गजेन्द्र ठाकुर
पर्वत ऊपर भमरा जे सूतल
गहन शोध, बहु-पद्धतिक साहित्यिक समीक्षा आ शुद्ध मैथिली निखार-अध्ययन
भारतीय काव्यशास्त्र • पाश्चात्य आलोचना • नव्य-न्याय • विदेह समानान्तर ऐतिहासिक पद्धति
शोध-समीक्षा
सारांश
ई शोध-समीक्षा गजेन्द्र ठाकुरक कथा-संग्रह ‘पर्वत ऊपर भमरा जे सूतल’ केँ एक समग्र पाठ-समुच्चय मानि कऽ पढ़ैत अछि। पोथीक आरम्भिक पाठकीय निर्देश, नौ गोट लघुकथा, तीन गोट दीर्घकथा, उनतालीस गोट बीहनि-कथा-शीर्षक, बीहनि कथाक भीतरक शृंखलाबद्ध उपखंड, आ चारि गोट अंग्रेजी अनुवाद—सभकेँ आलोचनात्मक विवेचनामे समेटल गेल अछि। समीक्षा चारि प्रमुख पद्धतिक संयुक्त उपयोग करैत अछि: भारतीय काव्यशास्त्रीय रस-ध्वनि-वक्रोक्ति-औचित्य दृष्टि; पाश्चात्य कथाविज्ञान, यथार्थवाद, संवादात्मकता आ सूक्ष्म-कथा सिद्धान्त; नव्य-न्यायक शब्दबोध, सम्बन्ध, अवच्छेद, अभाव आ प्रमाण-विवेक; तथा विदेह समानान्तर ऐतिहासिक पद्धतिक बहु-दृष्टिक, प्रतिपक्ष-सम्मिलित आ स्रोत-सचेत ढाँचा।
संग्रहक केंद्रीय शक्ति एकर सामाजिक विस्तार अछि। गाम, महानगर, प्रवास, महामारी, जाति, विधवा-जीवन, न्याय-व्यवस्था, प्रशासन, राजनीति, शिक्षा, रोजी-रोटी, लोकविश्वास, इतिहास, पञ्जी, स्मृति, पर्यावरण, स्त्री-अनुभव आ ज्ञानक विविध रूप एक-दोसरासँ टकराइत आ एक-दोसराकेँ खोलैत अछि। लेखक अनेक कथामे निर्णायक उपदेश देबाक बदला परस्पर विरोधी आवाज सभकेँ आमने-सामने राखैत छथि। एहि कारण ‘सिद्ध महावीर’ मे आस्था आ वैज्ञानिक व्याख्या, ‘तस्कर’ मे अभिलेख आ प्रेम-स्मृति, ‘शब्दशास्त्रम्’ मे शब्द आ सामाजिक इतिहास, ‘मधुबनी मोड्यूल’ मे राज्य, हिंसा आ वैचारिक आकर्षण, तथा ‘महिसबार ब्राह्मणक गाम’ मे गाम स्वयं कथानायक बनि उठैत अछि।
भाषिक स्तरपर पोथी जीवित बोलचाल, लोकप्रयोग, प्रशासनिक शब्दावली आ आधुनिक नगरीय शब्द-संसारक घर्षणकेँ जानि-बुझि कऽ रखैत अछि। तकरा कारण पाठककेँ समाजक वास्तविक बहुभाषिकता भेटैत अछि, मुदा मुद्रित मानक मैथिली लेल किछु ठाम वर्तनी, विराम, पद-विभाजन, अनावश्यक रोमन रूप आ अंग्रेजी-आश्रित प्रयोगक एकरूपता अपेक्षित अछि। समीक्षा एहि बिंदुसभक निखार-अध्ययन सेहो प्रस्तुत करैत अछि। निष्कर्षतः ई संग्रह केवल कथा-समूह नहि, अपितु मिथिला आ प्रवासी मिथिलाक सामाजिक स्मृति, विवाद, विडम्बना आ ज्ञान-रूपक एक बहुस्तरीय अभिलेख रूपमे पढ़ल जा सकैत अछि।
मुख्य शब्द: मैथिली कथा; बीहनि कथा; लोकस्मृति; नव्य-न्याय; भारतीय काव्यशास्त्र; कथाविज्ञान; समानान्तर इतिहास; पञ्जी; प्रवास; सामाजिक व्यंग्य।
१. अध्ययनक विषय, परास आ मूल प्रश्न
‘पर्वत ऊपर भमरा जे सूतल’ अपन संरचनामे एकरूप कथा-संग्रह नहि अछि। एतऽ विस्तारक तीन स्तर स्पष्ट अछि—लघुकथा, दीर्घकथा आ बीहनि कथा। एकर अतिरिक्त अंग्रेजी अनुवादक चारि परिशिष्ट मूल मैथिली कथाक अन्तरभाषिक पुनर्रचना प्रस्तुत करैत अछि। आरम्भिक ‘पाठकक लेल किछु निर्देश बा सुझाव’ भाग लेखकक आत्म-व्याख्यात्मक प्रस्तावना अछि; ई पाठककेँ प्रकाशन-इतिहास, रूपान्तर, पूर्वप्रकाशन, अनुवाद, पञ्जी-स्रोत, लोकगीत-स्रोत आ कथा-विधाक परिवर्तनक सूचना दैत अछि। तें समीक्षा लेल प्रस्तावना स्वयं एक महत्त्वपूर्ण पाठ अछि, केवल बाहरी भूमिका नहि।
अध्ययनक पहिल प्रश्न अछि—एतेक भिन्न आकार आ कथाभंगिमाबला रचना सभकेँ एक सूत्रमे कोना पढ़ल जाय? दोसर प्रश्न—लेखकक गामक स्मृति, प्रशासकीय अनुभव, प्रवासी जीवन आ ऐतिहासिक अभिलेख कथामे तथ्यक रूपमे अबैत अछि कि सौन्दर्यात्मक संरचनाक रूपमे? तेसर प्रश्न—हास्य, व्यंग्य, विडम्बना, करुणा आ विस्मयक परस्पर सम्बन्ध की अछि? चारिम प्रश्न—जाति, लिंग, वर्ग, राज्य आ ज्ञानक प्रश्नपर कथा कोन ठाम प्रतिपक्ष खोलैत अछि, आ कोन ठाम कथाकारक दृष्टि स्वयं प्रश्नांकित भऽ सकैत अछि? पाँचम प्रश्न—भाषिक बहुलता आ शुद्ध मैथिली निखारक बीच संतुलन कोना बनत?
पोथीक मूल मैथिली अंशमे नौ लघुकथा, तीन दीर्घकथा आ उनतालीस बीहनि-कथा-शीर्षक अछि। एहि हिसाबे एकावन मूल कथा-इकाई बनैत अछि। चारि अंग्रेजी अनुवाद जोड़ला पर पोथीक आलोचनात्मक परास पचपन रचनात्मक प्रस्तुति धरि पहुँचैत अछि। ‘यातायात निअम’, ‘बाढ़ि, भूख आ प्रवास’, ‘मीत भाइ शृंखला’ आ ‘साइंस’ बहु-उपखंडीय रचना छथि; अतः संख्यात्मक शीर्षक एकावन भए सकैत अछि, मुदा आन्तरिक प्रसंगक संख्या एहिसँ बेसी अछि। एहि समीक्षामे एहि उपखंड सभकेँ सेहो पृथक ध्यान देल गेल अछि।
२. आलोचनात्मक पद्धति
२.१ भारतीय काव्यशास्त्रीय दृष्टि
भारतीय काव्यशास्त्रक उपयोग एतऽ केवल रस-निर्धारण धरि सीमित नहि अछि। रस पाठकक अनुभवात्मक परिणति बुझबाक साधन अछि; ध्वनि कथित वाक्यक पाछाँक संकेतित अर्थ खोलैत अछि; वक्रोक्ति व्यंग्य, उलटबाँसी आ कथनक अप्रत्यक्ष शक्ति बुझबैत अछि; औचित्य पात्र, भाषा, प्रसंग आ कथानकक अनुरूपता जाँचैत अछि। बीहनि कथाक बहुत रचना एक-दू वाक्यक मोड़पर टिकैत अछि—एहन ठाम वक्रोक्ति आ ध्वनि विशेष उपयोगी अछि। दीर्घ कथामे रस मिश्रित अछि: करुणक बीच हास्य, हास्यक भीतर भय, शृंगारक भीतर इतिहास, आ वीरक भीतर नैतिक संशय।
२.२ पाश्चात्य आलोचनात्मक दृष्टि
पाश्चात्य कथाविज्ञानक आधारपर कथावाचक, कालक्रम, दृष्टिबिन्दु, दृश्य-संक्षेप, स्मृति-प्रत्यावर्तन, खुला अन्त, बहुस्वरता आ विडम्बनात्मक दूरीक अध्ययन कएल गेल अछि। यथार्थवादी परम्परा ई देखबाक साधन दैत अछि जे सामान्य जीवनक सूक्ष्म दृश्य—बस-स्टैण्ड, कार्यालय, अस्पताल, बान्ह, पोखरि, बाजार, जेल, श्मशान, मॉल, गामक बैठक—कोना सामाजिक संरचना खोलैत अछि। संवादात्मक दृष्टि सँ देखला पर संग्रहक श्रेष्ठ भाग ओ अछि जतऽ कथाकार एकमात्र अन्तिम सत्य घोषित नहि करैत छथि, बल्कि पात्रक भिन्न भाषा आ विश्वासकेँ टकराबऽ दैत छथि। बीहनि कथा लेल लघुतम कथात्मकता, अन्तिम मोड़, सामाजिक चुटकी आ अर्थ-संघनन महत्त्वपूर्ण कसौटी अछि।
२.३ नव्य-न्याय आधारित पाठ
