गजेन्द्र ठाकुर
सहस्रशीर्षा : बहुस्वर लोक-इतिहासक उपन्यास
भारतीय काव्यशास्त्र, पाश्चात्य आलोचना, नव्य-न्याय आ विदेह समानान्तर ऐतिहासिक पद्धतिक आलोकमे विस्तृत साहित्यिक शोध-समीक्षा
१. प्रस्तावना
“सहस्रशीर्षा” अपन शीर्षकहि सँ एकटा एहन उपन्यासिक प्रतिज्ञा करैत अछि जाहिमे समाजक सत्य एक मुँह, एक जाति, एक वर्ग, एक दल, एक पोथी वा एक सरकारी कागजमे समा नै सकैत अछि। “हजार माथ, हजार मुँह, हजार तरहक गप-खिस्सा”क उद्घोष कथा-विन्यासक मूल सूत्र बनि जाइत अछि। पुरुषसूक्तक “पद्भ्यां शूद्रो अजायत”क स्मरणक तुरन्त बाद “पद्भ्यां भूमिर्दिशः”क प्रति-स्मरण जातीय ऊँच-नीचक स्थापित पाठकेँ उलटि दैत अछि: जँ पएर पृथ्वीक स्रोत सेहो अछि, तँ पएरक प्रतीक नीचताक प्रमाण कोना भऽ सकैत अछि? एहि प्रश्नसँ उपन्यासक नैतिक आ ज्ञानमीमांसात्मक दिशा स्पष्ट होइत अछि।
ई कृति पहिल संस्करण २०१० आ दोसर संस्करण २०१५क रूपमे प्रस्तुत अछि। आरम्भिक प्रकाशकीय टिप्पणी लेखकक लोककथा, लोकसंगीत, सांस्कृतिक विस्थापन, अर्थव्यवस्था, समाज आ संस्कृति सम्बन्धी मौखिक तथा लिखित संग्रहक प्रति ऋण स्वीकार करैत अछि। तें उपन्यासकेँ केवल कल्पित आख्यान बुझब अपूर्ण हएत; ई कथा, स्मृति, लोकविज्ञान, राजनीतिक इतिहास, दार्शनिक वाद-विवाद आ पर्यावरणीय अनुभवक मिश्रित संरचना अछि। मुदा एतए एकटा शोध-सावधानी आवश्यक अछि: उपन्यासक भीतर पात्र वा कथावाचक द्वारा कहल ऐतिहासिक, जातीय वा दार्शनिक दाबीकेँ एहि अध्ययनमे पहिने “पाठगत कथन” मानल गेल अछि; बाहरी प्रमाण बिना ओकरा स्वतः स्वतंत्र ऐतिहासिक तथ्य घोषित नै कएल गेल अछि।
कृतिक मुख्य कथाभूमि गढ़ नारिकेल अछि, मुदा एहि गामक सीमा स्थिर नै अछि। बाँकीपुर जेल, मदुरै, कोसी-कमला क्षेत्र, मिथिलाक अनेक गाम, नेपाल, दिल्ली, किशनगढ़, मेहरौली, बसन्तकुञ्ज आ महानगरीय रोजगारस्थल सभ कथा-संसारमे पैसैत जाइत अछि। एहि विस्तारक कारण गढ़ नारिकेल एकटा सूक्ष्म विश्व बनैत अछि—एहन सूक्ष्म विश्व जाहिमे भारतक स्वतंत्रता, लोकतन्त्र, जाति, भूमि, श्रम, नदी-प्रबन्ध, शिक्षा, भाषा, प्रवास आ विकासक प्रश्न सभ स्थानीय देह धारण करैत अछि।
२. शोध-आधार, पाठ-सीमांकन आ पद्धति
२.१ सम्पूर्ण पाठक ग्रहण
अध्ययनमे प्रस्तावना-सदृश आरम्भिक अंश, चौंतीस कल्लोल, पल्लव-शीर्षक, लोकगीत, कहबी, जातीय उत्पत्ति-कथा, देवी-देवता आ लोकदेवताक आख्यान, जेल-वृत्त, चुनावी प्रसंग, नदी-बान्हक चर्चा, दार्शनिक संवाद, पलायन आ अन्तिम शहरी विस्तार—सभकेँ विश्लेषणमे समेटल गेल अछि। पहिल चारि कल्लोलमे “पहिल पल्लव” आ “दोसर पल्लव”क स्पष्ट विभाजन भेटैत अछि; चौंतीसम कल्लोल फेर “पहिल पल्लव”सँ आरम्भ होइत अछि। शेष कल्लोल धारावाहिक गद्य-प्रवाहमे आगाँ बढ़ैत अछि। ई असमानता सम्पादन-दोष मानबाक अपेक्षा कथानकक बदलैत साँस, कथावाचकक स्मृतिप्रवाह आ सामग्रीक विस्तारक संकेत अधिक बुझाइत अछि।
२.२ भारतीय काव्यशास्त्रीय कसौटी
भारतीय समीक्षा लेल रस, ध्वनि, वक्रोक्ति, औचित्य, रीति आ लोकधर्मी प्रस्तुति मुख्य कसौटी अछि। करुण, वीर, हास्य, रौद्र, अद्भुत आ शान्त भाव लोकगीत आ प्रसंगक माध्यमे बारम्बार एक-दोसरामे रूपान्तरित होइत अछि। ध्वनिक स्तरपर “माटिक देबार”, “अमृत”, “जेल”, “बान्ह”, “कोसी”, “चरखा” आ “चिन्नी कम मीठ” सन बिम्ब कथित अर्थसँ आगाँ सामाजिक व्यंजना रचैत अछि। वक्रोक्ति विशेषतः स्वतंत्रता, विकास आ आधिकारिक सम्मानक प्रसंगमे तीक्ष्ण व्यंग्य बनि उठैत अछि। औचित्यक कसौटी लोकगीत, मिथक, दर्शन आ राजनीतिक संवादक स्थान-काल-सापेक्ष प्रयोगकेँ जाँचबाक आधार दैत अछि।
२.३ पाश्चात्य आलोचनात्मक कसौटी
पाश्चात्य आलोचनासँ एहि अध्ययनमे पाँच प्रमुख सूत्र लेल गेल अछि: यथार्थक अनुकरण, ऐतिहासिक उपन्यास, बहुस्वरता, काल-स्थान संरचना आ सांस्कृतिक भौतिकता। अरस्तूक अनुकरणक विचार कथाक घटनात्मक संगठन जाँचैमे सहायता करैत अछि; लूकाचक ऐतिहासिक उपन्यास सम्बन्धी दृष्टि निजी पात्र आ सामूहिक इतिहासक सम्बन्ध देखबैत अछि; बाख्तिनक बहुस्वरता आ काल-स्थान अवधारणा लोकभाषा, जेल, गाम, बान्ह आ महानगरक परस्पर सम्बन्ध खोलैत अछि; रेमंड विलियम्सक ग्रामीण-शहरी परिवर्तनक दृष्टि पलायन आ श्रम-बदलाव बुझबैत अछि; उत्तर-औपनिवेशिक आलोचना स्वतंत्रता-पश्चात सत्ता-केंद्रक निरन्तरता पर प्रश्न करैत अछि।
२.४ नव्य-न्याय पद्धति
नव्य-न्याय एहि उपन्यासक लेल बाहरी कसौटी मात्र नै, भीतरक दार्शनिक विषय सेहो अछि। पाठमे उदयन, गंगेश, वर्धमान, वाचस्पति मिश्र, गौतम, बौद्ध आ जैन परम्पराक उल्लेख आबैत अछि। अध्ययनमे “कथन”केँ तुरन्त सत्य नै मानि ओकर प्रमाण, प्रसंग, पक्ष, हेतु, व्याप्ति, उपाधि आ सम्भावित हेत्वाभास पर विचार कएल गेल अछि। सरकारी प्रमाणपत्र एक दिस, लोकस्मृति दोसर दिस; जातीय उत्पत्ति-कथा एक दिस, जीवित पेशागत सम्बन्ध दोसर दिस; विकासक सरकारी दावा एक दिस, जल-जमाव, विस्थापन आ खेतीक क्षति दोसर दिस—ई सभ प्रमाण-संघर्ष नव्य-न्यायीय पठनक स्वाभाविक क्षेत्र बनैत अछि।
२.५ विदेह समानान्तर ऐतिहासिक पद्धति
एहि समीक्षामे “विदेह समानान्तर ऐतिहासिक पद्धति”क कार्यपरिभाषा ई अछि जे एकटा केन्द्रीय राष्ट्रीय कालक्रमक नीचे स्थानीय इतिहासकेँ फुटनोट नै बनाओल जाए; ओकर बदला अनेक काल-रेखा एक संग पढ़ल जाए। एहि पोथीमे कम-सँ-कम सात समानान्तर रेखा स्पष्ट अछि: राष्ट्रीय राजनीतिक इतिहास; गाम आ जातीय-सामाजिक इतिहास; श्रम आ पेशागत ज्ञानक इतिहास; नदी-बान्ह आ खेतीक पर्यावरणीय इतिहास; स्त्रीक संस्कार, गीत आ देह-अनुभवक इतिहास; लोककथा-मिथकक स्मृति-इतिहास; तथा पलायन, शिक्षा, बाजार आ महानगरीय रोजगारक आधुनिक इतिहास। समानान्तर पठन ई देखबैत अछि जे कोनो एक रेखा दोसराकेँ पूर्णतः निगलैत नै अछि।
