao. 3 | ee ATTACH tA HVE \. aye Peers 2 GOH ee | ete % A a So tk oe A SET on ms 2 ” a रु aa tet : ae a ey £F\ AH = oA cr ; 0 Gwe CHA fe ey WETHST H GET > i Bach & : ae fener, aes or Sa fark REMERON 7 HS Saas 2 98 ares Garth यू ach WU GA NMC हे के ACH A OREN यह गे te, \ ee (ys a $ WU ez एमए, Sah of arene t x pee ak a eK Ue 4 gi ant ate ९८४ SNR ie ही aire सर ला 3. क्र जि परम At paTeT oT ARE | | & A | लि कट हे दर (करें Oe TGA Was Q Lowy ACF | si | q gy PEI ANZ: Dy TTA a Ae we Ze ह॑ फट GST akg ey pat Be a ; THEN, ON | am Fees | पुर A अल नगर हि ) i ETH AST 4) करता 2 4 हर हमर Moe Ae A sy nn } दे एजशात्वरल, जापानी ot pa a aaa re geet ES vache € | 2 Saas) Ie at BH OF ee \ जी हि Be as ontecey as amex ||P 3 a pe wk दा ae हम ancl gs | Sh: a ane ae TE pare re मदर il (रे ~ oe aa ont Yat iw eal त्हरमनर ot son “naa 2 Ay area i 40) San | = नं SE ton THRU शा ि raw oO \ cas ‘ c ch Wa! ss ही wares | : he के at बुर “ae mae | भी ann 8 AG oa का tg 4 Re, TITCH 5 $8 wee aw ae eS ron BE a st es * A 7 ers ot aN करी था oe ware res | ee enue oe — ee wep EGIE te हा पूरा GRRE OTN Pee

जि is

के ae — ab fart ae TET Gy crt! i aa : aly हव ON hei eee y 'टरूरल-फूरए) SHA 'गान्श 96. any | aren ता i "जा Gurometa aasteres (MIA eee, पुस्तक ETS, Cafe OEE Fane aa Pane See aay Age mu काणए GSE | f gfharercy ee हि सर — eercerary, cane rs “ip a ss, Le 4 oe me ae स्वागत ora wah dam Vey amt Soy nits = fe वे! aes ce a cin ze 9 ee Ta के 2 ontpay en 2 fe) खरा ' मे Tene ake PAC मिि F सिकति A otc gyre, ac of\ Bees A gaat one eee es as eee safe fxr TTT रत Fae i t i : ie, es a Fa or gro, SO eee Ach eet is te - Sas Daler ee कान oo hae ‘ea onferay OfeH OEE ला ctv tra दि! si TAY ECT lett aR ‘ onfcray ते Seat eh oe ne wa ig heen i orate ties सर जी किए at bv ath er Be me ee Qn-ccQot- feavy es rT tS (a पर्स ए्ार गिर quer । 'पषटिएगए See ee ery De ate “पी पर न aan} age oat carve Ui agra sf\ ee [fs Bas ea NOIVR | SHEET १ gh caesar a Sige a: ORC ALE Asie a पीर ete are Ne पार, बी role eng | zg fete ag ao es नल gx 7 ) SASSER AS Ak AE OT A pee “iia ae भजन दर बम्पर aa one apne eet Bom Seer : eas ak ora Sa i eg + GO agraher ot ANE 4 on fener a se a sh pia Sareea : ee fe FALIEAETENCD OAS? Lae eas SU ae मिस टन, दर a: CRTEN SENT aw eae Soon EGTA eee BEA cpr eae a) 4 A BaD) BATH TE AE | EN oh) QT TAT aux Briss Fecal eo 4 Bis gies ca fray CEO है Tea Rex ST = ze i BT ATEN, Ae a BS fe faye पर arene Me oe F तर GAR AT STR BUTTS SNS ate | Geet a eter oe BPA रू ATH SOTA SO Be oh erties ठए! (5 _ स् दि é SOT | THEN VR ROT ae fog “hut कहा Doe Rg TRON CHES oe a = ९ स्तन ही मे रत गए स्तर, Le cd oe ia ug पल न 2 c oe oe 49 ahve SOY “atts, ७१ पद रपट SPEED की ee. See Sete eae ee ; Ei aa ay) is aT int) aig रास सो Est i रवि हो RSE ca टी रण Ot Sea ‘e CATA SEO oa + जि री an ga मा Agate erct om ex पहनी Ch Clee alge \ ee if AED Fee ye sae aa ae pee Geeta ot | aoa है amare १४ x f A रस ट ats Tel sgroyfg7s Ws ue THX | Wh antes =r - : Sich Za a5 , j ateater के Sch me te; i Ay oot ak 5 कलफुसुकरी पर ा | ofa फत्यिडा Aamo Ae [arti aera een ores FATE grees सहनी — A cael a’ न्पिफिएस्तर TR ERIN eee