नव्य-न्याय दृष्टि साहित्यक सौन्दर्यकेँ तर्कशास्त्रमे बदलबाक उपक्रम नहि, बल्कि कथामे ज्ञानक दावाक संरचना जाँचबाक उपाय अछि। कोन कथन प्रत्यक्षपर आधारित अछि, कोन अनुमानपर, कोन लोकश्रुतिपर, कोन अभिलेखपर, कोन स्मृतिपर? कथनक विशेष्य की अछि, ओकरा सीमित करनिहार अवच्छेदक की अछि, आ सम्बन्ध कोन प्रकारक अछि? ‘सिद्ध महावीर’ मे हृदयाघातक चिकित्सकीय व्याख्या आ ‘श्राप’क लोकव्याख्या एकहि घटनाक दू भिन्न ज्ञान-रूप प्रस्तुत करैत अछि। ‘शब्दशास्त्रम्’ मे शब्द-श्रवण, स्मृति, भ्रम आ अर्थ-निर्माण स्वयं कथाक विषय बनि जाइत अछि। ‘तस्कर’ मे पञ्जी अभिलेख ऐतिहासिक प्रमाण होइतहुँ कथात्मक पुनर्रचनाक पूरा आधार नहि बनि सकैत अछि; बीचक रिक्तता लेखक कल्पनाक माध्यमसँ भरैत छथि आ ई भेद समीक्षा लेल आवश्यक अछि।
२.४ विदेह समानान्तर ऐतिहासिक पद्धति
विदेह समानान्तर ऐतिहासिक पद्धति एकल आलोचनात्मक चश्माक बदला बहु-दृष्टिक समानान्तर उपयोगपर जोर दैत अछि। वर्ग-संबंध, ऐतिहासिक भौतिक परिस्थिति, संरचना, जादुई-यथार्थ सन लोकविश्वास, उत्तर-आधुनिक विखंडन, स्त्री-दृष्टि, दलित-दृष्टि, विघटनात्मक पाठ आ भारतीय सौन्दर्यशास्त्र—ई सभ एक-दोसराकेँ काटैत नहि, बल्कि एकहि पाठक विभिन्न तल खोलैत अछि। एहि पद्धतिक दोसर महत्त्वपूर्ण अनुशासन अछि स्रोतक मर्यादा: जे अभिलेख प्रमाणित करै, तकरा तथ्य कही; जे कथा कल्पना करै, तकरा कल्पना कही; जे विवादित हो, तकरा विवादित मानि कऽ पढ़ी। ई समीक्षा एहि सिद्धान्तकेँ ‘तस्कर’, ‘शब्दशास्त्रम्’, ‘महिसबार ब्राह्मणक गाम’ आ जाति-इतिहास सम्बन्धी बीहनि कथामे विशेष रूपेँ अपनबैत अछि।
३. रचनात्मक स्थापत्य: संग्रह रूपमे पोथी
पोथीक शीर्षक स्वयं एक चित्रात्मक असंगति बनबैत अछि—‘पर्वत ऊपर भमरा जे सूतल’। पर्वत स्थायित्व, विशालता आ ऊर्ध्वता; भमरा गति, गुंजन, लघुता आ क्षणिकता। ‘सूतल’ गतिशील जीवकेँ स्थिर करैत अछि। एहि त्रिकोणमे संग्रहक रूपक देखल जा सकैत अछि: विशाल सामाजिक संरचनाक ऊपर छोट मनुष्य, अथवा इतिहासक कठोर पर्वतपर स्मृति आ कथाक अस्थिर भमरा। कथासभ बारम्बार एहन छोट पात्र, छोट घटना, छोट संवाद उठबैत अछि जे पाछाँ पैघ संरचना खोलि दैत अछि।
लघुकथा खण्डक रचना सभ सामान्यतः एक केंद्रीय संघर्ष, स्मृति बा सामाजिक प्रश्नक विस्तृत विन्यास करैत अछि। दीर्घकथा खण्डमे व्यक्ति सँ संस्था, इतिहास, दर्शन आ समुदायक स्तर धरि विस्तार अछि। बीहनि कथा खण्ड संग्रहक सूक्ति-सदृश, व्यंग्यात्मक आ मौखिक ऊर्जा केन्द्र अछि। एहि त्रिस्तरीय स्थापत्यमे पाठक दीर्घ भावानुभव सँ छोट झटका धरि निरन्तर लय-परिवर्तन अनुभव करैत अछि। जोखिम सेहो एतहि अछि: विषयक विपुलता कखनो-कखनो समग्र संग्रहकेँ सघन कथात्मक एकरूपतासँ दूर लऽ जाइत अछि। मुदा यदि एकरा ‘सामाजिक कथा-अभिलेख’ मानल जाय तँ ई विविधता दोष नहि, संरचनात्मक सिद्धान्त बनि जाइत अछि।
४. लघुकथा खण्ड: नौ रचनाक विस्तृत समीक्षा
४.१ सिद्ध महावीर
‘सिद्ध महावीर’क मूल संघर्ष भूमि, आस्था, विधवा-जीवन आ सामाजिक स्वार्थक बीच अछि। अनमना दीदी अपन श्रम, अन्न-पानि आ जीवनक बचतसँ महावीरक मन्दिर बनबैत छथि। भातिजक भूमि-लालसा, रजिस्ट्रीक चालि आ सामाजिक कानूनी संरचना हुनकर धार्मिक समर्पणकेँ सांसारिक संपत्ति-विवादमे बदलि दैत अछि। कथा करुण रस सँ शुरू भऽ कऽ रोष, व्यंग्य आ अन्ततः अद्भुत-भयानक लोकविश्वास धरि पहुँचैत अछि।
कथाक श्रेष्ठ बिंदु अन्तिम द्विस्वरता अछि। भातिजक मृत्यु एक दल लेल हृदयाघात, चिन्ता आ चिकित्सकीय विलम्बक परिणाम अछि; दोसर दल लेल अनमना दीदीक श्राप आ ‘जागृत’ महावीरक शक्ति। कथाकार दुनूमे सँ कोनो एक व्याख्या पर मुहर नहि लगबैत छथि। नव्य-न्याय दृष्टिसँ ई समान घटना पर भिन्न हेतु-कल्पना अछि; भारतीय ध्वनि-सिद्धान्तसँ कथा ई संकेत करैत अछि जे विश्वासक शक्ति तथ्य मात्र नहि, सामुदायिक अर्थ-निर्माणमे बसैत अछि। स्त्री-दृष्टिसँ अनमना दीदीक देह, घर, भूमि आ धार्मिक श्रमपर पुरुष उत्तराधिकारक दबाव कथा केर सामाजिक नाभि अछि।
४.२ नवी मुम्बै
‘नवी मुम्बै’ महानगरक कथा होइतहुँ मूलतः ‘विस्तारित गाम’क कथा अछि। गढ़ नारिकेलक लोक नवी मुम्बै, दिल्ली, नोयडा, ग्रेटर नोयडा आ आन ठाम बसि गेल छथि; फोन, स्मृति, जातीय-पारिवारिक परिचय, रोजी-रोटी आ बीमारी एहि बिखरल भूगोलकेँ एक सामाजिक जालमे बाँधैत अछि। कोरोना काल एहि जालक कमजोरी आ शक्ति दुनू खोलैत अछि।
कथामे महामारीक चिकित्सा-अनिश्चितता, ऑक्सीजनक संकट, अस्पतालक दुविधा, दवाईक कालाबाजारी, अफवाह, घरेलू परिचर्या आ प्रवासी पलायन एकहि कथन-प्रवाहमे अबैत अछि। ई दस्तावेजी यथार्थक निकट अछि, मुदा साहित्यिक शक्ति केवल घटनासूचीमे नहि—अन्तिम तनाव ‘सातम दिन’क प्रतीक्षामे अछि। गाममे लोक शीघ्र ठीक भेल कहबाक सामूहिक आशा आ दिल्लीमे पुत्रक नउतरल बोखार एक-दोसराकेँ काटैत अछि। निजी भय सार्वजनिक महामारीक आँकड़ाकेँ मानवीय ताप दैत अछि।
४.३ नई दिल्ली
‘नई दिल्ली’ राजधानीक चमक, प्रवासक अर्थशास्त्र आ मृत्युकेँ एक त्रिकोणमे रखैत अछि। विमानतलक आधुनिकता, ‘इण्डिया मजगूत भऽ रहल अछि’ सन टिप्पणी, कामक अवसर, परिवारक पुनर्संरचना आ अन्ततः श्मशानक दृश्य—ई सभ प्रगतिक रेखीय कथाकेँ अस्थिर करैत अछि। कथा नव शहरी परिवार बनबाक कीमत देखबैत अछि: पीढ़ी अपन गाम छोड़ैत अछि, भविष्यक लेल वर्तमान देह श्रम करैत अछि, आ मृत्यु शहरी आकांक्षाक बीच स्थिर स्मृति बनि जाइत अछि।
अन्तिम संस्कारक विस्तार औचित्यपूर्ण अछि, कारण ई महानगरीय अमूर्तनकेँ देह, लकड़ी, धुआँ, पानि आ स्पर्शमे फेर आनैत अछि। पाश्चात्य यथार्थवादी दृष्टिसँ ई भौतिक विवरण वर्ग-आकांक्षा पर नैतिक टिप्पणी बनैत अछि; भारतीय करुण रसक दृष्टिसँ मृत्यु निजी शोक सँ ऊपर उठि प्रवासी पीढ़ीक सामूहिक अनुभव बनैत अछि।
४.४ तस्कर
‘तस्कर’ पञ्जी, लोकस्मृति, प्रेम आ सत्ता-निर्मित नामकरणक कथा अछि। केशव आ मालतीक स्मृति समयक दीर्घ अन्तराल पार करैत अछि; राजा बीरेश्वर सिंहक सत्ता पञ्जीमे ‘तस्कर’ उपाधि लिखबैत अछि। प्रश्न ई अछि जे तस्कर वास्तवमे के—प्रेमी, अपहरणकर्ता, कि सत्ता द्वारा अपराधी नामित व्यक्ति?