३. शीर्षक आ वैचारिक बीज : “सहस्रशीर्षा”क पुनर्पाठ
शीर्षकक वैदिक संकेत उपन्यासमे बहुवचनक साहित्यिक सिद्धान्त बनि जाइत अछि। पुरुषक “सहस्र” माथ केवल विराट देवदेह नै, समाजक असंख्य चेतना अछि। मुखदेव मुख्य गबैय्या छथि, मुदा अन्तिम सत्यक एकल स्वामी नै। हुनकर कथा सुननिहार घनानन्द, हलधर, नोने, दौलति जहाँ, भट्ट भूषण, रुद्रमति, रघुवरन आ पछाति मोहन गबैय्या, सत्यनारायण यादव, अरुणा झा, धीरेन्द्र, प्रवासी पीढ़ी—सभ अपन-अपन प्रश्न, संशय, स्मृति आ हित नेने उपस्थित छथि। एहि कारण कथा “एक नायकक जीवन”क बदला “सामूहिक ज्ञानक संचरण” बनैत अछि।
उपन्यासक अन्तिम वाक्यात्मक संकेत—मुखदेव स्वयं “सहस्रशीर्षा”बला खिस्सा नै सुनने छथि—पूरा संरचनाकेँ अनन्त खुलापन दैत अछि। जकरा पाठक अन्तिम व्याख्या मानि रहल हो, उपन्यास ओहि क्षण कहैत अछि जे कथा शेष नै भेल। ई स्व-प्रतिबिम्बित विन्यास बहुस्वर उपन्यासक सबसँ सफल शिल्पगत उपलब्धि अछि।
४. गढ़ नारिकेल : गाम नै, बहुस्तरीय सामाजिक प्रयोगशाला
पहिल कल्लोल गढ़ नारिकेलक स्थल-विन्यास, पोखरि, टोल, पेशा, गाछ-बृच्छ, गीत, कारीगरी, जातीय सम्बन्ध, कथा आ स्त्रीक घरेलू-कलात्मक कौशलक विस्तृत मानचित्र बनबैत अछि। “माटिक साम्राज्य”क बिम्ब विशेष महत्त्वपूर्ण अछि। घर, चूल्हि, देबाल, नार-पुआर, चाम आ देह सभ अन्ततः माटिसँ जुड़ल अछि; मुदा एही माटिक बीच “अदृश्य देबार” जाति आ वर्गक विभाजन रचैत अछि। प्रकृतिक समान तत्त्व सामाजिक असमानताक पृष्ठभूमि बनैत अछि।
गामक सामाजिक संगठन स्थिर जाति-सूची नै अछि। ढोलक, पिपही, चमड़ा, खेती, भार, मछैर, कुम्हारी, बढ़ईगिरी, धुलाई, पान, भनसा, हलुआइ, हजामत, लोकचिकित्सा, प्रसूति-सहायता, गीत आ संस्कार—सभ एक-दोसरापर निर्भर अछि। कथानक बारम्बार देखबैत अछि जे शुद्धता-अशुद्धताक सामाजिक दावा व्यवहारमे परस्पर निर्भर श्रमक सामने कमजोर पड़ैत अछि। ई विरोधाभास उपन्यासक जाति-समीक्षाक मूल आधार अछि।
५. चौंतीस कल्लोलक क्रमिक पाठ-समीक्षा
५.१ पहिल कल्लोल — “गढ़ नारिकेल- महिसबार ब्राह्मणक गाम”
ई कल्लोल पूरा उपन्यासक सामाजिक भूगोल तैयार करैत अछि। मुखदेवक बाल्य, ममतोड़ आ दयारामक संग सम्बन्ध, टोलक आत्मनिर्भरता, पोखरि, बँसबिट्टी, माटि, नार-पुआर, पशु, शिल्प, खेल, संस्कार, जातीय पेशा, डोम-मलिक, चर्मकार, धानुक, दुसाध, धोबी, नौआ, कुम्हार, खतबे, बरइ, मलाह, किओट, मुसलमान आ अनेक लोकदेवता-संबन्धी खिस्सा एकटा विशाल जीवित सूची बनबैत अछि। मुदा ई सूची संग्रहालय-सूची नै; सभ वस्तु सम्बन्धमे अछि। माटि सभकेँ एक करैत अछि, अदृश्य देबार सभकेँ बाँटैत अछि। बालक मुखदेवक सीखब—हुनर, खेल, जातीय सीमा पार मित्रता—आगूक राजनीतिक चेतनाक बीज अछि।
५.२ दोसर कल्लोल — “की बन्है छी? पुरबा-पछबा।”
देशक स्वतंत्रताक घोषणा बाँकीपुर जेलक भीतर सुनाइत अछि। ई स्थानिक उलटफेर—स्वतंत्रता बाहर, कैद भीतर—पूरा उपन्यासक राजनीतिक वक्रोक्ति स्थापित करैत अछि। मुखदेवक स्मृति फेर गाम दिस घुरैत अछि; जागेश्वरक संग सीमा-पार खेल, बँसबिट्टीक ओइपार जाएब, अन्धविश्वासक प्राकृतिक व्याख्या—ई सभ व्यक्तिगत ज्ञानक विस्तार देखबैत अछि। “की बन्है छी?” प्रश्न विवाहक पुरबा-पछबा मात्र नै, देश, जाति, जेल आ मनुष्यक बन्हनक रूपक बनि जाइत अछि।
५.३ तेसर कल्लोल — “कतेक जना हरिवासर ठानल/ भात बहुत कै सपना”
जागेश्वरक मृत्यु स्मृति आ प्रश्न बनि उपस्थित अछि। सर्प, मनसा, लोकविश्वास, गीत, बाढ़ि-अकालक स्मृति आ मुखदेवक गान एकहि धारा मे चलैत अछि। जेलक श्रोता-मण्डली कथा सुनैत-सुनैत नव संविधानक प्रतीक्षा करैत अछि। “स्वतंत्रता” एक घटना नै, लागू होयब बाँकी प्रतिज्ञा अछि। कल्लोलक अन्त “आबऽ दियौ” प्रतीक्षाक राजनीतिक व्याकरण रचैत अछि।
५.४ चारिम कल्लोल — “विश्वकर्माक रखबाड़िमे इन्द्र लग अमृत”
समुद्रमन्थनक अमृत स्वतंत्रताक रूपक बनैत अछि। प्रश्न ई नै जे अमृत भेटल कि नै, प्रश्न ई जे अमृत ककर रखबारिमे अछि आ ककरा पिबाक अधिकार अछि। मुखदेव एहन अमृत पर संशय करैत छथि जे संघर्ष समाप्त कऽ मनुष्यकेँ निश्चिन्त बना देत; जीवनक मूल्य अमरत्वमे नै, न्यायपूर्ण सक्रियतामे अछि। कृषि-मास, पारिवारिक स्मृति आ मिथकक समानान्तरता स्वतंत्रता-चिन्तनकेँ रोजमर्रा श्रमसँ जोड़ैत अछि।
५.५ पाँचम कल्लोल — “बो-बो”
सृष्टि-कथा, साँप, जादू-टोना, स्त्री-पुरुषक परिहास आ मुसलमान समाजक भीतरक वर्गीकरण सभ मुखदेवक कथनमे पैसैत अछि। “बो-बो”क घरेलू संबोधन हास्य उत्पन्न करैत अछि, मुदा एकरा माध्यमे स्त्रीक बोलबाक अधिकार आ अनुकरणक सामाजिक शक्ति सेहो सामने अबैत अछि। श्रोता सभक भिन्न प्रतिक्रिया स्पष्ट करैत अछि जे कथा एके अर्थ सभपर आरोपित नै करैत; सुननिहारक अनुभव अर्थ बदलैत अछि।
५.६ छअम कल्लोल — “छुच्छो हाथ भैया...”
कुमरव्रता-पतिव्रता सन लोककथा, विवाह-संस्कार, वर-कनियाँक विधि, गीत आ भैया-बहीनक भाव एहि कल्लोलक आधार अछि। ममतोड़क जीवनक माध्यमे विवाह स्त्री लेल केवल उत्सव नै, घर-परिवर्तन, वस्त्र, देह, नातेदारी आ स्मृतिक पुनर्गठन अछि। गीत कथानक रोकैत नै; ओ संस्कारक भावनात्मक भाष्य बनैत अछि।
५.७ सातम कल्लोल — “धुन-धुन धुन-धुन बोलै चरखा...”
उमा-पार्वतीक तपस्या आ ममतोड़क शिक्षा एक-दोसराक बगलमे राखल गेल अछि। “शिक्षा” विद्यालयक पाठ्यक्रमसँ बाहर माय, समाज, काम-काज, भय आ अनुभवसँ बनैत अछि। ममतोड़क जीवनमे घटल अपमानजनक घटना पछाति गाम ओकरा लेल असुरक्षित बनि जाइत अछि; ई परिवर्तन स्त्रीक दृष्टिसँ “घर”क नैतिकता पर प्रश्न करैत अछि। अन्तमे स्वतंत्र देशक जेलमे सभ श्रोता स्तब्ध छथि—राजनीतिक स्वतंत्रता आ सामाजिक सुरक्षा एक वस्तु नै।
५.८ आठम कल्लोल — “आजु धीया कोना अमा बिनु रहती...”