५... ana et me a rare | Renae gompaties Sey am tha stanky a aan ape enn ote arts xh थे vty oT oT Vat q mim Say oat, aay Tee — ie ic) aol tt ae AG oa te geen ert मे ला Oar e ate ae fcr ack, amc oe ont ey ath a ae wh 4 . ROK TY j eh tet interes ah रन Sct eg, acre कु SU / ey cote री ररलिएए NS | dl है नकद ही देव ति arts Bs एन were AMET AEE xte, ’ AHS OAT भी ae ees [ata et gen fe re oe ee कर leroy a ae : का. i oA oH WO SETH भाव Da gtk mn =) a grant ot \" vat ariventot adits -eaee og कै SeTET AVIA avtarr pales ! eek Sea . कर कि... | a es afkenty Gre) geet 30 aac aa रू: दी Sree SORZET टोल oe भार Pete सरल कक Ae | STEAM Wey ATH hy पेश Ser conta Cece orem रही हि BAC te ही OEE tas ETAL fs sh ches ates | AUER: SE SN दि a cee | ch eran Sa ae rtaterr ett UO SHOTS | re Be ments, Hi Sule ms bas 3 ae a \ een at OY A fee hs — a & Se pee! | RSTO, HTT AHH arnt a a a Pee, Fe! tara फुलघरूर HRN Eveheed’, of thet तारे, SEA? BATH Rae cts (es | ee Asa Pane Os TRIN Zaye oat 2x8 | =e Pe ae See = Carga HEAT Cala WATT , (eae Tees SS See aes कसी कैश aes डर हे eg ae PE A लुन्नते) SHOT ९ तर ALK BANG, Gea (90 | THOS « कि pe ae IEA conte eS awn nA a eNO ve ie et oS. On ranch दर ha onthe ol ferret Fe Soe uarsr art ECT SSS ay =e सर oust at cor जा eS Eat pers Bom तरह a Got सूव्प्प्त oy ~~ 3S Bs pe far Sp BH ake eo TAROT ON eee Na जी a rash i eae जनक ee EDS LIM) operoHEh LaregTAH, CHE om | Dee Rc GH Tenet TE Mpc Qasr | a नदी ex Rete, ol ATT | EH न सा wea ee ERE A A al Veta ee BOAT TT का रा हु पर जीवतफ Quy eects Aer <5 a ane (a rere te oa ercaiate | ioe AZT ITTY LTT 2 seg eeu oe 8 श्र fay एस gh ree AT Dsl agra <r ess sete ATS ATE ENT eRe urges oh eS SN Gee ae Ae Ha HT ON gr fer aon सी ee Fee er GACT हि sie sige = (HIZO va z Forel ara ayer & AS (ae oe “Tan, oral Skee ager pe ureter CHEM ie ED BT ONS Pat Hares cote he | | c Tecan & 2st उतने क्साता UIT feast L Goon ane HRC परत GOL a ern मक्ति्ता्ी | often FEST fey Ws | | | ere! anew | oO Perey मे राख LOT farce ऐए ‘he goes RABE की | a सह A AAT N ota tee a 4