कथा इतिहासक अवशेष—पोखरि, मन्दिर, डिहबार स्थान, शालिग्राम, पञ्जी-उल्लेख—केँ भावात्मक भूगोलमे बदलैत अछि। विदेह समानान्तर पद्धतिसँ देखला पर अभिलेखक सत्ता आ मौखिक/प्रेम-स्मृतिक प्रतिपक्ष समान महत्त्वक अछि। लेखक स्वयं ऐतिहासिक रिक्ततामे लेखकीय स्वतंत्रता लेबाक संकेत दैत छथि; अतः एहि कथा केर मूल्य ‘घटना ज्योंकात्यों सिद्ध’ करब नहि, बल्कि अभिलेखक एकपक्षीय नामकरणकेँ कथात्मक प्रश्नमे बदलब अछि।
४.५ संघर्ष
‘संघर्ष’क केंद्र सोहागो नामक वृद्ध विधवा आ ओकर फाइल अछि। गरदासँ भरल कागज, पेटीशन, कार्यालय, आरोप-प्रत्यारोप, सेवाक प्रश्न आ पुत्रक स्मारक—कथा प्रशासनिक वस्तु ‘फाइल’ केँ मानवीय समयक पात्र बना दैत अछि। विधवाक दीर्घ हारिक सामने कथावाचक अपन निजी हारिकेँ छोट देखऽ लगैत अछि।
कथाक नैतिक ऊर्जा ‘सहानुभूति’ सँ अधिक ‘संक्रमित जिद्द’मे अछि। शुरू मे अधिकारी कर्तव्यवश फाइल उठबैत अछि; बादमे वृद्धाक जीतक इच्छा अपन इच्छा बनि जाइत अछि। अन्ततः पेटीशन स्वीकृत होइत अछि आ कथावाचकक भीतर सोझाँ-सोझी विजयक इच्छा जागैत अछि। भारतीय वीर रसक आधुनिक रूप एतऽ युद्धभूमि नहि, कार्यालयी प्रक्रिया अछि। स्त्रीवादी पाठमे वृद्ध विधवाक सामाजिक अकेलापन आ प्रशासनक प्रति ओकर अविश्वास गम्भीर अछि; ई पात्र विनीत पीड़िता नहि, ‘अगरजित’ प्रतिरोधी नागरिक छथि।
४.६ लेटरबॉक्समे आयल चिट्ठी
ई कथा अपराध, ड्रग्स, आतंकवाद, राज्य-तंत्र, पूछताछ आ नैतिक अस्पष्टताक जटिल आख्यान अछि। तमिल भाषी अभियुक्त मुतालिफक आरम्भिक भाषिक एकाकीपन कथा केर महत्त्वपूर्ण संकेत अछि—राज्य ओकर देह पर नियंत्रण रखैत अछि, मुदा ओकर भाषा बुझबाक कठिनाई राज्यक ज्ञानक सीमाक प्रतीक बनैत अछि। कथा क्रमशः गिरफ्तारीक प्रक्रिया सँ हिंसक संगठनक तर्क-वितर्क आ निजी क्षति धरि बढ़ैत अछि।
अन्तिम दृश्य विशेष महत्त्वपूर्ण अछि: कथावाचक बिनु हथियार ठाढ़ अछि आ मुतालिफक निर्णयक प्रतीक्षा करैत अछि—ओ नायक बनत कि नहि, ई लेखक नहि बल्कि पात्रक कर्म तय करत। एहि खुला अन्तमे पाश्चात्य आधुनिकतावादी अनिश्चितता आ नव्य-न्यायिक ‘असिद्ध निष्कर्ष’ दुनू भेटैत अछि। कथा नैतिक निर्णय स्थगित करैत अछि, मुदा हिंसा आ राज्य-दोहन दुनूक प्रश्न उठबैत अछि।
४.७ डोमा, बुधन आ...
‘डोमा, बुधन आ...’ जाति, शिक्षा, आरक्षण, श्रम, आत्मसम्मान आ पीढ़ीगत परिवर्तनक कथा अछि। बुधन पासवान छोट भायकेँ पढ़ेबाक लेल चण्डीगढ़ धरि श्रम करैत छथि। सरकारी योजना, मुफ्त किताब, विद्यालयी पहुँच आ रोजगारक आशा सामाजिक हस्तक्षेपक एक चरण देखबैत अछि; बादक भागमे प्रश्न उठैत अछि जे केवल राहत पर्याप्त अछि कि स्वामित्व, कौशल आ संस्थागत शक्ति सेहो चाही।
कथामे बर्बरीकक ‘कमजोरक पक्ष’ लेबाक प्रण, गार्गी-याज्ञवल्क्य संवाद आ जाति-अचेत नब पीढ़ीक प्रसंग एक खास बौद्धिक संरचना बनबैत अछि। ई दलित विमर्शकेँ केवल पीड़ा-वर्णनपर नहि रोकैत; सामाजिक न्यायकेँ शिक्षा, उत्पादन-साधन, पेशागत गरिमा आ मानसिक मुक्तिसँ जोड़ैत अछि। आलोचनात्मक प्रश्न ई अछि जे कथावाचकक समाधानवादी स्वर किछु ठाम पात्रक अनुभवपर भारी पड़ैत अछि; तथापि बहस खुला रहैत अछि, जे कथा केर शक्ति अछि।
४.८ आत्महत्या
‘आत्महत्या’ मनोवैज्ञानिक कारणक सरलीकरणक विरोध करैत अछि। आर्या, ओकर पिता, परिवार, प्रेम-संबंध आ सामाजिक अवमानना आपसमे जुड़ल छथि, मुदा कथा एक कारणकेँ अन्तिम कारण घोषित नहि करैत अछि। आत्महत्या केकरा कष्ट पहुँचाबऽ लेल छल—मायकेँ, प्रेमीकेँ, स्वयंकेँ? प्रश्नोत्तरक अन्तिम विन्यास एहि अनिश्चितता केँ जतनसँ बचा कऽ रखैत अछि।
नव्य-न्यायिक दृष्टिसँ ई कारण-सम्बन्धक कथा अछि: सहसम्बन्धकेँ कारण मानि लेबाक खतरा, मनोभावक अप्रत्यक्ष प्रमाण, आ मृतकक मंशाक अनिर्णेयता। करुण रस एतऽ भावुक विलाप नहि, बल्कि अपूर्ण ज्ञानक पीड़ा बनि जाइत अछि। कथा मानसिक संकटकेँ नैतिक दोषक एक वाक्यीय व्याख्या सँ बचबैत अछि—ई साहित्यिक उपलब्धि अछि।
४.९ गंधर्व लेटरबम
‘गंधर्व लेटरबम’ शारीरिक भिन्नता, सामाजिक अपमान, संगीत-साधना आ मान्यताक कथा अछि। लेटरबमक छोट कद सामाजिक दृष्टिक केन्द्र बनैत अछि; मुदा कथा क्रमशः देहक ‘अभाव’ सँ प्रतिभाक ‘अधिकता’ दिस दृष्टि फेरैत अछि। अन्तिम अभिनन्दन कार्यक्रममे देशक श्रेष्ठ संगीतकार श्रोता छथि आ वृद्ध कलाकारक स्वर नव रस जागबैत अछि।
कथाक नैतिक कथन—सम्मान केवल व्यक्तिक नहि, ओकर विचार, भावना आ समुदाय-निर्मित आकाशक सम्मान अछि—रचनाक धुरी अछि। भारतीय रस-सिद्धान्त एतऽ प्रत्यक्ष विषय बनि जाइत अछि, कारण संगीतक प्रभाव ‘नव रस’क रूपमे चित्रित अछि। आधुनिक विकलांगता-दृष्टिसँ कथा ई कहैत अछि जे भिन्न देहकेँ करुणाक वस्तु बनाबऽ सँ बेसी आवश्यक अछि ओकर ज्ञान, कला आ स्वायत्तता स्वीकार करब। ‘बाणवीर समाज’क सामुदायिक सम्मान निजी सफलता केँ सामाजिक इतिहाससँ जोड़ैत अछि।
५. दीर्घकथा खण्ड: संस्था, दर्शन आ समुदाय
५.१ मधुबनी मोड्यूल
‘मधुबनी मोड्यूल’ आतंकवाद-विरोधी पूछताछ, वैचारिक कट्टरता, राज्यक सुरक्षा-तंत्र, वर्ग-वंचना आ संगठनात्मक हिंसाक बहुस्तरीय कथा अछि। अहमदक पृष्ठभूमि—अल्प औपचारिक शिक्षा, अन्तर्जाल-समूह, वैचारिक प्रभाव, स्लीपर-सेल, हथियार प्रशिक्षण—कथाकेँ समकालीन सुरक्षा आख्यान बनबैत अछि; मुदा लेखक केवल अभियुक्तक अपराध-प्रोफाइलपर नहि रुकैत छथि। पूछताछक क्रममे राज्य आ विद्रोही दुनू एक-दोसराक नैतिक असंगति खोलैत छथि।