ई कल्लोल विवाह-विधिक अत्यन्त सूक्ष्म लोक-नृवंशात्मक लेखा प्रस्तुत करैत अछि—मड़बा, अग्नि-प्रदक्षिणा, पाथर, लावा, लोकनियाँ, भार, बिदाइ आ गीत। दौलति जहाँ आ रुद्रमतिक अपन बेटीक बिदाइ मोन पड़ब कथा-सुनबाक क्षणकेँ निजी करुणामे बदलि दैत अछि। पुरुष श्रोता सेहो डबडब आँखिसँ सुनैत छथि। करुण रस एतए स्त्री-मात्रक भावना नै रहि सामूहिक मानवीय अनुभव बनैत अछि।
५.९ नौम कल्लोल — “मुँह चन्द्रसन...”
गौरी-कामदेवक मिथकक संग मुखदेव-जागेश्वरक सामाजिक अनुभव जोड़ल अछि। दुसाधक स्पर्श, काजक “छोट-पैघ” मूल्यांकन, बच्चा सभक घर-घर हुनर सीखब आ ज्यामितीय खेल—ई सभ जाति-आधारित ज्ञानक्रमकेँ उलटैत अछि। जागेश्वरक “बतहा” कहेब सामाजिक दण्ड अछि, कारण ओ प्रचलित सीमा नै मानैत अछि। रघुवरनक दृष्टिमे मुखदेवक दार्शनिकता उभरैत अछि।
५.१० दसम कल्लोल — “किए तोहर आहो लालाजी...”
शिव-पार्वती विवाहक पौराणिक प्रसंग लोकगीत आ सामाजिक व्यंग्यसँ मिलैत अछि। जागेश्वरक नैतिक सूत्र स्पष्ट अछि: समाज तोड़निहारसँ भय नै, प्रतिरोध जरूरी। औपनिवेशिक शासनक अन्त बाद “देशी फिरंगी”क उल्लेख सत्ता-परिवर्तनक अधूरापन देखबैत अछि। एहि कल्लोलमे राष्ट्रीय स्वतंत्रता, नैतिक स्वाधीनता आ सामाजिक न्यायक बीच भेद तीक्ष्ण होइत अछि।
५.११ एगारहम कल्लोल — “उक्खड़ि सन सन बीट...”
कार्तिकेयक जन्मकथा, चर्मकार उत्पत्तिक लोककथा, छोट जाति कहि अपमान, छेछन महराज सन डोम लोकदेवता आ जीवित उद्धारक प्रश्न—ई सभ एकहि कल्लोलमे आबैत अछि। मुखदेवक निर्णायक प्रश्न अछि: “जिबैत के करैए ककर उद्धार?” धार्मिक परलोकक बदला जीवित मनुष्यक गरिमा कथा-समीक्षाक कसौटी बनैत अछि। जेलक कोठलीमे हुनकर आवाज घुमैत रहब सामाजिक प्रतिध्वनिक सशक्त बिम्ब अछि।
५.१२ बारहम कल्लोल — “लोभेलै छौड़ा बभना...”
लीली-संध्याक कथा, चर्मकारक जनौ-अमरलत्ती सम्बन्धी लोकव्याख्या, प्रसूति-परम्परा, चमैन-दगरिन आ आधुनिक अस्पतालक नर्स—ई सभ ज्ञान-व्यवस्थाक ऐतिहासिक संक्रमण देखबैत अछि। लोककथा सामाजिक पहचानकेँ वैध ठहरबैत सेहो अछि आ प्रश्नांकित सेहो करैत अछि। श्रोता सभक “ई तँ पोथीमे नै पढ़ल” सन विस्मय मौखिक ज्ञानक स्वतंत्र प्रतिष्ठा स्थापित करैत अछि।
५.१३ तेरहम कल्लोल — “कुशक डेफसँ नथबौ गे धमिआइन...”
सुकन्या, दीना, हंसा, शिकार, मुसहर समाज आ विवाह-संबन्धी प्रसंग एकटा एहन क्षेत्र खोलैत अछि जतए लोक-वीरगाथा जातीय सीमा आ भूगोलक स्मृति दैत अछि। मुखदेवक मोन मुसहरी दिस टांगल रहब मात्र सहानुभूति नै, सामाजिक निकटता अछि। कथा बारम्बार सभ्यता-मापक दृष्टिक बदला जीवन-कौशलक दृष्टि अपनबैत अछि।
५.१४ चौदहम कल्लोल — “ब्रह्माक देल कोदारि/ विष्णुक चाँछल बाट”
गरीब पुतोहु, खीर-पूरी, बासुकी सन लोककथा सँ कल्लोल जैन-बौद्ध उपस्थिति आ मिथिलाक दार्शनिक परम्परा दिस मुड़ैत अछि। उदयन आ गंगेशक उल्लेख पाठक भीतर इतिहासक प्रश्न उठबैत अछि: धर्म-परिवर्तन, जाति, ज्ञान आ संस्थानक सम्बन्ध की रहल? एहि ठाम उपन्यास तथ्यसूची देबाक अपेक्षा प्रश्नक श्रृंखला बनबैत अछि। नव्य-न्यायक नाम कथा-विन्यासमे पैसि जायब आगू दार्शनिक आत्मचेतनाक तैयारी अछि।
५.१५ पंद्रहम कल्लोल — “गहना रे जटा तड़बाक धूर...”
जट-जटिनक विरहगीत, परदेस, स्त्रीक प्रतीक्षा आ गंगेश-पुत्र वर्धमान सम्बन्धी चर्चा एक साथ चलैत अछि। “प्रकाश तस्कर” सन रूपक झूठ गवाही, तांत्रिकता आ सामाजिक अहित पर नैतिक प्रहार अछि। पीअर बच्चा, जमीन्दारी, खबासी-बोनि आ अंग्रेजी सत्ता संग मेल उपन्यासक वर्ग-समीक्षाकेँ स्पष्ट करैत अछि। लोकगीतक विरह आ आर्थिक पराधीनता एक-दोसराकेँ व्यंजित करैत अछि।
५.१६ सोलहम कल्लोल — “छाती लात, झोँटा हाथ...”
राजकुमारीक भाग्य-कथा स्त्रीक हिंसा-स्मृति रूपेँ खुलैत अछि। एही कल्लोलमे वाचस्पति मिश्र, सांख्य, गौतमक न्याय, वैशेषिक आ ईश्वर-विवादक घना दार्शनिक अनुच्छेद आबैत अछि। प्रकृति, जीव, ईश्वर, प्रयत्न आ मुक्ति पर प्रश्न मुखदेवक जीवन-दर्शनसँ जुड़ैत अछि। अन्तमे काजरकेँ मोसिहानि बना लिखबाक इच्छा मौखिक कथाकारक लिखित अभिलेख दिस गमनक प्रतीक अछि।
५.१७ सतरहम कल्लोल — “गविया बाँझिन...”
झूला-गीत आ कृष्णक लोकधर्मी स्मृति अचानक भूमिगत राजनीतिक क्रियाकलापसँ जुड़ि जाइत अछि। जागेश्वर, मुखदेव आ विभिन्न गामक साथी लचकाकेँ तोड़बाक योजना बनबैत छथि; विस्फोट, खन्ती-कोदारि आ गुप्त आवागमन स्वतंत्रता-संघर्षक स्थानीय रूप देखबैत अछि। चेथरूक घायल होयब वीर रसकेँ करुणामे बदलैत अछि। एहि ठाम लोकगीत आ क्रान्तिकारी व्यवहार अलग संसार नै, एकहि ग्रामीण चेतनाक दुई रूप अछि।
५.१८ अठारहम कल्लोल — “मारबौ आरे कोइली...”
घायल चेथरूक उपचार लोक-औषधि, सामूहिक सेवा आ जोखिमक प्रसंगसँ शुरू होइत अछि। बीचमे बहुरा गोढ़िन, कमला आ लोककथा कथानकक स्मृति-स्तरकेँ व्यापक करैत अछि। निर्णायक बिन्दु जागेश्वरक जेलमे मृत्यु अछि। शीर्षकक कोइली-गीत “पिया गेल परदेस” राजनीतिक मृत्युकेँ घरेलू विरहक भाषामे रूपान्तरित करैत अछि; राज्यक हिंसा निजी शोक बनि घर-घर पहुँचैत अछि।
५.१९ उन्नैसम कल्लोल — “सूतलिमे छलिऐ रे सुगना...”
चेथरू आ जागेश्वरक अनुपस्थिति पछाति साथी सभक संसार संशय, आरोप, बचि जायब आ अपराध-बोधसँ भरि उठैत अछि। प्रेमक डोर, सपना आ हंसक चोरीक गीत मृत्यु आ विछोहक लोक-रूपक अछि। ई छोट कल्लोल मनोवैज्ञानिक रूपेँ महत्त्वपूर्ण अछि, कारण एतए बाहरी राजनीतिक घटना स्मृति आ आत्म-संशयमे बदलैत अछि।
५.२० बीसम कल्लोल — “मैयाजी हे राखि लियौ...”