A eee phy antic, SS Ds ler से सिरफरर aoe करी पी कमर कक Sh ! wh pie purses ~ @ ae fran ht Jants oncers सिर unre | ७ ron! de धर Aware ए ASA Oxf 4: Se & ve aera tes \ oe thes, quran As 3 aul n cy Wee cas aS mM ee mi 2 Bsc meee See Aoi ae vis : : HTIKELECT ” ' agahzek 2 rere a} seemed ayes ae ang ils aes ages aes al wees oy Ch AZ: eae शो gy ae 7 oma ws S aN T= A eae uot Ree EAE | ara uate ate ae Soars ka S95 जज a atk बा 5 x § quire arp tisk , फरस्कू्ला pas 8 ems Use मरा रा ; +तट। TNE. tks onthe fe Oe) yok eae Ns Seen is ः दि लहर छोय्त LIATEATH, कृत, नारी ST शा Broa a es ee IRE दाना NOK ANTS सकणीकदर्तरण CH ae Fe Bee Ss, age ere onfeagy 298 Kg in gees सन र eee ६ ORNS Me % i oe as) = foe ON vi . ory 3 oe Re wet ERS | aaa [ही ला ck are TA eA AUB, ny BEAL था Grete oN 2 कर ae TAN 3 yarnter २ ५ EN IH! a A Cra ae ae Shore | aes neh 2 te eer \ ae Ce ee 8 तर (9% es oa a Fase ea Be = aay Oe pai ao ei पर प : a a Be > x न BA Parte ले ren जर्िर्ता 3 पलभष१- थे कर ove सत्र PA ae a ares | Of eee Pay Sousa aioe Re aA Ont | PACK rate Ate OO बकरा ae ae Ey at ean Be rx ar 9 gre OFT Be i: ries HT is Batt Toy OAK ae os Aah) NSS पे G joes es a aos ६ < A eA oO RO AA see! oat treo & fas : eet सपा a nas ome frat ata CAE SS gzch GA ae डर {yo 2 tr 4 A ANT OTN tt. ag a arn oro eS (od SE { pet ae aoe EAN जि लए ath 9 ee ETAT “ay OS Soa gigs Sch Sorat 2 Soa" ™~ ली SS बीस सर्प “री aes \ sen 8 भर “कद ret Y wep ann ecto. a! ey है SRO Bee (oo engere cae ia. ATE SNE ee arm NOS SE ves ean a | aCe Aa ap cay. |समफेनर | S. ray | कर शरिरर rae | दाग << ee raul Senge मगर Hoe हम 9 मे jar? S23 -) |e a OK (eA “a ae ae ate Seah पक्ष a enc | ‘hee saa द््स्णि ant OBTey रन TIO Qak a pel ark दी लाए Fat ितकररी भण, लग रू हर शरण || z Bee Ty are, SHS कल ok Laeres SOE bee Pera rte = ; op TERESA ate se am enter i ae चर extent ae Fuss cy | zo ay | OE ASO ES (रू कर: a ae ee \q n ce RAM दर ५फरएार AS ९० शत 2 <r al } मं सीसी \j

fas से ललिता as ofan a गए san | fen Bes oe Ee RE ore cle ee) or hee at Sree हे ware one, | | वी अपन इपरिरस्सत कारन 25 SF Prem लुवणुर। aaa, _ घी TEM Ont, SRY 5 'लदी ent ही TATU Be BAAN TOES one P oka a8 eae Preay of ART econ, लील्रतेपू र 4७ ontetr a ae iy Se rae arket 2am cay atte ups Hh wees | Oe GI ot ay? ait डर पीर ate tg; Ae Si kere fargteray फिट ths raz [ee a aH Recfaeratay zray oe ai पाएं शक Ee 4 4 Pes ee rete 4 Ee? aces os eo S599 2 OnTtG aa तारा ote कल Gz eS 34) > , हक ia. |

50 | | http://www.videha.co.in/ ISSN 2229-547X VIDEHA सन मर em 2 Ne हारी लानत Lar OC Eee ces Unt die. eneay ease Beka ctex ol gyre fg | em oly की

विदेह ३६० म अंक १५ दिसम्बर 2022 (वर्ष १५ मास १८० अंक ३६०) | | 57 औकात भर ETO परत सर जनक aM | eigen Fe NES Tee ges See ANTE तर La rae se OSE eet परी

52 | | http://www.videha.co.in/ ISSN 2229-547X VIDEHA Piemonte! देक ने ares paste om oh nr Sh ी

विदेह ३६० म अंक १५ दिसम्बर २०२२ (वर्ष १५ मास १८० अंक ३६०) | | 53 गे TEEN OAT, CH ANAS OTS रथ ha OR है fees vgs a Seow << | as कर Ke रण 5

54 | | http://www.videha.co.in/ ISSN 2229-547X VIDEHA ep CAPUTO ake et — ri ay a (OF ONE age BEN fa 205} UH Soa

Suggested citation: डा. दीपिका. “चम्पूसाहित्ययशो विलासः (सप्तमोच्छ्वासः).” Videha — First Maithili Fortnightly eJournal, issue 360, 2022-12-15. https://www.videha.co.in/research/2022/360/चम्पूसाहित्ययशो-विलासः-सप्तमोच्छ्वासः.htm

मूल विदेह अंक / Original issue