कथा केर महत्त्वपूर्ण तकनीक भूमिका-परिवर्तन अछि। पूछताछकर्ता समझाबैत-समझाबैत स्वयं प्रश्नक घेरेमे आबि जाइत अछि; विरोधी ओकर पोस्टिंग, संस्थागत उपयोग, बेरोजगारी आ विकासक विफलता पर प्रश्न करैत अछि। अन्तिम पहचान-वाक्य—‘मण्डल नै अहमद’—नाम, भूमिका आ गुप्त परिचयक खेलकेँ एकदम तेज करैत अछि। पाश्चात्य कथाविज्ञानक दृष्टिसँ ई सूचना-नियन्त्रण आ पहचान-स्थगनक कथा; नव्य-न्याय दृष्टिसँ प्रमाण, शंका आ हेतुक निरन्तर पुनर्गठन; समानान्तर इतिहास दृष्टिसँ राज्य-विरोधक सामाजिक भौतिक कारण आ हिंसक संगठनक स्वार्थ दुनूक आलोचना अछि।
५.२ शब्दशास्त्रम्
‘शब्दशास्त्रम्’ पोथीक दार्शनिक केन्द्र अछि। तालपत्रक संरक्षण, आनन्दा आ मितूक स्मृति, गंगेश उपाध्याय सम्बन्धी इतिहास-परम्परा, चर्मकार टोलक गीत, शब्दक अर्थ, भ्रम, श्रुति, मृत्यु आ सामाजिक स्मृतिसँ कथा अपना नामक पूर्ण औचित्य सिद्ध करैत अछि। आरम्भिक सूत्र—‘शब्दक अर्थ हम सभ गढ़ि लइ छी’—आख्यानक भीतर अनेक बेर अनुभव-सत्य बनि घुरैत अछि।
नव्य-न्यायिक पठनमे ई कथा शब्दबोधक साहित्यिक प्रयोगशाला बनि जाइत अछि। एक ध्वनि केकर? सुन्नल शब्द वर्तमानक कि स्मृतिक? नाम आ व्यक्तिक सम्बन्ध स्थिर अछि कि सामाजिक इतिहास ओकर अर्थ बदलैत अछि? ‘भ्रम’ केवल इन्द्रियदोष नहि; इतिहासक दमन, जातिगत निषेध आ अपूर्ण अभिलेख सेहो भ्रम उत्पन्न करैत अछि। कथा अन्तमे ‘शब्द भ्रम नै छल’ कहि पूर्व कथनकेँ पलटैत अछि—एहि वक्र संरचनामे ज्ञानक दार्शनिक संकट भावनात्मक परिणतिसँ जुड़ैत अछि।
स्त्री-दृष्टिसँ आनन्दा कथा केर केवल प्रेम-पात्र नहि; तालपत्र-संरक्षक, गीत-स्मृति आ जीवन-संरक्षक उपस्थिति छथि। दलित/समानान्तर दृष्टिसँ चर्मकार टोलक गीत उच्च दार्शनिक आख्यानक किनार नहि, बल्कि तकर अर्थ-उत्पादक स्रोत बनैत अछि। एहि बिंदुपर कथा मिथिलाक बौद्धिक इतिहासकेँ सामाजिक इतिहाससँ जोड़बाक महत्त्वपूर्ण प्रयत्न करैत अछि। जहाँ ऐतिहासिक दावाक निश्चितता उपलब्ध नहि, समीक्षा तकरा कथा-अन्तर्गत दावाक रूपमे पढ़ैत अछि, सिद्ध इतिहासक रूपमे नहि।
५.३ महिसबार ब्राह्मणक गाम
‘महिसबार ब्राह्मणक गाम’ व्यक्ति-नायकविहीन सामुदायिक आख्यान अछि। चारू कातक पोखरि, धार, बान्ह, खेती, मछैर, मेला, जाति-टोल, लोककथा, प्लेगक स्मृति, दुर्गापूजा, भोजन, खेल, जमीन, शिक्षा आ ऐतिहासिक आत्मव्याख्या—ई सभ मिलि गामकेँ कथानायक बनबैत अछि। कथा ‘कोन व्यक्ति की केलक’ सँ बेसी ‘एक समुदाय अपना विषयमे कोना सोचैत-बजैत अछि’ पर केन्द्रित अछि।
पाश्चात्य ‘क्रॉनिकल’ (chronicle) आ एथ्नोग्राफिक कथा पद्धतिक निकट ई रचना विवरणक पुनरावृत्ति द्वारा स्थानक घनत्व रचैत अछि। भारतीय औचित्य दृष्टिसँ स्थानीय शब्द, पोखरिक नाम, खाद्य-पदार्थ, पाबनि आ उपहास अनिवार्य अछि; मानकीकरण द्वारा एहि स्थानीयता केँ हटाओल जाय तँ कथा केर जीव मरि जायत। समानान्तर इतिहास दृष्टिसँ गामक आत्मकथा मे आधिकारिक इतिहास, जातीय दावे, बौद्ध स्मृति, भूमि-संबंध, महामारी आ पर्यावरणीय परिवर्तन एक-दोसराकेँ काटैत अछि।
आलोचनात्मक सावधानी जरूरी अछि: समुदाय द्वारा उच्चरित जातीय-ऐतिहासिक दावे कथात्मक सामग्री छथि; तकर बाह्य ऐतिहासिक सत्यापन अलग शोधक विषय अछि। साहित्यिक मूल्य एहि दावाक सामाजिक कार्यमे अछि—कियो अपनाकेँ ‘डीही’ किएक मानैत अछि, दोसराकेँ ‘पछिमा’ किएक कहैत अछि, प्लेगक स्मृति जनसंख्या-अधिकारक तर्कमे कोना घुसैत अछि। एहि रूपमे ई कथा मौखिक इतिहासक जटिलता अत्यन्त सफलतासँ पकड़ैत अछि।
६. बीहनि कथा खण्ड: उनतालीस शीर्षकक समग्र विवेचना
बीहनि कथा सभ संग्रहक सबसे संक्षिप्त, मुदा वैचारिक रूपेँ तीक्ष्ण खण्ड अछि। बहुत रचनामे एक छोट संवाद अन्तिम पंक्तिमे अर्थ पलटि दैत अछि। ई रूप लोकक फकड़ा, शहरी चुटकुला, दंतकथा, प्रशासनिक अनुभव आ आधुनिक सूक्ष्म-कथाक संगम जकाँ अछि। नीचाँ सभ उनतालीस शीर्षक क्रमशः विवेचित अछि।
६.१ रिक्शाक सवारी आ लूटिक डर
रातिक पटना, असुरक्षित मोहल्ला आ रिक्शाबलाक भय—एतेकमे कथा बनि जाइत अछि। यात्रीक वाक्य “हमहीं सभ तँ छीनै छिऐ” भयक सामाजिक गणित पलटि दैत अछि। हास्य एतऽ अपराधक सामान्यीकरणपर कारी टिप्पणी बनैत अछि।
६.२ नकली नोट
एक हजारक नोट असली कि नकली—एहि आशंकाक बीच टैक्सीबला वर्ग-पहचानक आधारपर ग्राहकक ईमानदारीक गवाही दैत अछि। कथा मुद्रा-संकटसँ बेसी सामाजिक अनुमानक कथा अछि: “देखै नै छहीं कथीसँ एलखिनहेँ” आर्थिक विश्वसनीयताकेँ बाहरी चिह्नसँ जोड़ैत अछि।
६.३ पानिबला रोड
कुशेश्वरस्थानक बाढ़ि-भूगोल शहरी ‘सड़क’क सामान्य अर्थ उलटि दैत अछि। बिना बाढ़िक समय टूटल सड़कसँ यात्रा लम्बा; बाढ़ि एलापर नावसँ छोट। पर्यावरणीय अनुकूलनक ई सूक्ष्म कथा विकासक एकरेखीय धारणाकेँ चुनौती दैत अछि।
६.४ जी सर
कार्यालयी अधीनता भाषा पर एतेक बसि जाइत अछि जे घरमे बेटाक आदेशपर सेहो “जी सर” निकलैत अछि। एक वाक्यक पुनरावृत्ति संस्थागत अनुशासनक मनोवैज्ञानिक देहधारण देखबैत अछि।
६.५ दू टा कैदी
जेलर छोट अपराधीकेँ मारैत अछि, हत्या अभियुक्तक हालचाल पूछैत अछि—एहि तुलना द्वारा जेल प्रशासनक वर्गीकृत व्यवहारपर व्यंग्य अछि। अपराधक गम्भीरता आ संस्थागत व्यवहारक अपेक्षित सम्बन्ध उलटि जाइत अछि।
६.६ अपन-अपन भाग्य
‘दण्डात्मक’ पोस्टिंग प्राकृतिक आपदा एलापर आर्थिक अवसर बनि जाइत अछि। टिहरीक भूकम्प आ कुशेश्वरस्थानक बाढ़ि/सुखार सरकारी सेवा, राहत-धन आ भाग्यवादक विचित्र सम्बन्ध खोलैत अछि।
६.७ प्रवचन
गोनर भाइ श्रोता अनुसार नकली भूगोल आ नकली प्रसंग रचैत छथि, कारण तकर आर्थिक लाभ अछि। धार्मिक वक्तृत्वक बाजारीकरणपर ई साफ व्यंग्य अछि; कथाकार तथ्य-जाँचक एक छोट प्रश्नसँ पूरा आवरण फाड़ि दैत छथि।
६.८ गछल गप
विवाहक धूमधाममे “हँ-हँ” करैत गछल वस्तु बादमे दायित्व बनि लौटैत अछि। कथा वचन, स्मृति आ सामाजिक लेन-देनक तिक्त हास्य प्रस्तुत करैत अछि।
६.९ भूरा बाल