धनेश्वर, परशुराम, १९४२क संघर्ष, पीअर बच्चाक सत्ता-संबन्ध आ शिक्षा-रोधक प्रसंगक संग अनन्त चतुर्दशीक कथा तथा देवीगीत आबैत अछि। धार्मिक व्रत आर्थिक सुरक्षा आ संकट पार करबाक आशा दैत अछि; राजनीतिक संघर्ष सामाजिक न्यायक सांसारिक बाट। घेंघीक भूखरहित भविष्यक खिस्सा लोक-यूटोपियाक रूप लेइत अछि। देवीक अरज आ समाजक अरज एकहि भावभूमिमे मिलैत अछि।
५.२१ एक्कैसम कल्लोल — “बछड़ूले कुहकै छै धेनु गाय”
स्वतंत्रता-पश्चात गाम चुनावी राजनीति दिस प्रवेश करैत अछि। पीअर बच्चा सरकारी रूपेँ स्वतंत्रता सेनानी मानल गेल छथि, जबकि स्थानीय स्मृति मुखदेव-जागेश्वरक संघर्षक अलग कथा कहैत अछि। राधामोहन राय समाजवादी पक्षसँ आ पीअर बच्चा कांग्रेससँ चुनावी प्रतिस्पर्धामे छथि। ई “प्रमाण”क केन्द्रीय संघर्ष अछि—कागजक मान्यता बनाम लोकस्मृति। उपन्यास तुरन्त फैसला नै सुनबैत, पाठककेँ दाबी सभक तुलनाक दायित्व दैत अछि।
५.२२ बाइसम कल्लोल — “हर ने बड़द, ढोढ़ाय मड़र”
इनार कोराब, स्थानीय विकास, जागेश्वरक मृत्युक राजनीतिक उपयोग आ चुनावी भाषण एहि कल्लोलक धुरी अछि। पीअर बच्चा क्षेत्र-देशक पैघ भाषा बाजैत छथि; राधामोहनक शक्ति गामक स्थानीय काममे अछि। अन्ततः पीअर बच्चा चुनाव जीतैत छथि, मुदा लोक मुखदेव-जागेश्वरकेँ पूर्णतः बिसरैत नै। लोकतन्त्र एतए स्मृति-न्याय सुनिश्चित नै करैत; वोट परिणाम आ नैतिक प्रतिष्ठा अलग-अलग रहि सकैत अछि।
५.२३ तेइसम कल्लोल — “सात पाँच घर तन्हि सजि देल...”
संविधान लागू होयबाक तिथि, स्वतंत्रताक तिथिक अर्थ, जेल प्रशासन आ मानव-अधिकार समिति एकहि कथापट पर आबैत अछि। रघुवरन मुखदेवकेँ टेबैत छथि आ आखिर जेलसँ छोड़बेबाक प्रक्रियामे सहभागी बनैत छथि। विधिक स्वतंत्रता आ देहगत कैदक विरोधाभास एहि कल्लोलक केन्द्र अछि। अन्तक नाटकीय अन्धार राजनीतिक संक्रमणक अनिश्चितता बचा कऽ रखैत अछि।
५.२४ चौबीसम कल्लोल — “अंडीक कोरो बघंडीक बाती...”
रिहाइ पछाति मुखदेव गाम तुरन्त नै घुरैत छथि; एहि अनुपस्थितिमे अफवाह आ राजनीतिक श्रेयक कारोबार शुरू होइत अछि। कुसमावती लेल चरखा, खादी आ जमीनक व्यवस्था स्त्रीक जीविकोपार्जनक प्रश्न उठबैत अछि। स्वतंत्र भारतक नारा संग लोकजीवनक असुरक्षा चलैत अछि। कल्लोल देखबैत अछि जे राजनीतिक घटना गाम पहुँचैत-पहुँचैत कथाक अनेक रूप धारण करैत अछि।
५.२५ पच्चीसम कल्लोल — “बैसने पहर चलने कोस”
मुखदेव कम्यूनिस्ट पार्टीक संपर्कमे मदुरै पहुँचैत छथि। पार्टीक भारतक स्वतंत्रता सम्बन्धी बदलैत आकलन, १९५०क दशकक वैचारिक पुनर्संयोजन आ सिंचाइ-बान्हक विकास-भाषा कथा मे पैसैत अछि। शीर्षक स्थिर बैसल मनुष्यक समय-गति सन विडम्बना अछि—घोषणा बहुत, ठोस न्याय धीमा। “गुम्म स्वतंत्रता” एहि युगक व्यंजना बनैत अछि।
५.२६ छब्बीसम कल्लोल — “एतै दुख देलेँ हे माइ कोसिका...”
सत्यनारायण यादव पीअर बच्चाक कथनक विरोधी साक्ष्य रखैत छथि; जगदीश माइल आ मुखदेव सुनैत छथि। पेशागत समुदाय, लोकनाट्य, भार, माँछ, कहार-काज, कोसीक गीत आ सरकारी पैसाक अभाव एक साथ आबैत अछि। १९५७क चुनावी टिकट परिवर्तन सत्ता-समीकरण बदलैत अछि। कोसी “माइ” सेहो छथि आ पीड़ा देनिहार शक्ति सेहो—पर्यावरणीय अनुभवक ई द्वैत आगू बान्ह-विवादक नींव अछि।
५.२७ सत्ताइसम कल्लोल — “उत्तर दक्खिनसँ एलै नटनियाँ...”
कोसीक धार, बान्ह, पालघाट राजनीतिक प्रसंग आ नटनियाँक गीत एहि कल्लोलक बहुस्तरीयता बनबैत अछि। रघुवरन संग पृथ्वी, ऋतु, तरेगण आ ग्रहण पर संवाद लोकविश्वास आ वैज्ञानिक व्याख्याक तुलना करैत अछि। उपन्यास विज्ञानकेँ लोकज्ञानक शत्रु रूपेँ नै, तर्कक नवा साधन रूपेँ राखैत अछि। प्रेमगीतक “नागफेनीक बिछौन” विकास आ राजनीति सँ उपजल पीड़ाक समानान्तर रूपक बनैत अछि।
५.२८ अट्ठाइसम कल्लोल — “कटबै सोना सुतरिया...”
दरारि फाटल धरती, सुखाइत पोखरि, बिसाँढ़ कोड़ि जीवित मुसहर, नव बान्हक कारण बदलैत बाढ़ि, अकाल, मजदूर, खेती आ कोसी-गीत—ई कल्लोल उपन्यासक पर्यावरणीय केन्द्र अछि। प्राकृतिक आपदा आ मानवनिर्मित जल-प्रबन्धक प्रभावकेँ एक करि देखबासँ उपन्यास इनकार करैत अछि। राधामोहन राय-पीअर बच्चा संघर्ष चुनावी प्रतिशोधमे बदलैत अछि, मुदा किसानक जमीनक प्रश्न राजनीतिक जीतसँ बड़का रहि जाइत अछि।
५.२९ उनतीसम कल्लोल — “भगता कहलकै अकास बान्हब पताल बान्हब...”
मोहन गबैय्या बान्ह, पानि-निकासी आ नदीक इतिहास सुनबैत छथि। शीर्षकक बौहु कहैत अछि—पहिने घरक टूटल कोनटा बान्हू—अर्थात विराट योजना पहिने निकट समस्या बुझू। कमला सम्बन्धी लोकमिथक, हड्डीक बान्ह आ मीरन फकीर सन प्रसंग नदीक सांस्कृतिक स्मृति दैत अछि। धीरेन्द्रक भगता संग गाम छोड़ब आगूक “विकास-पुरुष”क चरित्र लेल विडम्बनात्मक तैयारी अछि।
५.३० तीसम कल्लोल — “भादवक अन्हरियो नामी...”
गढ़ नारिकेल आ गढ़ अरड़नेबाक भौगोलिक-सामाजिक विभाजन बान्हक अधूरा निर्माणसँ स्पष्ट होइत अछि। एक गामक भीतर अलग-अलग जल-समस्या लोककेँ अलग इतिहास देइत अछि। बाढ़ि, अकाल, खेलौना आ समदाउन—जीवन संकट आ संस्कार एक संग चलैत अछि। छोट कल्लोल होइतहुँ ई भूगोलक राजनीतिक प्रभाव तीक्ष्ण रूपेँ चिन्हैत अछि।
५.३१ एकतीसम कल्लोल — “चिन्नी सेहो आब लगैए जे कम मीठ होइ छै”
धीरेन्द्र मिश्र योगगुरु आ प्रभावशाली व्यक्ति बनि गाम घुरैत छथि। गामक विकास लेल कारखाना, अस्पताल आ ऊँच बान्हक योजना ऊपरसँ आदेश बनि उतरैत अछि; स्थानीय अधिकारी, अभियन्ता, विधायक, मंत्री, ठिकेदार आ विरोधी नेतृत्व सभ एहि प्रक्रिया मे उलझैत अछि। धीरेन्द्र हवाइ जहाजसँ निरीक्षण करैत छथि, मुदा मुखदेव निमन्त्रण अस्वीकार करैत छथि। “चिन्नी कम मीठ” विकासक स्वाद हराएबाक वक्रोक्ति अछि—व्यवस्था अधिक भव्य, लोकक बोली आ भरोसा कम रसयुक्त।
५.३२ बत्तीसम कल्लोल — “दिनमे कौआ देखि कऽ डेराइ, रातिमे नदी हेलि जाइ”
मोहन गबैय्याक आवाज एहि विशाल कल्लोलमे स्वतंत्र भारतक उत्तरार्द्ध इतिहासकेँ गामक अनुभवसँ जोड़ैत अछि। सड़क, मजूरी, हाथी, शिक्षा-संस्थान, राज्य पुनर्गठन, भाषा-विवाद, द्रविड़ आन्दोलन, विज्ञान, उपग्रह, परमाणु परीक्षण, युद्ध, आतंक, कम्प्यूटर आ नवा अर्थव्यवस्था सन प्रसंग ग्रामीण कथा-संसारमे पैसैत अछि। शीर्षकक विरोधाभास—छोट भयक सामने संकोच, पैघ संकटमे नदी हेलि जायब—समाजक मानसिक अनुकूलनक रूपक अछि। एहि ठाम उपन्यास राष्ट्रीय समाचारकेँ लोकक टिप्पणीमे बदलैत अछि; इतिहास अखबारक वस्तु नै रहि चौपालक प्रश्न बनैत अछि।
५.३३ तैंतीसम कल्लोल — “अगहन उपास कालक कोन डर”
सरकारी कार्यक्रम, मजदूरी-दर, ठेकेदारक औँठा-दुरुपयोग, कागज नै भेटब, अधिकारीक जवाबदेही, जन-सुनबाही आ अन्ततः सूचनाक अधिकार दिस बढ़ैत चेतना एहि कल्लोलक केन्द्र अछि। मोहन गबैय्या “दलित गबैय्या” रूपेँ कला आ नागरिक अधिकारकेँ एक करैत छथि। लोकगीत बीच-बीचमे राज्यक कागजी भाषा केँ मानवीय स्वर दैत अछि। “की चाही, समस्त संसार; की छौ जे हेरा जेतौ—गुलामी, जिंजीर, जहल” स्वतंत्रताक मूल प्रश्नकेँ फेर उघारैत अछि।
५.३४ चौंतीसम कल्लोल — “सेर भरि गहूम बरिख दिन खेबै...”
अन्तिम कल्लोल गढ़ नारिकेलकेँ दिल्ली-किशनगढ़-मेहरौली-बसन्तकुञ्ज धरि फैला दैत अछि। विभिन्न जाति-पेशा परिवारक अगिला पीढ़ी गाम, दोकान, कलाकारी, ठिकेदारी, नौकरी, महानगरीय बाजार आ प्रवासमे बसल अछि। लोकभोजन, माछ, घोंघी, औषधीय प्रयोग, हुक्का, उपकरण, लोकगीत, पुरान शिक्षा-केंद्र, इतिहास, अन्तर्जाल, साहित्य आ प्रवासनक चर्चा एकटा विशाल उत्तरकथा बनैत अछि। १९८०क दशक बाद बढ़ैत पलायन, बान्ह-परियोजनाक ग्रामीण अर्थव्यवस्थापर प्रभाव आ मिथिला-नेपालक सम्बन्धक पाठगत विवेचन आधुनिक विखण्डनक सामाजिक पृष्ठभूमि दैत अछि। अन्तमे मुखदेव बूढ़ देहमे फेर कथा सुनबैत छथि; लोक मानैत अछि जे एहन गबैय्या मरैत नै, फेर जनम लऽ वंचितक हक लेल गबैत रहत। परिहासपूर्ण अन्त—मुखदेव स्वयं “सहस्रशीर्षा”क खिस्सा नै सुनने छथि—उपन्यासकेँ अनन्त लोककथा बनबैत अछि।
६. पात्र-विन्यास : नायकसँ बेसी आवाजक जाल
६.१ मुखदेव राम : कथाकार, श्रोता, कार्यकर्ता
मुखदेवकेँ केवल नायक कहलासँ हुनकर भूमिका छोट भऽ जाएत। ओ बालक, शिल्प-शिक्षार्थी, मित्र, स्वतंत्रता-संघर्षक सहभागी, कैदी, लोकगायक, दार्शनिक प्रश्नकर्ता, कम्यूनिस्ट संपर्कक व्यक्ति, वृद्ध कथाकार आ अन्ततः पुनर्जन्मशील लोक-स्वर छथि। हुनकर विशेषता सर्वज्ञता नै; उल्टे प्रश्न करब, सुनब, स्मरण करब आ कथा फेरि कहब अछि। अन्तिम कल्लोलमे “सहस्रशीर्षा”क कथा स्वयं नै सुनने होयब हुनकर अपूर्णताकेँ साहित्यिक शक्ति बनबैत अछि।
६.२ जागेश्वर : सीमा तोड़बाक नैतिक ऊर्जा
जागेश्वर मुखदेवक मित्र मात्र नै, सामाजिक निषेधक चुनौती छथि। खेल, जातीय सीमा पार संगत, अन्याय-विरोध, क्रान्तिकारी कार्रवाई आ कारावासमे मृत्यु हुनका नैतिक प्रतीक बनबैत अछि। मृत्यु पछाति हुनकर अनुपस्थिति कथा भरि सक्रिय रहैत अछि। लोकस्मृति, चुनावी भाषण आ मुखदेवक मनमे जागेश्वरक अर्थ बदलैत रहैत अछि—ई “अभाव”क सशक्त साहित्यिक उदाहरण अछि।
६.३ स्त्री-पात्र : ममतोड़ सँ अरुणा झा धरि
ममतोड़, कुसमावती, घेंघी, अरुणा झा, दौलति जहाँ, रुद्रमति, लोककथा आ देवीक असंख्य स्त्री-रूप कृतिक भावात्मक आ राजनीतिक केन्द्र छथि। विवाह, बिदाइ, प्रसूति, हिंसा, खेती, सूत-चरखा, गीत, लोकचिकित्सा, आन्दोलन आ प्रशासन-विरोध—स्त्री-अनुभव निजी घर धरि सीमित नै। विशेषतः विवाहगीत आ समदाउन स्त्रीक सामूहिक अभिलेख बनैत अछि; जे बात पुरुष-प्रधान इतिहास नोंद नै करैत, गीत ओकरा पीढ़ी-दर-पीढ़ी रखैत अछि।
६.४ पीअर बच्चा, राधामोहन राय, धीरेन्द्र : सत्ता-रूपक तीन चरण
पीअर बच्चा जमीन्दारी प्रतिष्ठा, आधिकारिक राष्ट्रवादी मान्यता आ चुनावी शक्ति संग जुड़ल छथि। राधामोहन राय स्थानीय विकास, समाजवादी प्रतिस्पर्धा आ गाम-केन्द्रित राजनीति प्रतिनिधित्व करैत छथि। धीरेन्द्र आधुनिक प्रभाव, दिल्लीक सत्ता-संबंध, योग-आश्रम, हवाइ निरीक्षण आ ऊपरसँ विकास-योजना बनबैत छथि। तीनू पात्र सत्ता रूपक अलग कालखण्ड देखबैत अछि: सामन्ती प्रतिष्ठा, चुनावी लोकतन्त्र आ केंद्रीकृत विकास-प्रभाव।
७. जाति, श्रम आ हुनर : उपन्यासक सामाजिक ज्ञानमीमांसा
कृतिक सबसे पैघ सामाजिक उपलब्धि ई अछि जे जातिक चर्चा मात्र उत्पीड़नक सूची रूपेँ नै, श्रम आ ज्ञानक वितरणक रूपेँ करैत अछि। चर्मकारक चमड़ा, डोमक बाँस-पेटार, मलाहक जाल, कुम्हारक माटि, बढ़ईक काठ, धोबीक कपड़ा, हजामक संस्कार, किओटक सेवा, धानुक-दुसाधक खेती, मुसहरक संकटजीवन, मुसलमान कसाइ वा तरकारी-काज, स्त्रीक अरिपन-सिलाइ-लोकगीत—सभ ज्ञान अछि। ई ज्ञान “पढ़ल-लिखल” ज्ञानक नीचे नै, समाज चलबैत व्यावहारिक प्रमाण अछि।
उपन्यासक जाति-सम्बन्धी अनेक उत्पत्ति-कथा ऐतिहासिक सत्यक दावा रूपेँ नै पढ़बाक चाही। ओ कथा समाज अपन श्रेणीकरणकेँ कोना समझलक, वैध ठहरौलक अथवा विरोध केलक—एहि मानसिक इतिहासक दस्तावेज अछि। नव्य-न्यायीय सावधानी एतए आवश्यक अछि: कथा “शब्द” प्रमाणक एक रूप भऽ सकैत अछि, मुदा वक्ता, प्रसंग आ विरोधी प्रमाणक परीक्षण बिना निष्कर्ष नै बनैत अछि। कृति स्वयं अनेक संस्करण रखि एहि सावधानीक अभ्यास करबैत अछि।
८. स्त्री-अनुभव, संस्कार आ लोकगीतक प्रति-अभिलेख
विवाह, बिदाइ, मधुश्रावणी, प्रसूति, देवीपूजा, विरह, परदेस, सौतिन, हिंसा, माय-बेटी सम्बन्ध—ई सभ स्त्रीक लोकगीतमे संचित अछि। आठम कल्लोलक विवाह-विधि केवल संस्कार-वर्णन नै; ई देह, परिवार, अधिकार आ बिछोहक संरचना अछि। दौलति जहाँ आ रुद्रमतिक बेटीक स्मृति कथाकेँ साम्प्रदायिक सीमासँ ऊपर ले जाइत अछि। लोकगीतक भाव-सम्पदा साझा अछि।
भारतीय रसदृष्टिसँ समदाउन आ विरहगीत करुण रस जगबैत अछि, मुदा एहि करुणामे निष्क्रियता नै। ममतोड़क असुरक्षा, कुसमावतीक चरखा-आधारित जीविका, अरुणा झाक विरोध आ स्त्री लोककथाक चतुर पात्र सभ करुणाकेँ क्रिया, स्मृति आ प्रतिरोधमे बदलैत अछि। एहि कारण कृतिक स्त्री-विमर्शक असल आधार घोषणात्मक सिद्धान्त नै, लोक-संस्कारक भीतरक आवाज अछि।
९. लोककथा, गीत आ प्रदर्शन : कथानकक अलंकार नै, संरचनात्मक मेरुदण्ड
“सहस्रशीर्षा”मे लोककथा कथानक रोकबाक विराम नै। मीरां साहेब, लाला महराज, मनसाराम-छेछनमल, लुकेसरी, दीना-भदरी, बहुरा गोढ़िन, कमला, जट-जटिन, देवी, विवाहकथा, नागकथा—सभ सामाजिक समूहक आत्मस्मृति अछि। एक्के कथा कएक रूपमे सुनाओल जायब पाठककेँ “एक मूल संस्करण” खोजबाक आदतसँ बचबैत अछि। मौखिक परम्पराक शक्ति रूपान्तरमे अछि।
गीतक प्रयोग ध्वनि-सिद्धान्तक दृष्टिसँ विशेष सफल अछि। शीर्षक सभ स्वयं गीतक पाँति अछि; कथाक विषय शुरू होयबाक पहिने भाव-क्षेत्र बनि जाइत अछि। “कोइली”, “सुगना”, “चरखा”, “मैयाजी”, “कोसिका”, “नटनियाँ”, “अगहन”, “गहूम”—ई शब्द कथाक सामाजिक अर्थक संकेत करैत अछि। संगीत कथ्यकेँ स्मरणीय बनबैत अछि आ इतिहासकेँ देहगत अनुभवमे बदलैत अछि।
१०. स्वतंत्रता, जेल, चुनाव आ राष्ट्र : मुक्ति-प्रतिज्ञाक परीक्षा
उपन्यास स्वतंत्रताकेँ निरर्थक घोषित नै करैत, मुदा ओकरा समाप्त उपलब्धि सेहो नै मानैत अछि। १९४७क घोषणा जेलक भीतर सुनाइत अछि; १९५०क संविधान लागू होयब फेर कैदीक प्रतीक्षा बनैत अछि; १९५७क चुनाव स्थानीय शक्ति-संरचना बदलैत अछि, मुदा स्मृति-न्याय स्वतः नै होइत। कम्यूनिस्ट पार्टीक बदलैत स्वतंत्रता-मूल्यांकन कथा मे वैचारिक इतिहास रूपेँ आबैत अछि, पर मुखदेवक कसौटी सरल अछि—वंचितक जीवित जीवन बदलल कि नै?