जातीय फकड़ा आ राजनीतिक संक्षेपक प्रसंग आत्म-व्यंग्यक माध्यम बनैत अछि। पात्र अपन जातिक फकड़ा नब बनबाक प्रतीक्षा कहि जातीय श्रेष्ठताक दावाकेँ हास्यास्पद करैत अछि।
६.१० आत्म-गौरव
सतर्कता अधिकारी रिश्वत देबाक संकेत दैत अछि, मुदा हवलदार अपन गामक इज्जत आ व्यक्तिगत मर्यादाक कारण अस्वीकार करैत अछि। लघुकथा ई देखबैत अछि जे पद छोट होइतहुँ नैतिक कद पैघ भऽ सकैत अछि।
६.११ छाह
अपन फोटो, फ्रेम आ माला देखिक मित्र मृत पिता बुझैत अछि। अर्थ वस्तुमे नहि, पाठकक पूर्वधारणामे बनैत अछि—ई बीहनि कथा दृश्य-संकेतक छोट प्रयोग अछि।
६.१२ वाटर कूलर
लोककल्याणक उद्देश्य सँ लगाओल पानि-यंत्र अनपेक्षित उपयोग आ अतिरिक्त सफाईक भार उत्पन्न करैत अछि। कथा दानक नैतिकता नहि नकारैत; सार्वजनिक वस्तुक सामाजिक व्यवहारक अप्रत्याशित परिणाम देखबैत अछि।
६.१३ तोँ अखन एतेक पैघ नै भेल छेँ बाउ
पीढ़ीगत सम्बोधनक भीतर ‘पैघ’ होयबाक अर्थ केवल उमेर नहि, सामाजिक अधिकार आ बोलबाक वैधता अछि। हास्यक सतह पर वयस्कता/प्राधिकारक मूलधारात्मक मापदण्ड प्रश्नांकित होइत अछि।
६.१४ एमबियेन्स मॉल कैम्पसक मिस्त्रीक खिस्सा
बिजली-मिस्त्रीक व्यवहारिक दक्षता आ सामान्य-ज्ञान प्रश्नक विफलता एक-दोसराक विरोधी छवि बनबैत अछि। कथा प्रमाणपत्र/साक्षात्कार-आधारित योग्यता आ वास्तविक कौशलक दूरीपर तीक्ष्ण टिप्पणी अछि; संगहि सुरक्षा-नियमक तर्कसंगत सामाजिक आवश्यकता सेहो उभरैत अछि।
६.१५ स्निफर डॉग आख्यान
ड्रग खोजबाक प्रशिक्षित कुकुर बैग फाड़ि माउस खा लैत अछि; हवलदार तुरन्त “कुकुरक भोजनक पाइ सेहो खा जाइ छै” निष्कर्ष निकालैत अछि। घटना हास्यपूर्ण अछि, मुदा तकर ध्वनि संस्थागत भ्रष्टाचारक सर्वव्यापक कल्पना अछि।
६.१६ यातायात निअम
चारि भागक ई शृंखला नियमक पुस्तकीय रूप आ स्थानीय व्यवहारक दूरी देखबैत अछि। भाग ० वैज्ञानिक यातायात-कल्पना बनाम बदलैत दिल्ली; भाग १ क्षेत्र बदलिते हेलमेट-नियमक व्यवहार; भाग २ संकेतक बदला हाथ-हॉर्नक स्थानीय कोड; भाग ३ गलत पार्किंगक कार चोरी कि पुलिस द्वारा उठाओल—एहि संशयक हास्य। नियम स्थिर नहि, स्थान-विशिष्ट सामाजिक व्यवहारसँ अर्थ पबैत अछि।
६.१७ जातिवादी मराठी
शीर्षक जानि-बुझि कऽ उलटा आरोप रचैत अछि। मराठी सज्जन बिहारक समाजमे एकहि क्षेत्रक भीतर अधिकारी, रिक्शाचालक आ रसोइया वर्ग-विभाजन देखैत छथि; कथावाचक उलटे मराठीकेँ “जातिवादी” कहैत अछि। विडम्बना पाठककेँ पूछैत अछि—जातिवाद वास्तवमे के देखैत अछि आ के सामान्य मानि चुका अछि?
६.१८ थेथर मनुक्ख
साथी खोने पशु आ मनुष्यक शोक-व्यवहार तुलना बनैत अछि। नानीक वाक्य मनुष्यक अनुकूलनक्षमताकेँ ‘थेथरपन’ कहि करुणा आ व्यंग्यक मिश्रित अर्थ पैदा करैत अछि।
६.१९ बहुपत्नी विवाह आ हिजड़ा
निस्सन्तानताक दोष लगातार पत्नीपर देनिहार पुरुष अन्ततः लोक-वार्तामे स्वयं प्रश्नांकित होइत अछि। भाषा कठोर अछि, मुदा कथा पितृसत्तात्मक दोषारोपणक दिशा उलटैत अछि; स्त्रीक प्रजनन-दोषक रूढ़ि पर प्रतिघात अछि।
६.२० स्त्री-बेटी
भोजनक क्रम, दूधक हिस्सा आ बचल तरकारी—घरक सूक्ष्म व्यवस्था लिंग-असमानता स्पष्ट करैत अछि। कथा ऐतिहासिक अन्यायकेँ रोजमर्रा भोजनक दृश्यसँ पकड़ैत अछि; अन्तमे अपाला-गार्गी-मैत्रेयी स्मरण नब स्त्री-शिक्षाक आकांक्षा जोड़ैत अछि।
६.२१ बिआह आ गोरलगाइ
दहेज/संपत्ति पर भारी खर्चक बाद गोरलगाइक एक सय एक टाका “परम्परा” बनि रहैत अछि। जमायक अस्वीकारक प्रयासक सामने ससुरक सहज वाक्य रस्मक मनोवैज्ञानिक जड़ता देखबैत अछि।
६.२२ प्रतिभा
प्रतियोगी परीक्षा पास करब आ व्यापक बौद्धिक प्रतिभा एक नहि—दारू पार्टीक आत्मश्लाघा पर पुरान विद्यालयी इतिहास चुटकी लैत अछि। कथा कोचिंग, प्रश्न-पैटर्न आ प्रतिभाक मिथक अलग करैत अछि।
६.२३ जाति-पाति
राजपूत पहचान गर्वसँ घोषित कएल जा सकैत अछि; डोम पहचान ओही शक्ति-सन्दर्भमे घोषित करब कठिन। एक वाक्य सामाजिक समान पदक भीतर जातीय असमान प्रतिष्ठाक पूरा ढाँचा खोलि दैत अछि।
६.२४ अनुकम्पाक नोकरी
एतऽ ‘अनुकम्पा’ सरकारी योजना नहि, विडम्बनात्मक रूपक बनैत अछि। पैघ भायक मृत्यु बाद छोट भाय ओकर प्रमाणपत्र आ नामक सहारे निजी नोकरी पबैत अछि—“बाप मरलापर नहि, भाय मरलापर”। शोक, बेरोजगारी आ नैतिक अस्थिरता एकहि मोड़मे जुड़ैत अछि।
६.२५ पैरवी-पैगाम आ हाकिम
इमानदार पुलिस अधिकारी शिक्षा विभागमे पैरवी करबाक संस्थागत असंगति बुझैत छथि। कुटुमक दबावक उत्तर—पहिने कॉलेज गेटपर बम फोड़ाउ, तखन प्रिन्सिपल पुलिसक लग आएत—पैरवी संस्कृतिक तर्ककेँ असंगत चरम धरि लऽ जाइत अछि।
६.२६ नूतन मीडिआ
‘सर्वप्रथम’ समाचार देबाक स्पर्धा पुलिसपर तुरन्त गिरफ्तारीक दबाव बनबैत अछि; दबाव झूठ स्वीकारोक्ति उत्पन्न करैत अछि। चारि अज्ञात साथी केर नाम देबाक असमर्थता सत्य आ टेलिविजन-निर्मित सत्यक फर्क खोलैत अछि।
६.२७ मिथिलाक उद्योग
गामक दबंग चौधरीजीक एक बस संगठित बस-स्टैण्ड शक्ति सामने टिकि नहि सकैत अछि; अन्ततः बसपर कदीमाक लत्ती चढ़ैत अछि। बन्द बस आ बन्द औद्योगिक इकाइ बीच अन्तिम तुलना उद्यमिता, स्थानीय दबंगई, संस्थागत नेटवर्क आ आर्थिक विफलताक रूपक बनैत अछि।
६.२८ बाढ़ि, भूख आ प्रवास
चारि उपप्रसंगक शृंखलामे पप्पू भाइक अतृप्त भोजन-आकांक्षा, बाढ़ि/भूखक अनुभव आ हरिद्वार प्रवासक हास्य एक-दोसरासँ जुड़ैत अछि। ‘भूख’ देहक, सांस्कृतिक स्मृतिक आ प्रवासी अपेक्षाक रूप बदलैत अछि; खीर-पूड़ीक आशा पर अल्हुआक आगमन ग्रामीण खाद्य-स्मृतिक विडम्बनात्मक पुनरागमन अछि।
६.२९ नव-सामन्त
शिक्षा आ आजीविकाक पूँजी बिना सामाजिक रोआबकेँ ‘लेबल’ माननिहार युवक महानगरीय समय-दूरी सेहो आदेशसँ बदलऽ चाहैत अछि। पुरान सामन्ती अहंकार नगरीय बेरोजगारीमे नब रूप धारण करैत अछि।
६.३० चारिम स्थान