जेल एतए वास्तु मात्र नै, राष्ट्रक रूपक अछि। कैद, प्रशासन, पहरेदार, मानव-अधिकार समिति, गीत आ कथा—सभ देखबैत अछि जे राज्य आ नागरिकक सम्बन्ध लगातार वार्ता माँगैत अछि। “शासन जेलक, प्रबन्ध धरमसालाक” सन विडम्बनात्मक वाक्य औपनिवेशिक आ उत्तर-औपनिवेशिक प्रशासनक बीच निरन्तरता पर वक्रोक्तिपूर्ण प्रहार करैत अछि।
११. नदी, बान्ह, अकाल आ खेती : पर्यावरणीय इतिहासक महागाथा
कोसी, कमला, बलान, पोखरि, बाहा, इनार, पानि-निकासी, पटौनी, बालु, पाँक, मछैर आ बान्ह कृतिक स्थायी पात्र सभ छथि। नदी केवळ आपदा नै; माछ, माटि, उर्वरता, आवागमन, गीत, देवी, रोजगार आ सामुदायिक सफाइक स्रोत सेहो अछि। बान्ह केवळ सुरक्षा नै; जल-जमाव, निकासी-बन्द, बालु, खेतीक रूपान्तरण, विस्थापन आ राजनीतिक ठेका-सत्ता सेहो अछि। एहि द्वैतक कारण कृति आधुनिक विकासक एकरेखीय भाषा स्वीकार नै करैत अछि।
अट्ठाइसम, उनतीसम, तीसम आ चौंतीसम कल्लोल विशेष रूपेँ पर्यावरणीय इतिहासक दीर्घ चाप बनबैत अछि। अकालमे मुसहरक बिसाँढ़, कमला-कोसीक मिज्झर पानि, पन्द्रह फुटिया बान्ह, अपूर्ण रिंग बान्ह, जल-जमाव आ पछाति पलायनक सम्बन्ध पाठगत रूपेँ जोड़ल अछि। विदेह समानान्तर पद्धतिसँ देखल जाए तँ राष्ट्रीय “विकास”क कालक्रमक बगलमे ग्रामीण जल-इतिहास एक स्वतंत्र कालक्रम बनि ठाढ़ अछि।
१२. पलायन, महानगर आ उत्तरकथा
चौंतीसम कल्लोलमे गढ़ नारिकेल भौगोलिक गामसँ बहार निकलि नेटवर्क बनि जाइत अछि। गामक अलग-अलग जाति-पेशा परिवारक सन्तान दिल्ली, किशनगढ़, मेहरौली, बसन्तकुञ्ज, बाजार, नौकरी, कला आ ठिकेदारीमे भेटैत छथि। पुरान पेशा पूर्णतः गायब नै होइत; रूप बदलैत अछि। कुम्हारक कला प्रदर्शन बनैत अछि, हलुआइ चलित दोकान बनबैत अछि, ग्रामीण व्यापार महानगरीय सेवा बनैत अछि।
प्रवासक वर्णन केवल आर्थिक नै। भाषा, स्मृति, जाति-फाँट, विवाह, अन्तर्जाल, साहित्य आ गाम-शहरक नवा सम्बन्ध सेहो उपस्थित अछि। ई उत्तरकथा रेमंड विलियम्सक ग्रामीण-शहरी सम्बन्धक स्मरण करबैत अछि, मुदा मिथिलाक विशिष्ट जल-राजनीति आ जातीय श्रम-इतिहास एकरा अलग बनबैत अछि। गाम शहरमे बिलायल नै; शहरमे “गढ़ नारिकेल”क नवा रूप बनि गेल।
१३. भारतीय काव्यशास्त्रीय साहित्यिक समीक्षा
१३.१ रस-संयोजन
करुण रस कृतिक सबसे व्यापक भावधारा अछि—जागेश्वरक मृत्यु, ममतोड़क असुरक्षा, बेटी-बिदाइ, अकाल, बाढ़ि, परदेस, कैद, किसानक रोदन। मुदा करुण रस अकेला नै। स्वतंत्रता-संघर्ष आ अन्याय-विरोध वीर रस; जातीय व्यंग्य, विवाहक परिहास आ मुखदेवक गप्प हास्य; शोषण आ अन्याय रौद्र; लोकमिथक, देवी, नदीक चमत्कार अद्भुत; तथा वृद्ध मुखदेवक अन्तिम स्वीकृति शान्त भाव उत्पन्न करैत अछि। एहि रस-बहुलताक कारण कृति महाकाव्यात्मक विस्तार पबैत अछि।
१३.२ ध्वनि आ प्रतीक
“माटिक देबार” जाति-विभाजनक ध्वनि; “अमृत” स्वतंत्रताक असमान वितरणक ध्वनि; “जेल” राजनीतिक अधूरी मुक्तिक ध्वनि; “बान्ह” सुरक्षा आ कैद दुनूक ध्वनि; “चरखा” जीविका, स्वदेशी आ स्त्रीक श्रमक ध्वनि; “चिन्नी कम मीठ” विकाससँ स्वाद हराएबाक ध्वनि। एहि प्रतीक सभक शक्ति एहि मे अछि जे ओ घोषित नारा नै, कथा-सन्दर्भसँ अर्थ पबैत अछि।
१३.३ वक्रोक्ति
कृतिक व्यंग्य प्रायः सीधा अपमान नै, उलट कथन अछि। स्वतंत्र देशक जेल, सरकारी स्वतंत्रता सेनानी बनाम लोकस्मृति, विकासक ऊँच बान्ह बनाम जल-जमाव, अधिक चिन्नी बनाम कम मिठास—ई सभ वक्रोक्ति पाठककेँ सतही अर्थ छोड़ि दूसरा स्तरपर सोचबैत अछि। एहि दृष्टिसँ शीर्षक सभ स्वयं वक्रोक्तिपूर्ण लोक-वाक्य अछि।
१३.४ औचित्य आ लोकधर्मी रूप
लोकगीतक अत्यधिक उपस्थिति कतेको पाठक लेल कथानकक गति धीम करि सकैत अछि, मुदा लोकधर्मी उपन्यासक औचित्य भीतर एकर स्पष्ट कारण अछि: पात्र सभ जकरा लिखित अभिलेख नै भेटल, से गीत-संस्कारमे अपन इतिहास राखैत अछि। औचित्यक दृष्टिसँ गीत ओतए सफल अछि जतए प्रसंगक भाव अथवा सामाजिक ज्ञान विस्तार करैत अछि; जतए गीत लम्बा सूची बनि कथा-गति रोकैत अछि, ओतए सम्पादकीय संक्षेप अथवा अलग टंकण दृश्य पठनीयता बढ़ा सकैत अछि।
१४. पाश्चात्य आलोचनात्मक साहित्यिक समीक्षा
१४.१ बहुस्वरता आ बहुभाषिक सामाजिक वाणी
बाख्तिनक बहुस्वर दृष्टिसँ “सहस्रशीर्षा”क मूल शक्ति ई अछि जे कथाकार सभ आवाजकेँ एक निष्कर्षमे निचोड़ि नै दैत। ब्राह्मण, चर्मकार, डोम, मुसहर, मुसलमान, स्त्री, किसान, कम्यूनिस्ट, कांग्रेसी, अधिकारी, जमीन्दार, लोकगायक, दार्शनिक, प्रवासी—सभक वाणी अलग मूल्य-विश्व नेने अछि। मुखदेव केन्द्र छथि, पर एकाधिकार नै। एतए बहुस्वरता शीर्षकक “सहस्र” रूपकक आलोचनात्मक समकक्ष अछि।
१४.२ काल-स्थान संरचना
गाम, जेल, बान्ह, नदी, हाट, रेल, सड़क, मदुरै, दिल्ली—सभ स्थानक संग विशिष्ट समय जुड़ल अछि। जेल १९४२-५०क अधूरी स्वतंत्रता, बान्ह १९६०क दशक पछाति विकास-राज्य, महानगर १९८० पछातिक पलायन, अन्तर्जाल नवा सहस्राब्दीक संचारक समय अछि। बाख्तिनक काल-स्थान दृष्टिसँ ई उपन्यास समयकेँ कैलेंडरमे नै, स्थलमे जमा करैत अछि।
१४.३ ऐतिहासिक यथार्थ आ सामूहिक पात्र
लूकाचक ऐतिहासिक उपन्यास दृष्टि निजी जीवन आ सामाजिक परिवर्तनक संयोग देखबैत अछि। “सहस्रशीर्षा”मे मुखदेव वा जागेश्वरक जीवन इतिहासक “महान व्यक्ति” केन्द्रित रूप नै; सामान्य गामक लोक राष्ट्रीय घटना भोगैत अछि। इतिहास संसद वा राजधानीसँ गाममे उतरैत अछि, फेर लोकगीत, अफवाह, चुनाव, बान्ह आ रोजगारक रूपमे पुनर्लिखित होइत अछि। सामूहिक पात्र म्हणून गढ़ नारिकेल एहि ऐतिहासिक यथार्थक मुख्य वाहक अछि।