“अहाँ चारिम स्थानपर छी” सुनि पहलमान जान लगा दैत छथि, मुदा सन्दर्भ गलत बुझल जाइत अछि। कथा सूचना, प्रेरणा आ चयनित तथ्यक शक्ति देखबैत अछि—अधूरी सूचना व्यवहार बदलैत अछि, किन्तु सत्य परिणाम नहि।
६.३१ भोट
गामक सात उमेदवार बनाम पड़ोसक एक उमेदवार—लोकतांत्रिक गणित सामुदायिक प्रतिष्ठा सँ टकराइत अछि। आन्तरिक प्राथमिक चुनावक योजना आचार-संहिताक भय सँ रुकैत अछि; कथा स्थानीय लोकतंत्रमे जाति, टोल, प्रतिष्ठा, धन आ कानूनी प्रक्रिया सभकेँ एक मंचपर आनैत अछि।
६.३२ मसुआइ
खरहा पालतू कि खाद्य—दिल्लीक विद्यालय आ मिथिलाक खाद्य-संस्कृति अलग उत्तर दैत अछि। बच्चाक “मसुआइ बना कऽ खायब” वाक्य सांस्कृतिक सापेक्षता केँ हास्यक माध्यमसँ तीक्ष्ण बनबैत अछि; शिक्षकक चिन्ता सांस्कृतिक अनजानपनक उदाहरण अछि।
६.३३ साइबेरिया कैम्प
अफगानिस्तानसँ विस्थापित, जर्मनीक नागरिक, साइबेरियामे व्यापारी व्यक्ति एक बहु-प्रवासी विश्व प्रस्तुत करैत अछि। कटल आंगुर स्टालिनवादी इतिहासक संकेत बुझायल जा सकैत छल, मुदा कारण ठंड आ नशामे दस्ताना खोलब निकलैत अछि—पूर्वधारणाक विघटन कथा केर मोड़ अछि।
६.३४ मीत भाइ शृंखला
बारह उपकथाक ई शृंखला गामक मौखिक हास्य-परम्पराक सबसे विस्तृत बीहनि रूप अछि। ‘चन्सगर’ आ ‘गढ़नि’ विवाह-बाजारक अतिशयोक्ति; ‘चयन’ सामाजिक निर्णय; ‘चोर बजार’ ब्राण्ड आ मूल्यक छल; ‘मास्टरी’ ज्ञानक सामाजिक प्रतिष्ठा; ‘पसीझक काँट’ ग्रामीण शिकार/पर्यावरणीय व्यवहार; ‘टेलीफोन डायरी’ सूचना-संग्रहक हास्य; ‘गोबर काढ़ब’ श्रमक मूल्य; ‘अधिक फलम् डूबाडूबी’ लोभ-परिणाम; ‘मीत भाइक बेटा’ प्रवास, रेल आ संदेह; ‘भा.प्र.से.’ पदनामक अर्थ-भ्रम; आ ‘महादेवक दूध पीबाक सोर’ सामूहिक विश्वासक दबाव पर लोकदृष्टान्त प्रस्तुत करैत अछि। शृंखला केर वास्तविक नायक ‘मीत भाइ’ सँ अधिक सामुदायिक कथा-बाचनक ढंग अछि।
६.३५ बिहारी
“चारिटा बिहारी” शब्द मजदूरक पर्याय बनि गेल अछि; अधिकारी स्वयं बिहारी होयबाक तथ्य एहि भाषिक वर्गीकरणकेँ तुरन्त प्रश्नांकित करैत अछि। पहचान आ श्रमक रूढ़ि एक संवादमे खुलैत अछि।
६.३६ फिल्डिंग
खेलमे अवसर-वितरणक असमानता—सदिखन फिल्डिंग, बल्लेबाजी एक गेंद, गेंदबाजी कहियो नहि—राष्ट्रीय क्रिकेटक मजाकिया निष्कर्ष बनैत अछि। बाल-अनुभवक सूक्ष्म अन्यायकेँ प्रणालीगत कौशल-विकाससँ जोड़ल गेल अछि।
६.३७ स्किल
तेज डिजिटल काम करनिहार कर्मचारी बाहर सँ “फोनमे लागल” बुझाइत अछि; धीमा कर्मचारी मेहनती देखाइत अछि। कथा दृश्य-परिश्रम आ वास्तविक उत्पादकता बीचक भेद देखबैत अछि—आधुनिक कार्य-संस्कृतिक सटीक सूक्ष्म व्यंग्य।
६.३८ डिसीप्लीन
बॉसक गारि पर कर्मचारी प्रत्यक्ष प्रतिरोध नहि, मोनक भीतर प्रतिगारि करैत अछि। अनुशासन बाहरी आज्ञापालन अछि; मानसिक स्वतंत्रता अबाध रहैत अछि। हास्यक भीतर कार्यालयी सत्ता-संबंधक सूक्ष्म मनोविज्ञान अछि।
६.३९ साइंस
तीन उपभाग विज्ञान-शिक्षाक तीन विडम्बना खोलैत अछि। ‘साइंस शिक्षा’ छात्रक तनाव आ उमंगहीनता; ‘रसायनशास्त्र’ ग्राम्य दण्ड-विचार, शिष्टाचार आ वैज्ञानिक शब्दक हास्य; ‘भौतिकी’ एक चट्टी छोड़ि दोसर दिन फेर भेटबाक तर्कसँ गामक वैज्ञानिक उत्साह। विज्ञान एतऽ प्रयोगशाला सँ बाहर रोजमर्रा तर्क, गलत तर्क आ सामाजिक प्रतिष्ठाक विषय बनैत अछि।
७. चारि अंग्रेजी अनुवाद: अन्तरभाषिक पुनर्रचना
परिशिष्टमे ‘सिद्ध महावीर’, ‘तस्कर’, ‘शब्दशास्त्रम्’ आ ‘महिसबार ब्राह्मणक गाम’क लेखक-कृत अंग्रेजी अनुवाद अछि। एहि चारि अनुवादकेँ स्वतंत्र नब कथा नहि, मूल मैथिली पाठक अन्तरभाषिक पुनर्रचना मानब उचित अछि। अनुवादक सामने तीन कठिनाई स्पष्ट अछि: स्थानीय सम्बोधन आ जाति-समाजक शब्द, मिथिलाक भौगोलिक/पाबनि-सांस्कृतिक सन्दर्भ, आ कथावाचकक बोलचाल-प्रधान लय।
७.१ ‘द प्रोवन महावीर’ (The Proven Mahavir)
आस्था बनाम वैज्ञानिक व्याख्याक द्विस्वरता अंग्रेजी पाठमे सेहो मूल ढाँचा रहैत अछि। मुदा ‘दीदी’, ‘गाम’, ‘घरारी’, ‘भातिज’, ‘सप्पत’ सन शब्दक सांस्कृतिक भार पूर्ण रूपेँ प्रतिशब्दसँ नहि आबि सकैत अछि। तें अनुवादक निर्णय—कत्तऽ स्थानीय शब्द बचाओल जाय, कत्तऽ अर्थ-व्याख्या—पाठक प्रवेशक मुख्य प्रश्न बनैत अछि।
७.२ ‘द रॉबर’ (The Robber)
‘तस्कर’क अंग्रेजी रूपमे शीर्षक अर्थ स्पष्ट करैत अछि, मुदा मूल मैथिली ‘तस्कर’ शब्दक ऐतिहासिक-पञ्जीय व्यंग्यक कुछ परत कम होयबाक जोखिम अछि। प्रेमकथा, राजसत्ता आ अभिलेखक सम्बन्ध बुझाबऽ लेल सांस्कृतिक सन्दर्भक संयमित विस्तार जरूरी होइत अछि।
७.३ ‘द साइंस ऑफ वर्ड्स’ (The Science of Words)
‘शब्दशास्त्रम्’क दार्शनिक शब्द, लोकगीत, तालपत्र, जाति-सम्बन्ध आ शब्द-भ्रम अंग्रेजीमे सबसे कठिन अन्तरित तत्व छथि। मूल शीर्षक संस्कृतनिष्ठ-मैथिली बौद्धिक ध्वनि रखैत अछि; अंग्रेजी शीर्षक अवधारणा खोलैत अछि, मुदा ‘शास्त्रम्’क सांस्कृतिक गम्भीरता पूर्णतः समान नहि। लोकगीतक लय/ध्वनि अनुवादमे अर्थ बचे, ताहि संग ध्वन्यात्मक स्मृति केना बचे—ई केन्द्रीय चुनौती अछि।
७.४ ‘द कैटल ग्रेजर ब्राह्मिन विलेज’ (The Cattle Grazer Brahmin Village)
‘महिसबार ब्राह्मणक गाम’क अनुवाद सबसे अधिक सांस्कृतिक घनत्व सँ जूझैत अछि, कारण मूल कथा नाम, पोखरि, टोल, खाद्य, पाबनि, लोककथा आ जातीय सम्बोधन सँ बनल अछि। वैश्विक पाठक लेल प्रवेश-सुगमता जरूरी अछि, मुदा अत्यधिक स्पष्टीकरण कथाक मौखिक लय तोड़ि सकैत अछि। एहि कारण ई अनुवाद स्थानीयता बचाबऽ आ पठनीयता बढ़ाबऽ बीच सतत संतुलनक काम अछि।
८. चारि पद्धति सँ समेकित साहित्यिक मूल्यांकन
८.१ रस, ध्वनि आ वक्रोक्ति