१४.४ सांस्कृतिक भौतिकता आ उत्तर-औपनिवेशिक प्रश्न
भूमि, पानि, काज, मजदूरी, खादी, चप्पाकल, इनार, सड़क, पुल, हाट, परिवहन, शिक्षा-संस्थान, कम्प्यूटर आ बाजार—संस्कृति एतए केवल गीत-पाबनि नै, भौतिक संसाधनक संगठन सेहो अछि। औपनिवेशिक शासन गेलापर सत्ता, कागज, पुलिस, जेल, जमीन्दारी प्रतिष्ठा आ भाषा-राजनीति कतेक बदलल—कृति लगातार एहि प्रश्न पर घुरैत अछि। उत्तर-औपनिवेशिक दृष्टिसँ स्वतंत्रता “घटना”क बदला दीर्घ संक्रमण बनैत अछि।
१५. नव्य-न्यायीय समीक्षा : प्रमाण-संघर्षक उपन्यास
१५.१ प्रमाण आ शब्द
उपन्यासमे “के कहल?”, “ककरा सँ सुनल?”, “सरकारी कागज की कहैत अछि?”, “लोक की मोन रखैत अछि?”—ई प्रश्न लगातार आबैत अछि। शब्द-प्रमाणक स्रोत एकरूप नै। पुरहित, गबैय्या, माए, अधिकारी, अखबार, पार्टी, लोकगीत, जातीय कथा आ वृद्धक स्मृति सभ अलग विश्वसनीयता नेने अछि। नव्य-न्यायीय पठन एहि स्रोत सभक वक्ता-योग्यता, प्रसंग आ विरोधी प्रमाणक जाँच करैत अछि।
१५.२ अनुमान, व्याप्ति आ उपाधि
एक घटना देखि समस्त जाति, समस्त दल वा समस्त कालक निष्कर्ष निकालब उपन्यास स्वयं कठिन बनबैत अछि, कारण तुरन्त दोसर उदाहरण आबि जाइत अछि। ई संरचना व्याप्तिक सावधानी सिखबैत अछि। उदाहरणार्थ, बान्ह कत्तौ सुरक्षा देइत अछि, कत्तौ जल-जमाव बढ़बैत अछि; तें “बान्ह सदिखन कल्याणकारी” अथवा “बान्ह सदिखन विनाशकारी” दुनू सार्वत्रिक निष्कर्षमे उपाधि अछि। प्रसंग हटेलासँ हेतु दूषित होइत अछि।
१५.३ अभाव आ स्मृति
जागेश्वरक देह अनुपस्थित, मुदा कथा मे प्रभाव उपस्थित; मुखदेवक आधिकारिक मान्यता कम, लोकस्मृति प्रबल; गामक पुरान पोखरि, पेशा, बँसबिट्टी, स्वाद वा बोली बदलि गेल, मुदा ओकर अभाव स्मृतिमे अर्थ पैदा करैत अछि। नव्य-न्यायीय “अभाव” एतए साहित्यिक रूपेँ अत्यन्त उपयोगी अछि: जे चीज नै अछि, से कथानकमे कतेक प्रकारेँ उपस्थित भऽ सकैत अछि।
१५.४ हेत्वाभास आ राजनीतिक भाषा
चुनावी भाषण, विकासक दावा, जातीय श्रेष्ठता आ अफवाह सभ कारण-फल सम्बन्ध बनबैत अछि, मुदा उपन्यास समानान्तर साक्ष्य देइत अछि। ई साक्ष्य कतेको दाबीकेँ सव्यभिचार, असिद्ध अथवा उपाधि-सापेक्ष बना दैत अछि। एहि कारण पाठक न्यायाधीश नै, विवेचक बनैत अछि—ओकरा निष्कर्ष पहिने प्रमाण-विन्यास देखब पड़ैत अछि।
१६. विदेह समानान्तर ऐतिहासिक पद्धतिसँ पुनर्पाठ
एहि पद्धतिसँ उपन्यासक इतिहास सात समांतर पट्टिमे देखल जा सकैत अछि। पहिल, १९४२ सँ स्वतंत्रता, संविधान, चुनाव, दल, युद्ध, शिक्षा-संस्थान, भाषा-विवाद, सूचना-अधिकार धरि राष्ट्रीय पट्टि। दोसर, गामक जाति, टोल, पोखरि, भूमि आ पेशाक स्थानीय पट्टि। तेसर, लोककथा, देवी, लोकदेवता, जातीय उत्पत्ति-गाथा आ गीतक स्मृति-पट्टि। चारिम, कोसी-कमला-बान्ह-अकाल-पलायनक पर्यावरणीय पट्टि। पाँचम, विवाह, प्रसूति, बिदाइ, चरखा आ स्त्री-गीतक देह-संस्कार पट्टि। छअम, न्याय, सांख्य, बौद्ध, जैन, वेद आ लोकतर्कक बौद्धिक पट्टि। सातम, दिल्ली आ महानगरीय रोजगारक प्रवासी पट्टि।
एहि सातो पट्टिक महत्त्व समान नै, मुदा ओ सभ एक-दोसराकेँ काटैत अछि। १९४७क राष्ट्रीय स्वतंत्रता जेलक व्यक्तिगत कालसँ टकराइत अछि; १९६०क बान्ह-निर्माण खेतीक स्थानीय काल बदलैत अछि; १९८० पछातिक पुल-सड़क पलायनक गति बढ़बैत अछि; २००५क सूचना-अधिकार मोहन गबैय्याक पहिने सँ चलैत जन-सुनबाहीक स्थानीय अभ्याससँ जुड़ैत अछि। एतए “इतिहास” ऊपरसँ नीचे नै उतरैत; नीचे सँ ऊपर सेहो बनैत अछि।
पद्धतिक एकटा अनिवार्य नियम एहि उपन्यास पर विशेष लागू होइत अछि: मिथक, लोककथा आ जातीय स्मृतिकेँ तथ्यात्मक इतिहासमे मिला देब नै। ओकरा समानान्तर स्मृति-इतिहास रूपेँ रखला पर ओ अधिक अर्थपूर्ण होइत अछि। तखन मीरां, लाला महराज, छेछनमल, दीना-भदरी, कमला आ जातीय उत्पत्ति-कथा सभ समाजक आत्मकल्पना, भय, न्याय-बोध आ गौरवक स्रोत देखबैत अछि, “तारीखक प्रमाण” बनबाक अनावश्यक भार नै उठबैत अछि।
१७. भाषा, शैली आ शुद्ध मैथिली निखार ऑडिट
१७.१ मुख्य कथाभागक लिपि
मुख्य कथाभाग देवनागरीमे अछि; रोमन लिपिक शब्द मुख्यतः आरम्भिक प्रकाशकीय आ सर्वाधिकार पृष्ठसभमे भेटैत अछि। शोधोपयोगी नव संस्करण तैयार होय तँ प्रकाशकीय अंग्रेजी अंश अलग राखल जा सकैत अछि, मुदा मूल कथाभागक देवनागरी निरन्तरता अक्षुण्ण रहबाक चाही। विदेशी संस्था वा संक्षिप्त नाम देवनागरी रूपमे लिखल गेल अछि; एहि पद्धतिक निरन्तरता उचित अछि।
१७.२ “पानि” बनाम “पानी”
कथाभागमे “पानि” प्रधान रूप अछि, मुदा किछु ठाम “पानी” सेहो भेटैत अछि। संपादकीय निखारमे वर्णनात्मक गद्य लेल “पानि” मानक राखल जा सकैत अछि। मुदा गीत, उद्धरण, जातीय बोली वा पुरान पद्य-पंक्तिमे मूल ध्वनि बदलनाइ उचित नै। एहि कृतिक भाषा-सौन्दर्यक एक हिस्सा बोली-विविधता अछि; शुद्धिकरणक अर्थ समरूपीकरण नै होयबाक चाही।
१७.३ शब्द-रूपक प्राथमिकता
वर्णनात्मक गद्य लेल “कोठली” रूप “कोठरी”पर प्राथमिक कएल जा सकैत अछि; “चाह”क प्रयोग जहाँ पेय अर्थ हो, ओतए एकरूपता राखल जाए; “इनार”, “औँठा”, “अएना”, “केवाड़ी” सन मैथिली रूप प्राथमिक राखब उपयुक्त अछि। “हर” शब्द जँ हल/लाङल अर्थमे अछि तँ ओकरा निषिद्ध सर्वनाम बुझि बदलनाइ भूल हएत; संदर्भ-विवेक आवश्यक अछि।
१७.४ क्रिया-रूप आ सजीव-असजीव भेद
भविष्यकालक “देत” आ आदतन वा चलैत-अर्थक “दैत” अलग राखबाक चाही। “छथि” मनुष्य वा सम्मानसूचक व्यक्तिक संग; असजीव वा सामान्य वस्तु लेल “अछि/छै/छी” प्रसंगानुसार रखब उचित अछि। यांत्रिक बदलाबसँ लोकगीत, प्रत्यक्ष संवाद आ क्षेत्रीय बोलिक स्वर नोकसान पा सकैत अछि, तें सभ सुधार वाक्यगत जाँचसँ होयबाक चाही।
१७.५ वर्तनी, रिक्ति आ विरामचिह्न
मूल पाठमे कतेको ठाम दू शब्दक बीच रिक्ति कम, दीर्घ बिन्दु-माला, मिश्रित उद्धरणचिह्न, संक्षिप्त नामक असमान बिन्दु आ संवादक आरम्भिक डैशक भिन्न रूप भेटैत अछि। शोध-संपादित संस्करणमे ई सभ यथासम्भव एकरूप करब पठनीयता बढ़ाओत। मुदा लय-सूचक “...” अथवा गीतक विराम जँ अर्थकारी अछि तँ ओकरा पूर्णतः हटेबाक नै चाही।
१७.६ लोकभाषा आ मानकीकरणक सीमा
“गबैय्या/गब्बैय्या”, क्षेत्रीय उच्चारण, जाति-पेशा शब्द, लोकमन्त्र, देवीगीत, विवाहगीत, कबीरवाणी वा विद्यापतिक पद—ई सभक भाषिक रूप कथा-पात्रक पहचान अछि। शुद्ध मैथिली निखारक लक्ष्य लेखकक कथावाचक गद्य, टंकण आ असंगत रूप सुधारब हो; लोक-स्रोतकेँ आधुनिक मानकमे जबरदस्ती ढालब नै। यही भेद कृतिक अभिलेखीय मूल्य बचबैत अछि।
१८. कृतिक प्रमुख साहित्यिक उपलब्धि
• बहुस्वर रूपक आ संरचना एक-दोसराकेँ पुष्ट करैत अछि; “सहस्रशीर्षा” केवल शीर्षक नै, कथाविधान अछि।
• लोकगीत, मिथक, श्रम-ज्ञान आ राजनीतिक इतिहासकेँ एकहि स्तरपर कथा-सामग्री बनेबाक साहस मैथिली उपन्यासक क्षेत्र व्यापक करैत अछि।
• जाति-समीक्षा अमूर्त नारा पर नै, परस्पर निर्भर पेशा, स्पर्श, भोजन, संस्कार आ स्मृतिक ठोस विवरण पर टिकल अछि।
• कोसी-कमला-बान्हक प्रसंग पर्यावरणीय इतिहासकेँ ग्रामीण अनुभवसँ जोड़ैत अछि; ई कृतिक विशिष्ट आधुनिक पक्ष अछि।
• जेलक फ्रेम, स्वतंत्रताक विडम्बना आ सरकारी-लोक प्रमाणक संघर्ष राजनीतिक आलोचनाकेँ कथात्मक बनबैत अछि।
• नव्य-न्याय आ लोकतर्कक सह-अस्तित्व ज्ञानक उच्च/नीच विभाजनकेँ चुनौती दैत अछि।
• अन्तिम प्रवासी विस्तार गामकेँ स्थिर अतीत नै, रूप बदलैत जीवित समुदाय सिद्ध करैत अछि।
१९. आलोचनात्मक सीमासभ आ सम्पादकीय सावधानी
कृतिक वही शक्ति कखनो-कखनो सीमा बनैत अछि। लोककथा, गीत, नाम, जातीय इतिहास आ राष्ट्रीय घटनाक सघनता कथानकक गति धीम करैत अछि; सामान्य पाठक पात्रक मनोवैज्ञानिक रेखा हेरा सकैत अछि। पहिल कल्लोल आ चौंतीसम कल्लोलक विश्वकोशीय विस्तार विशेष रूपेँ धैर्य माँगैत अछि। शोध-संपादित संस्करणमे विषयगत उपशीर्षक, गीतक अलग टंकण आ नाम-सूची पठनीयता बढ़ा सकैत अछि, बिना मूल पाठ छोट केने।
दोसरा, किछु ऐतिहासिक, जातीय वा दार्शनिक दाबी पात्रक कथन, लोककथा आ कथावाचक टिप्पणी बीच स्पष्ट स्रोत-चिह्न बिना आबैत अछि। साहित्यिक रूपेँ ई बहुस्वरता अछि, मुदा शोधोपयोगी संस्करणमे पादटिप्पणी वा परिशिष्ट द्वारा “लोकमान्यता”, “पात्रक कथन”, “ऐतिहासिक स्रोतसँ सत्यापनीय सूचना” ई तीन श्रेणी अलग कएल जाए तँ भ्रम घटत। एहि समीक्षा मे जानि-बुझि पाठगत दाबीकेँ बाहरी तथ्य रूपेँ नै दोहराओल गेल अछि।
तेसरा, भाषा-निखार करैत समय अत्यधिक मानकीकरणसँ कृतिक लोक-ध्वनि नष्ट भऽ सकैत अछि। लेखकक कथावाचक गद्य, टंकण-दोष आ असंगत विराम सुधारल जाए; मुदा गीत, कहबी, जातीय पद, उच्चारण आ पात्र-भाषा यथासम्भव मूल रूपमे राखल जाए। ई विभाजित संपादन-पद्धति एहि कृति लेल सबसँ उपयुक्त अछि।
२०. निष्कर्ष
“सहस्रशीर्षा”केँ पारम्परिक एकरेखीय उपन्यासक कसौटी पर मात्र जाँचला पर एकर बहुत रास अर्थ छूटि जाएत। ई बहुस्वर लोक-ऐतिहासिक उपन्यास, सामाजिक स्मृति-ग्रन्थ, पर्यावरणीय वृत्त, राजनीतिक व्यंग्य, लोकदर्शन आ प्रवासी उत्तरकथा—सभ एक संग अछि। एकर कथानकक वास्तविक नायक गढ़ नारिकेलक सामूहिक चेतना अछि; मुखदेव ओकर प्रधान, मुदा एकल, मुँह नै छथि।
भारतीय काव्यशास्त्र देखबैत अछि जे गीत, रस, ध्वनि आ वक्रोक्ति कथाकेँ गहिर करैत अछि। पाश्चात्य आलोचना बहुस्वरता, काल-स्थान, ऐतिहासिक यथार्थ आ ग्रामीण-शहरी संक्रमण खोलैत अछि। नव्य-न्याय प्रमाण, विरोधी साक्ष्य, अभाव आ उपाधि द्वारा उपन्यासक सत्य-प्रक्रिया बुझबैत अछि। विदेह समानान्तर ऐतिहासिक पद्धति सभसँ महत्त्वपूर्ण एकटा सावधानी दैत अछि—राष्ट्रीय, स्थानीय, पर्यावरणीय, स्त्री, लोकस्मृति, बौद्धिक आ प्रवासी इतिहासकेँ एक-दोसरामे मिला कऽ नष्ट नै करू; समानान्तर रखू, तखन ओकर परस्पर तनाव स्पष्ट हएत।
कृतिक अन्तिम उपलब्धि ई अछि जे इतिहासकेँ जीवित मनुष्यक मुँह फेर दैत अछि। सरकारी कागजक बाहर गीत अछि; चुनावी जीतक बाहर लोकस्मृति अछि; बान्हक नक्शाक बाहर पानि अछि; जातिक नामक बाहर हुनर अछि; पलायनक आँकड़ाक बाहर घरक स्मृति अछि। एहि अर्थमे “सहस्रशीर्षा”क “हजार माथ” वास्तवमे हजार प्रमाण, हजार अनुभव आ हजार अपूर्ण सत्यक साहित्यिक संघटन अछि।
बिबलियोग्राफी
सहस्रशीर्षा
नाट्यशास्त्र
ध्वन्यालोक
काव्यप्रकाश
वक्रोक्तिजीवित
औचित्यविचारचर्चा
साहित्यदर्पण
रसगंगाधर
न्यायसूत्र
तत्त्वचिन्तामणि
न्यायकुसुमाञ्जलि
किरणावली
सांख्यतत्त्वकौमुदी
(Poetics)
(Mimesis)
(The Historical Novel)
(The Dialogic Imagination)
(The Country and the City)
(The Political Unconscious)
(Imagined Communities)
(Orientalism)
(The Location of Culture)