संग्रहक प्रमुख रस एक नहि। ‘सिद्ध महावीर’, ‘संघर्ष’, ‘आत्महत्या’ आ ‘नई दिल्ली’ करुणक अलग-अलग रूप उपस्थित करैत अछि। ‘गंधर्व लेटरबम’मे करुण सँ अद्भुत आ सम्मानक अनुभूति; ‘तस्कर’मे स्मृतिमय शृंगार आ इतिहासक विषाद; बीहनि कथामे हास्य आ व्यंग्य प्रधान अछि। महत्त्वपूर्ण बात ई जे हास्य अक्सर करुणा केँ नष्ट नहि करैत, ओकर वहन करैत अछि। ‘मिथिलाक उद्योग’क कदीमासँ झपल बस हँसाबैत अछि, मुदा बन्द उद्यमक आर्थिक विफलता अन्तिम ध्वनि अछि।
वक्रोक्ति संग्रहक सबसे निरन्तर अलंकारिक शक्ति अछि। ‘जातिवादी मराठी’ शीर्षके उलटा आईना अछि; ‘अनुकम्पाक नोकरी’मे अनुकम्पा शब्दक अर्थ उलटैत अछि; ‘चारिम स्थान’मे सूचना शाब्दिक रूपेँ ठीक होइतहुँ सन्दर्भविहीन भऽ भ्रम बनैत अछि; ‘साइबेरिया कैम्प’मे ऐतिहासिक कैम्पक अपेक्षा व्यक्तिगत ठंड-अनुभव निकलैत अछि।
८.२ यथार्थवाद, बहुस्वरता आ सूक्ष्म-कथा
लेखकक यथार्थवाद ‘तटस्थ कैमरा’ नहि। कथावाचक टिप्पणी करैत छथि, कखनो स्वयं पात्र छथि, कखनो स्मृतिक वाहक। एहि कारण कथामे आत्मकथात्मक निकटता आ सामाजिक दस्तावेजीकरणक मिश्रण अछि। बहुस्वरता ओहि ठाम सबसे सफल अछि जतऽ कथाकारक आवाज अंतिम निर्णय नहि दैत—‘सिद्ध महावीर’, ‘आत्महत्या’, ‘लेटरबॉक्समे आयल चिट्ठी’, ‘मधुबनी मोड्यूल’। ओहि ठाम कम सफल अछि जतऽ अन्तिम टिप्पणी पाठक लेल अर्थ अधिक स्पष्ट कऽ दैत अछि; किछु बीहनि कथामे पाठक स्वयं निष्कर्ष निकालि सकैत छल, पर लेखक संकेतक एक अतिरिक्त पंक्ति देथि।
बीहनि कथा रूपमे घटनाक चयन निर्णायक अछि। सफल बीहनि कथा—‘जी सर’, ‘जाति-पाति’, ‘बिहारी’, ‘डिसीप्लीन’, ‘छाह’—बहुत कम कथनमे भाषिक/सामाजिक संरचना खोलि दैत अछि। जतेक कम व्याख्या, ततेक ध्वनि पैघ। अधिक विवरणबला बीहनि—‘यातायात निअम’, ‘मीत भाइ शृंखला’—सूक्ष्म-कथा सँ लघु संस्मरण/श्रृंखलाबद्ध विनोद दिस बढ़ैत अछि; ई विधागत विस्तार अछि, त्रुटि नहि, मुदा शीर्षक ‘बीहनि’क भीतर आकारक विविधता ध्यान देबाक योग्य अछि।
८.३ नव्य-न्याय: ज्ञानक दावा, भ्रम आ अभाव
एहि संग्रहमे ‘कियो कहलक’, ‘लोक कहै छै’, ‘हम सुनलौं’, ‘पञ्जीमे अछि’, ‘डाक्टर कहलक’, ‘समाचार कहैत अछि’ सन सूत्र बारम्बार अबैत अछि। ई सब ज्ञान-स्रोतक संकेत छथि। नव्य-न्यायिक समीक्षा पूछैत अछि—कथनक प्रमाण-स्थिति की? उदाहरणतः ‘सिद्ध महावीर’क श्राप लोकव्याप्ति पर आधारित अछि, हृदयाघात चिकित्सकीय अनुमानपर; कथा दुनूकेँ सामाजिक प्रभावक स्तरपर रखैत अछि, तथ्यगत समानता घोषित नहि करैत। ‘महिसबार ब्राह्मणक गाम’क जातीय इतिहासक कथन गामक आत्म-स्मृति अछि; बाह्य इतिहासक प्रमाण अलग अपेक्षित अछि। एहि भेदकेँ बचेनाइ साहित्यिक ईमानदारी लेल आवश्यक अछि।
‘अभाव’ सेहो महत्त्वपूर्ण संरचना अछि। अनमना दीदीक भूमि-अधिकारक अभाव; आर्याक मंशाक निश्चित ज्ञानक अभाव; इतिहासमे आनन्दाक समुचित दृश्यताक अभाव; बीहनि कथामे संस्थागत न्याय/तर्कक अभाव—ई ‘नहि’ कथा चलबैत अछि। तें संग्रह अनेक बेर उपस्थित वस्तुसँ बेसी अनुपस्थित न्याय, अनुपस्थित प्रमाण, अनुपस्थित स्मृति आ अनुपस्थित समानताक कथा बनैत अछि।
८.४ समानान्तर इतिहास: हाशिया, प्रतिपक्ष आ स्रोत
समानान्तर पठनमे संग्रहक भूगोल महत्त्वपूर्ण अछि। मिथिलाक गाम मात्र अतीतक स्मृति नहि; दिल्ली, नवी मुम्बै, गुरुग्राम, पटना, साइबेरिया धरि विस्तार पबैत सामाजिक जाल अछि। प्रवासी श्रम, प्रशासनिक सेवा, शिक्षा, चिकित्सा, व्यापार आ सांस्कृतिक स्मृति एक-दोसरासँ जुड़ैत अछि। एहि कारण ‘मिथिला’ भू-सीमा मात्र नहि, चलायमान सम्बन्धक क्षेत्र बनैत अछि।
हाशियाक पात्र—विधवा, दलित परिवार, मजदूर, छोट कर्मचारी, प्रवासी, शारीरिक रूपेँ भिन्न कलाकार, स्त्री-बेटी, कैदी—बारम्बार केंद्रमे अबैत छथि। मुदा समानान्तर इतिहास पद्धति आलोचककेँ ईहो कहैत अछि जे केवल विषय चुनलासँ हाशियाक दृष्टि स्वतः सिद्ध नहि होइत; कथनाधिकार, भाषा, पात्रक स्वायत्तता आ निष्कर्षक दिशा सेहो जाँचब जरूरी अछि। संग्रहक श्रेष्ठ कथा पात्रकेँ कथावाचकक उदाहरण बनाबऽ सँ बचबैत अछि; कमजोर क्षण ओहि ठाम बनैत अछि जतऽ पात्र विचारक नमूना जकाँ अधिक इस्तेमाल होइत अछि।
९. शुद्ध मैथिली निखार-अध्ययन
पोथीक भाषा मूलतः जीवित मैथिली बोली, क्षेत्रीय शब्द, कार्यालयी व्यवहार आ आधुनिक तकनीकी शब्दावलीक मिश्रण अछि। साहित्यिक दृष्टिसँ ई मिश्रण अनेक पात्रकेँ विश्वसनीय बनबैत अछि। मुदा मुद्रित मानक संस्करण लेल किछु स्तरपर एकरूपता उपयोगी हएत। निखारक लक्ष्य लोकभाषा मिटेनाइ नहि, बल्कि अनपेक्षित वर्तनी-असंगति, रोमन रूप, पद-विभाजन आ सम्पादकीय असमानता हटेनाइ अछि।
९.१ पद-विभाजन आ वर्तनी
किछु ठाम संयुक्त पद बिना आवश्यक रिक्तिक लिखल भेटैत अछि—जैसे ‘किछुनिर्देश’, ‘कथामेसुविधा’, ‘मेमोटामोटी’ प्रकारक रूप। मानक पठनीयता लेल ‘किछु निर्देश’, ‘कथामे सुविधा’, ‘मोटामोटी’ अलग लिखल उचित। एहि प्रकारक समस्या पाठ-परिवर्तनक दौरान उत्पन्न भऽ सकैत अछि; सम्पूर्ण पोथीमे एक स्वचालित खोजक बाद मानवीय प्रूफ-पठन अपेक्षित अछि।
९.२ आधुनिक/अंग्रेजी मूलक शब्द
पात्र-भाषामे आधुनिक शब्द जरूरी छथि, मुदा शोध/सम्पादकीय गद्य मे मैथिली रूप पहिले देल जा सकैत अछि आ मूल अंग्रेजी रूप ब्रैकेटमे—जैसे खोज-अभियान (search operation), बन्दी-अवधि (lockdown), पृथक्करण (quarantine), चिकित्सालय (hospital), साक्षात्कार (interview), कौशल (skill), अनुशासन (discipline), समाचार-माध्यम (media), सामान्य ज्ञान (general knowledge), परामर्श (consultation)। कथा-सम्वादमे जहाँ कोड-मिश्रण पात्रक चरित्र बनबैत अछि, ओतऽ शब्द जसक तस रखनाइ औचित्यपूर्ण अछि।
९.३ नाम, स्थान आ तकनीकी पद
स्थान-नाम, संस्थान-नाम आ पदनामक रूप एकरूप होयबाक चाही। ‘नई दिल्ली’/‘नवी मुम्बै’ शीर्षक कथा-पहचानक भाग छथि, तेँ शीर्षक अपरिवर्तित रहथि; किन्तु गद्य मे एकहि संस्थाक नाम अलग-अलग वर्तनीमे नहि आबय। तकनीकी शब्द—‘ऑक्सीजन’, ‘सिलिण्डर’, ‘वैक्सीन’, ‘रेमडेसिविर’ आदि—लेखनकालक वास्तविक अनुभवक भाग छथि; चिकित्सा-सन्दर्भमे गलत वैज्ञानिक दावाकेँ कथावाचक/पात्रक कथन रूपमे स्पष्ट रखनाइ जरूरी अछि, लेखक-प्रमाणित चिकित्सकीय निर्देश रूपमे नहि।
९.४ विरामचिह्न, उद्धरण आ संवाद
संवादमे डैश, उद्धरणचिह्न आ पूर्णविरामक एकरूपता आवश्यक अछि। कतहु डैश, कतहु दोहरा उद्धरण, कतहु बिनु स्पेसक विराम—ई मुद्रित संस्करणमे दृश्य असमानता दैत अछि। शोध-पत्रिकासदृश स्वच्छ पाठ लेल एक संवाद-पद्धति चुनि पूरा पोथीमे लागू करब उचित। बहु-बिन्दु ‘…’क उपयोग अर्थपूर्ण ठाम राखी, केवल दृश्य विराम लेल अनावश्यक पुनरावृत्ति कम कएल जा सकैत अछि।
९.५ मैथिली निखारक सिद्धान्त
निखारक अर्थ संस्कृतनिष्ठ बनायब नहि। ‘घरारी’, ‘एकचारी’, ‘मसोमात’, ‘ढील-लीख’, ‘गछल गप’, ‘मछैर’, ‘ब्योँत’, ‘हुथैत’, ‘घुरि’, ‘अरबेङल’ सन स्थानीय शब्द कथा केर सांस्कृतिक धन छथि। एहिसभकेँ हिन्दी प्रतिशब्दसँ बदलनाइ साहित्यिक क्षति हएत। मानकता केवल ओहि ठाम लागू हो जहाँ वर्तनी-त्रुटि अर्थ धुँधला करैत हो वा एकहि शब्दक अनावश्यक बहुरूपता पाठ बाधित करैत हो।
१०. प्रमुख साहित्यिक उपलब्धि आ आलोचनात्मक आपत्ति
संग्रहक सबसे पैघ उपलब्धि सामाजिक परास अछि: गामक पोखरि सँ अन्तरराष्ट्रीय प्रवास, पञ्जी सँ डिजिटल समूह, विधवा सँ वरिष्ठ अधिकारी धरि एकहि कथा-संसारमे अबैत छथि।
हास्यक उपयोग केवल मनोरंजन लेल नहि; व्यवस्था, जाति, पद, ज्ञान, नैतिकता आ आत्मछविक विसंगति खोलबाक साधन अछि।
लोकभाषा आ प्रशासनिक/नगरीय भाषा एक-दोसरासँ टकरा कऽ आधुनिक मैथिली जीवनक वास्तविक बहु-रजिस्टर रूप प्रस्तुत करैत अछि।
‘सिद्ध महावीर’, ‘शब्दशास्त्रम्’, ‘तस्कर’ आ ‘महिसबार ब्राह्मणक गाम’मे मिथिला केर लोक-इतिहास आ आधुनिक कथाशिल्पक संगम विशेष उल्लेखनीय अछि।
बीहनि कथा मैथिली गद्यक सूक्तिपरक, मौखिक आ तीक्ष्ण सम्भावना खोलैत अछि; किछु कथा एक-दू संवादमे पूर्ण सामाजिक निबन्धक प्रभाव उत्पन्न करैत अछि।
आलोचनात्मक रूपेँ किछु बिंदु सुधार योग्य छथि। पहिल, विषयक विपुलता कारण किछु दीर्घ रचनामे प्रसंग मुख्य कथारेखासँ बहुत दूर चलि जाइत अछि; सजग सम्पादन कथात्मक तनाव बढ़ा सकैत अछि। दोसर, किछु बीहनि कथामे अन्तिम व्याख्यात्मक पंक्ति हटेला पर ध्वनि अधिक शक्तिशाली भऽ सकैत अछि। तेसर, ऐतिहासिक/वैज्ञानिक कथन पात्रक वाणी कि लेखकक तथ्य-दावा—एहि सीमा किछु ठाम और स्पष्ट होय तऽ भविष्यक पाठक लेल भ्रम कम हएत। चारिम, आधुनिक अंग्रेजी मूलक शब्दक वर्तनी आ रोमन रूप सम्पूर्ण पोथीमे एक नियमसँ चलबाक चाही। पाँचम, स्त्री, दलित आ अन्य हाशियाक पात्रक विषयमे कथा जतेक ठाम हुनकर स्वकीय वाणीकेँ जगह दैत अछि, ओतेक कथा जीवंत होइत अछि; तें व्याख्याकारक स्वर कम आ पात्रक स्वर बेसी रखबाक प्रवृत्ति आगे मजबूत कएल जा सकैत अछि।
११. निष्कर्ष
‘पर्वत ऊपर भमरा जे सूतल’ केँ केवल लघुकथा-संग्रह कहब एकर संरचनात्मक विस्तार घटा देत। ई कथा, सामाजिक संस्मरण, सूक्ष्म व्यंग्य, दार्शनिक आख्यान, ग्राम-अभिलेख, प्रशासनिक अनुभव, महामारी-स्मृति, पञ्जी-आधारित कल्पना आ अन्तरभाषिक अनुवादक संयुक्त पोथी अछि। एकर एकावन मूल कथा-इकाई आ चारि अनुवाद एकहि साहित्यिक प्रश्नक भिन्न उत्तर दैत अछि—मनुष्य अपना अनुभवकेँ कथा बनबैत काल सत्य, स्मृति, विश्वास, संस्था आ भाषा बीच कोना रास्ता निकालैत अछि?
भारतीय काव्यशास्त्र एहि संग्रहक रस-बहुलता, ध्वनि आ वक्रोक्तिक शक्ति स्पष्ट करैत अछि। पाश्चात्य आलोचना यथार्थवाद, बहुस्वरता, कथावाचक आ सूक्ष्म-कथात्मक मोड़क संरचना खोलैत अछि। नव्य-न्याय ज्ञान-दावाक सीमा, भ्रम, शब्दबोध, कारणता आ अभावक भूमिका देखबैत अछि। विदेह समानान्तर ऐतिहासिक पद्धति एहि सबकेँ सामाजिक इतिहास, हाशियाक आवाज, प्रतिपक्ष आ स्रोत-सचेततासँ जोड़ैत अछि। चारू दृष्टि एक संग उपयोग कएलापर स्पष्ट होइत अछि जे पोथीक वास्तविक शक्ति ‘एक उत्तर’मे नहि, बल्कि उत्तर सभक बीच बनैत तनावमे अछि।
भाषिक निखारक बाद ई संग्रह आधुनिक मैथिली गद्यक एक महत्त्वपूर्ण बहु-रजिस्टर दस्तावेज रूपमे और स्पष्ट भऽ सकैत अछि। एकर लोकशब्द, स्थानीय भूगोल, मौखिक हास्य आ सामाजिक तीखापन जतनसँ बचेनाइ चाही; संगहि टंकण, विराम, रोमन/अंग्रेजी रूप आ सम्पादकीय एकरूपता पर कठोर प्रूफ-पठन होय। साहित्यिक रूपेँ संग्रहक स्मरणीय छवि वएह अछि जे शीर्षक सुझबैत अछि—पर्वत जकाँ भारी इतिहासक ऊपर भमरा जकाँ छोट, चंचल, गुंजैत कथा; कखनो सूतल बुझाइत, मुदा नजदीक जाइते भीतर सँ सामाजिक अर्थक गुंजन सुनाइ पड़ैत अछि।
रचना-समावेशन जाँच
ई सूची समीक्षा-परासक पूर्णता देखेबाक लेल अछि; मूल पोथीक सभ कथा-शीर्षक एहि शोध-समीक्षामे विवेचित अछि।
ग्रन्थ-सूची
नीचाँ केवल पोथीक नाम देल जा रहल अछि। वेबसाइट, लेख-पता वा अन्तर्जाल-स्रोत सम्मिलित नहि अछि।
नाट्यशास्त्र
ध्वन्यालोक
काव्यप्रकाश
वक्रोक्तिजीवित
औचित्यविचारचर्चा
साहित्यदर्पण
तत्त्वचिन्तामणि
न्यायकुसुमाञ्जलि
भामती
(History of Navya-Nyaya in Mithila)
(The Dialogic Imagination)
(Narrative Discourse)
(Mimesis)
(Anatomy of Criticism)
(Aspects of the Novel)
(The Theory of the Novel)
(The Short Story: The Reality of Artifice)
(A Parallel History of Mithila & Maithili Literature)
(Gajendra Thakur’s Parallel Philosophy)
(History of Mithila, Vajji & Anga in India & Nepal)
(Decoding the Panji of Mithila)
पर्वत ऊपर भमरा जे सूतल